Adhyaya 269

Verse 1

सूत उवाच । कपालेशस्य माहात्म्यं श्रूयतामधुना द्विजाः । चतुर्थस्य महाभागास्तत्र क्षेत्रे स्थितस्य च

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਹੁਣ ਕਪਾਲੇਸ਼ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣੋ—ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਚੌਥੇ ਪੂਜਨੀਯ (ਲਿੰਗ/ਦੇਵਤਾ) ਦਾ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ।

Verse 2

श्रुतमात्रेण येनात्र नरः पापात्प्रमुच्यते

ਇੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । त्रयाणां चैव लिंगानां पूर्वोक्तानां महामते । श्रुतास्माभिः समुत्पत्तिःकपालेश्वरवर्जिता । केनायं स्थापितो देवः कपालेश्वरसंज्ञितः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਸੀਂ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ। ਇਹ ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਦੇਵਤਾ ਕਿਸ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ?

Verse 4

तस्मिन्दृष्टे फलं किं स्यात्पूजिते च वदस्व नः

ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ: ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

Verse 5

सूत उवाच । इंद्रेण स्थापितः पूर्वमेष देवो द्विजोत्तमाः । कपालेश्वसंज्ञस्तु ब्रह्महत्या विमुक्तये

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ! ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

तत्प्रभावत्सुरश्रेष्ठ स्तया मुक्ते द्विजोत्तमाः । पापं पूरुषदानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । अन्योऽपि यो नरस्तं च पूजयित्वा प्रभक्तितः । प्रयच्छेद्ब्राह्मणेन्द्राय शुद्धये पापपूरुषम् । स मुच्येत्पातकाद्घोराद्ब्रह्महत्यासमुद्भवात्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ! ਉਸ (ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇੰਦਰ ਉਸ (ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ‘ਪਾਪ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ’—ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਭਿਆਨਕ ਪਾਤਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

दक्षिणामूर्तिमासाद्य प्रोवाचेदं बृहस्पतिः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गत्वा तं वीक्ष्य शंकरम्

ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਓ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ।”

Verse 9

यो ददाति शरीरं च कृत्वा हेममयं ततः । मुच्यते नात्र संदेहः पातकैः पूर्वसंयुतैः

ਜੋ ਕੋਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

ऋषय ऊचुः । ब्रह्महत्या कथं जाता सुरेन्द्रस्य हि सूतज । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਕਿਵੇਂ ਆ ਪਈ? ਇਹ ਸਭ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਸਾਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ।

Verse 11

कपालेश्वरसंज्ञस्तु कथं देवोऽत्र संस्थितः । ब्रह्महत्या कथं नष्टा तत्प्रभावाद्दिवस्पतेः

ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਉਸ (ਧਾਮ/ਦੇਵਤਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦਿਵਸਪਤੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਹੋਈ?

Verse 12

स पापपूरुषो देयो विधिना केन सूतज । कैर्मंत्रैः स हि देयः कैश्चैव ह्युपस्करैः

ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ‘ਪਾਪ-ਪੁਰੁਸ਼’ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦਾਨ ਹੋਵੇ?

Verse 13

दर्शनात्पूजनाच्चापि किं फलं जायते नृणाम् । अदत्त्वा स्वशरीरं वा पूजया केवलं वद

ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰੀਰ (ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ) ਦਾਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 14

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । यां श्रुत्वापि महाभागा नरः पापात्प्रमुच्यते

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਓ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि विहितैरन्यजन्मजैः । दृष्टमात्रेण येनात्र पातकात्तद्दिनोद्भवात् । मुच्यते नात्र संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्

ਚਾਹੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਵੇ ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ—ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਸਮੇਤ—ਇਥੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਪੱਕਣ ਵਾਲੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 16

पुरा त्वष्टुः सुतो जज्ञे वृत्रो हि द्विजसत्तमाः । पुलोमदुहितुः पार्श्वाद्विभावर्याः सुवीर्यवान्

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਤਵਸ਼ਟਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਜਨਮਿਆ—ਪੁਲੋਮਨ ਦੀ ਧੀ ਵਿਭਾਵਰੀ ਦੇ ਪਾਸੇ (ਗਰਭ) ਤੋਂ—ਅਤਿ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ।

Verse 17

स बाल एव धर्मात्मा आसीत्सर्वजनप्रियः । दानवं भावमुत्सृज्य द्विजभक्तिपरायणः

ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ। ਦਾਨਵ-ਸੁਭਾਵ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 18

स गत्वा पुष्करारण्यं परमेण समाधिना । तोषयामास देवेशं पद्मजं तपसि स्थितः

ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਪਦਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 19

तस्य तुष्टः स्वयं ब्रह्मा दृष्टिगोचरमागतः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति किं ते कृत्यं करोम्यहम्

ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਗੋਚਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲੇ—“ਮੈਂ ਵਰਦਾਤਾ ਹਾਂ; ਦੱਸ, ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਮੈਂ ਕਰਾਂ?”

Verse 20

वृत्र उवाच । यदि तुष्टोसि मे देव ब्राह्मणत्वं प्रयच्छ मे । ब्राह्मणत्वं समासाद्य साधयामि परं पदम्

ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦੇਵ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਸਾਧ ਲਵਾਂਗਾ।”

Verse 21

तेन किंचिदसाध्यं न ब्राह्मण्येन भवेन्मम । ब्राह्मणेन समं चान्यन्न किंचित्प्रतिभाति मे

ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਾਧ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।

Verse 22

परमं दैवतं किंचिन्न विप्राद्विद्यते परम् । तस्मान्मे हृत्स्थितं नान्यदपि राज्यं त्रिविष्टपे

ਵਿਪ੍ਰ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਪਰਮ ਦੈਵਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ—ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਦੇ ਸਵਰਗੀ ਰਾਜ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 23

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुष्टस्तस्य पितामहः । ब्राह्मणत्वं स्वयं दत्त्वा ततः प्रोवाच सादरम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।

Verse 24

मया त्वं विहितो विप्र पुत्र प्रकुरु वांछितम् । प्रसादयस्व सततं ब्राह्मणान्ब्रह्मवित्तमान्

ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਰਹੁ।

Verse 25

ब्राह्मणैः सुप्रसन्नैश्च प्रीयंते सर्वदेवताः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीया द्विजोत्तमाः

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦਵਿਜੋਤਮਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 26

सूत उवाच । एवमुक्तस्तदा तेन वृत्रोऽभूद्ब्राह्मणस्ततः । ब्राह्म्या लक्ष्म्या समोपेतो ब्रह्मचर्यपरायणः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਗਿਆ—ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ।

Verse 27

तस्मिंस्तपसि संस्थे तु हता इंद्रेण दानवाः । वंशोच्छेदे समापन्ने दानवानां महात्मनाम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਸੀ, ਤਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਨਾਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 28

ततस्ते दानवाः सर्वे पराभूताः सुरैस्ततः । स्वं स्थानं संपरित्यज्य दुःखशोकसमन्विताः

ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਛੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ।

Verse 29

तन्मातरं पुरस्कृत्वा तत्सकाशमुपागताः । स च तां मातरं दृष्ट्वा वृतां तैश्च समन्वितः

ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਤੇ ਸੰਗਤਿ ਸਮੇਤ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ।

Verse 30

दानवैश्च पराभूतैस्तथाभूतां च मातरम् । किमागमनकृत्यं च दुःखितानां ममांतिके

ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਏ ਹੋ?’

Verse 31

दानवा ऊचुः । वयं देवैः पराभूता भवंतं शरणागताः । क्व यामोऽन्यत्र चाऽस्माकं त्वां विना नास्ति संश्रयः

ਦਾਨਵ ਬੋਲੇ: ‘ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ? ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।’

Verse 32

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वृत्रः प्रोवाच सादरम् । देवानहं हनिष्यामि गम्यतां तत्र मा चिरम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: ‘ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਾਂਗਾ। ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਜਾਓ—ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ।’

Verse 33

तवागमनकृत्यं च मातः कथय सांप्रतम्

ਅਤੇ ਹੁਣ, ਮਾਤਾ ਜੀ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਈ ਹੋ।

Verse 34

मातोवाच । तथा कुरु महाभाग शीघ्रं दारपरिग्रहम् । वंशवृद्धौ प्रमाणं चेद्वाक्यं तव ममोद्भवम्

ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਐ ਮਹਾਭਾਗ, ਐਸਾ ਹੀ ਕਰ; ਤੁਰੰਤ ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ। ਜੇ ਵੰਸ਼-ਵ੍ਰਿਧੀ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸੰਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਬਚਨ ਸਫਲ ਹੋਵੇ।

Verse 35

एष एव परो धर्म एष एव परो नयः । पुत्रस्य जननीवाक्यं यत्करोति समाहितः

ਇਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਨੀਤੀ ਹੈ—ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।

Verse 36

तथा स्त्रीणां पतिं मुक्त्वा नान्यास्ति भुवि देवता । जनन्यां जीवमानायां तथैव च सुतस्य च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਮਾਤਾ ਜੀਵਿਤ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ ਐਸੇ ਹੀ (ਸਰਵੋਚ) ਆਧਾਰ ਹੈ।

Verse 37

अतिक्रम्य च या नारी पतिं धर्मपरा भवेत् । तत्सर्वं विफलं तस्या जायते नात्र संशयः

ਜੇ ਕੋਈ ਨਾਰੀ ਪਤੀ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘ ਕੇ ‘ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ’ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 38

पुत्रः स्वजननीवाक्यं योऽतिक्रम्य यथारुचि । करोति धर्मकृत्यानि तानि सर्वाणि तस्य च

ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 39

भवंति च तथा नूनं वृथा भस्महुतं यथा । अरण्ये रुदितानीव ऊषरे वापितानि च

ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਿਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਭਸਮ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੂਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬੰਜਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬੋਣਾ।

Verse 40

यथैव बधिरस्याग्रे गीतं नृत्यमचक्षुषः । तद्वन्मातृमतादन्यकृतं पुत्रस्य धर्मजम्

ਜਿਵੇਂ ਬਹਿਰੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲਈ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਧਰਮਕ ਕਰਮ ਸੱਚਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

Verse 41

सर्वं कर्म न संदेहस्तेनाहं त्वामुपागता । बंधूनां वचनात्पुत्र दुःखार्ता च विशेषतः

ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਹਾਂ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ।

Verse 42

किं वा ते बहुनोक्तेन भूयो भूयश्च पुत्रक । आनृण्यं जायते यद्वत्पितॄणां तत्तथा शृणु

ਤੈਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ? ਸੁਣ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ।

Verse 43

तव वत्स प्रमाणं चेत्कुरुष्व च वचो मम । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वृत्रः संचिंत्य चेतसि

ਹੇ ਵਤਸ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਮੰਨ ਅਤੇ ਕਰ। ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 44

श्रुतिस्मृत्युक्तमार्गेण न मातुर्विद्यते परम् । स तथेति प्रतिज्ञाय आनिनाय परिग्रहम्

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕਰਤੱਬ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲਿਆ।

Verse 45

त्वष्टा तस्मै ददौ प्रीतस्ततो रत्नान्यनेकशः । संख्याहीनानि तस्यैव कुप्याकुप्यमनंतकम्

ਫਿਰ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨ ਬਖ਼ਸ਼ੇ—ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਤੇ ਸਧਾਰਣ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਖੁੱਟ ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ।

Verse 46

हस्त्यश्वयानकोशाढ्यं सोऽभिषिक्तः पदे निजे । दानवानां महावीर्यो ब्राह्मण्येन समन्वितः

ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਾਜਪਦ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋਇਆ। ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ-ਗੌਰਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 47

अभिषिक्तं तदा वृत्रं स्वराज्ये तेऽसुरादयः । श्रुत्वाभिषेकं संहृष्टास्तस्य वृत्रस्य बांधवाः

ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਅਸੁਰ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।

Verse 48

दानवाश्च समाजग्मुर्ये तत्रासन्पुरोगताः । पातालाद्गिरिदुर्गाच्च स्थलदुर्गेभ्य एव च । कृतवैराः समं देवैः कोपेन महता वृताः

ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ—ਜੋ ਉੱਥੇ ਅਗੇਵਾਨ ਸਨ—ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ, ਪਹਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਦੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਆਏ। ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 49

ततः प्रोत्साहितः सर्वैर्दानवैः स महाबलः । प्रस्थितः शत्रुनाशाय महेन्द्रभवनं प्रति

ਤਦੋਂ ਸਭ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਸ਼ਤਰੂ-ਨਾਸ ਲਈ ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਭਵਨ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 50

शक्रोऽपि वृत्रमाकर्ण्य समायांतं युयुत्सया । सन्मुखः प्रययौ हृष्टः सर्वदेवसमन्वितः

ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਯੁੱਧ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।

Verse 51

ततः समभवद्युद्धं देवानां दानवैः सह । मेरुपृष्ठे सुविस्तीर्णे नित्यमेव दिवानिशम्

ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ; ਮੇਰੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 52

नित्यं पराजयो जज्ञे देवानां दानवैः सह । तत्रोवाच गुरुः शक्र मा युद्धं कुरु देवप

ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਰਾਜਯ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਤਦ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਦੇਵਪਤੀ, ਇਹ ਯੁੱਧ ਨਾ ਕਰ।”

Verse 53

वृत्रोऽयं दारुणो युद्धे बलद्वयसमन्वितः । चत्वारश्चाग्रतो वेदाः पृष्ठतः सशरं धनुः

“ਇਹ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਦੋਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਵੇਦ ਖੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਤੀਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ।”

Verse 54

तेन जेयतमो दैत्यस्तवैव च महाहवे । तस्मात्संधानमेतेन त्वं कुरुष्व शचीपते

ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੈਤ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਿੱਤਣੋਂ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਚੀਪਤੇ (ਇੰਦਰ), ਤੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਧਿ ਕਰ ਲੈ।

Verse 55

ततो विश्वासमाया तं जहि वज्रेण दानवम् । षडुपायै रिपुर्वध्य इति शास्त्रनिदर्शनम्

ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਛੇ ਉਪਾਯਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਰੀ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

भुंजानश्च शयानश्च दत्त्वा कन्यामपि स्वकाम् । विप्रदानेन संयोज्य कृत्वापि शपथं गुरुम् । मायाप्रपंचमासाद्य तस्मादेवं समाचर

ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਕੁੜੀ ਵੀ ਦੇ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਪਥ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰੇ—ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ।

Verse 57

इन्द्र उवाच । यद्येवं च स्वयं गत्वा त्वं विश्वासे नियोजय । तव वाक्येन विश्वासं नूनं यास्यति दानवः

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਐਸਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲਾ। ਤੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਦਾਨਵ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲਵੇਗਾ।

Verse 58

सूत उवाच । शक्रस्य मतमाज्ञाय प्रतस्थे च बृहस्पतिः । यत्र वृत्रः स्थितो दैत्यो युद्धार्थं कृतनिश्चयः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚਲ ਪਿਆ ਜਿੱਥੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੈਤ ਯੁੱਧ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 59

वृत्रोऽपि तं समालोक्य स्वयं प्राप्तं बृहस्पतिम् । सदैव द्विजभक्तः स हृष्टात्मा समपद्यत । विशेषात्प्रणिपत्योच्चैर्वाक्यमेतदभाषत

ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 60

वृत्र उवाच । स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ किं करोमि प्रशाधि माम् । प्रिया मे ब्राह्मणा यस्मात्तस्मात्कीर्तय सांप्रतम्

ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।

Verse 61

बृहस्पतिरुवाच संदिग्धो विजयो युद्धे यस्माद्दैवेन सत्तम । तस्मात्कुरु महेंद्रेण व्यवस्थां वचनान्मम

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਸੰਦੇਹਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੈਵ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲੈ।

Verse 62

त्वं भुंक्ष्व भूतलं कृत्स्नं शक्रश्चापि त्रिविष्टपम् । व्यवस्थयाऽनया नित्यं वर्तितव्यं परस्परम्

ਤੂੰ ਸਮੂਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ—ਦੇਵਲੋਕ—ਦਾ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਰਹੋ।

Verse 63

वृत्र उवाच । अहं तव वचो ब्रह्मन्करिष्यामि सदैव हि । संगमं कुरु शक्रेण सांप्रतं मम सद्द्विज

ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਬਚਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਦਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਸੱਜਣ ਦਵਿਜ, ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਵਾ ਦਿਓ।

Verse 64

सूत उवाच । अथ शक्रं समानीय बृहस्पतिरुदारधीः । वृत्रेण सह संधानं चक्रे चैव परस्परम्

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਤਦ ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਲਿਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਸੰਧਿ-ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 65

एकारिमित्रतां गत्वा तावुभौ दैत्यदेवपौ । प्रहृष्टौ गतवन्तौ तौ ततश्चैव निजं गृहम्

ਇੱਕੋ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ—ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।

Verse 66

अथ शक्रच्छलान्वेषी सदा वृत्रस्य वर्तते । न च्छिद्रं लभते क्वापि वीक्षमाणोपि यत्नतः

ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਸਦਾ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਛਲ-ਉਪਾਅ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ; ਅਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਛੇਦ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ।

Verse 67

कथंचिदपि सोऽभ्येति तत्सकाशं पुरंदरः । किंचिच्छिद्रं समासाद्य तत्प्रतापेन दह्यते

ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਛੇਦ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ (ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ) ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਸੜ੍ਹ ਗਿਆ।

Verse 68

इंद्र उवाच । न शक्नोमि च तं दैत्यं वीक्षितुं च कथंचन । तेजसा सर्वतो व्याप्तं तत्कथं सूदयाम्यहम्

ਇੰਦਰ ਬੋਲੇ: ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੱਕ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਿਰਿਆ ਹੈ—ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਾਂ?

Verse 69

तस्मात्कंचिदुपायं मे तद्वधार्थं प्रकीर्तय । यथा शक्नोमि तत्सोढुं तेजस्तस्य दुरात्मनः

ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਾਯ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਦਹਕਦੀ ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਸਕਾਂ।

Verse 70

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा बृहस्पतिः । ततः प्रोवाच तं शक्रं विनयावनतं स्थितम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਨਿਵੇ ਹੋਏ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 71

बृहस्पतिरुवाच । तस्य ब्राह्म्यं स्थितं तेजः सम्यग्गात्रे पुरंदर । वीक्षितुं नैव शक्नोषि तेन त्वं त्रिदशाधिप

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਤੇਜ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੱਕ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ।

Verse 72

तथा ते कीर्तयिष्यामि तस्योपायं वधोद्भवम् । वधयिष्यसि येनात्र तं त्वं दानवसत्तमम्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਉਪਾਯ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਂਗਾ।

Verse 73

प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करारण्यमाश्रितः । दधीचिर्नाम विप्रर्षिः शतयोजनमुच्छ्रितः

ਪੂਰਬੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਿਤ, ਦਧੀਚੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਨੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਹੈ।

Verse 74

तत्र नित्यं तपः कुर्वन्स्तौति नित्यं पितामहम् । स निर्विण्णो मुनिश्रेष्ठः प्राणानां धारणे हरे

ਉੱਥੇ ਉਹ ਨਿੱਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਠ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਥੱਕ ਕੇ, ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਹਰਿ।

Verse 75

चिरंतनो मुनिः स स्याज्जरयातिसमावृतः । तं प्रार्थय द्रुतं गत्वा तस्यास्थीनि गुरूणि च

ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੁਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਰੀ ਅਸਥੀਆਂ ਵੀ ਮੰਗ।

Verse 76

स ते दास्यस्त्यसंदिग्धं त्यक्त्वा प्राणानतिप्रियान् । तस्यास्थिभिः प्रहरणं वज्राख्यं ते भविष्यति

ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸੰਦੇਹ ਦੇ—ਆਪਣੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹਥਿਆਰ ‘ਵਜ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 77

अमोघं ते ततो नूनं त्वं वृत्रं सूदयिष्यसि । तस्य वज्रस्य तत्तेजो ब्रह्मतेजोऽभिबृंहितम् । तेन वृत्रोद्भवं तेजः प्रशमं संप्रयास्यति

ਤਦ ਤੇਰਾ ਹਥਿਆਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਮੋਘ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੂੰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰੇਂਗਾ। ਉਸ ਵਜ੍ਰ ਦਾ ਤੇਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਿਕ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅੱਗੀਲਾ ਤੇਜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 78

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा सत्वरं शक्रः सर्वैर्दैवगणैः सह । जगाम पुष्करारण्ये यत्र प्राची सरस्वती

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਅਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈ।

Verse 79

त्रयस्त्रिंशत्समोपेता तीर्थानां कोटिभिर्युता । दधीचेराश्रमं तत्र सोऽविशच्चित्रसंयुतम्

ਤੇਤੀਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਦਧੀਚੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 80

क्रीडंते नकुलैः सर्पा यत्र तुष्टिं गता मिथः । मृगाः पंचाननैः सार्धं वृषदंशास्तथाऽखुभिः

ਉੱਥੇ ਸੱਪ ਨਕੁਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਸਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ; ਹਿਰਣ ਪੰਜਾਨਨ ਸਿੰਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਦੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਚੂਹਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 81

उलूक सहिताः काका मिथो द्वेषविवर्जिताः । प्रभावात्तस्य तपसो दधीचेः सुमहात्मनः

ਉੱਲੂਆਂ ਸਮੇਤ ਕਾਂ ਆਪਸੀ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦਧੀਚੀ ਦੇ ਤਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ।

Verse 82

दधीचिरपि चालोक्य देवाञ्छक्रपुरोगमान् । समायातान्प्रहृष्टात्मा सत्वरं संमुखोभ्यगात्

ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਵੀ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

Verse 83

ततश्चार्घ्यं समादाय प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । शक्रमभ्यागतं प्राह किं ते कृत्यं करोम्यहम्

ਫਿਰ ਅਰਘ੍ਯ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਏ ਹੋਏ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਕਰਾਂ?”

Verse 84

गृहायातस्य देवेश तच्छीघ्रं मे निवेदय

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਹੁਣ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਗ੍ਰਿਹ ਆਏ ਹੋ, ਆਪਣਾ ਉਹ ਮੰਤਵ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੋ।

Verse 85

इंद्र उवाच । आतिथ्यं कुरु विप्रेंद्र गृहायातस्य सन्मुने । त्वदस्थीनि निजान्याशु मम देह्यविकल्पितम्

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਗ੍ਰਣੀ, ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ ਮੁਨੀ! ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਗ੍ਰਿਹ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਸੇਵਾ ਕਰ। ਫਿਰ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਦੇ, ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਸਥੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ।

Verse 86

अतदर्थमहं प्राप्तस्त्वत्सकाशं मुनीश्वर । अस्थिभिस्ते परं कार्यं देवानां सिद्धिमेष्यति

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਇਸੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਤੇਰੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਪਰਮ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।

Verse 87

सूत उवाच । इंद्रस्य तद्वचः श्रुत्वा दधीचिस्तोषसंयुतः । ततः प्राह सहस्राक्षं सर्वैर्देवैः समन्वितम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੰਦਰ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਧੀਚਿ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਸੀ, ਕਿਹਾ।

Verse 88

अहो नास्ति मया तुल्यः सांप्रतं भुवि कश्चन । पुण्यवान्यस्य देवेशः स्वयमर्थी गृहागतः

ਅਹੋ! ਇਸ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਮੰਗਤਾ ਬਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਗ੍ਰਿਹ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 89

धन्यानि च ममास्थीनि यानि देवेश ते हितम् । करिष्यंति सदा कार्यं रक्षार्थं त्रिदिवौकसाम्

ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੇਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਧੰਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣਗੀਆਂ।

Verse 90

एषोऽहं संप्रदास्यामि प्रियान्प्राणान्कृते तव । गृहाण स्वेच्छयाऽस्थीनि स्वकार्यार्थं पुरंदर

ਦੇਖੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਖਾਤਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ। ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮੇਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈ ਲਵੋ।

Verse 91

एवमुक्त्वा महर्षिः स ध्यानमाश्रित्य सत्वरम् । ब्रह्मरंध्रेण निःसार्य प्राणमात्मानमत्यजत्

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੁਰੰਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਰੰਧਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 93

तस्मिन्नेव काले तु तस्यास्थीनि शतक्रतुः । प्रगृह्य विश्वकर्माणं ततः प्रोवाच सादरम्

ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਚੁੱਕ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

Verse 94

एतैरस्थिभिः शीघ्रं मे कुरु त्वं वज्रमायुधम् । येन व्यापादयाम्याशु वृत्रं दानवसत्तमम्

“ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਲਦੀ ਵਜਰ ਨਾਮਕ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮਾਰ ਸਕਾਂ।”

Verse 95

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वकर्मा त्वरान्वितः । यथायुधं तथा चक्रे वज्राख्यं दारुणाकृति

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਤੁਰੰਤ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਗਿਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ‘ਵਜ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਅਸਤ੍ਰ ਘੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 96

षडस्रि शतपर्वाख्यं मध्ये क्षामं विभीषणम् । प्रददौ च ततस्तस्मै सहस्राक्षाय धीमते

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਹਸ੍ਰਾਖ੍ਸ਼ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਛੇ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲਾ, ‘ਸ਼ਤਪਰਵਨ’ ਨਾਮਕ, ਵਿਚੋਂ ਪਤਲਾ ਪਰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 97

अथ तं स समादाय द्वादशार्कसमप्रभम् । समाधिस्थं चरैर्ज्ञात्वा वृत्रं संध्यार्चने रतम्

ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਜ੍ਵਾਲਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ।

Verse 98

ततश्च पृष्ठभागं स समाश्रित्य त्रिलोकराट् । चिक्षेप वज्रमुद्दिश्य तद्वधार्थं समुत्सुकः

ਤਦ ਤ੍ਰਿਲੋਕਰਾਜ (ਇੰਦਰ) ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਵਜ੍ਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 99

स हतस्तेन वज्रेण दानवो भस्मसाद्गतः । शक्रोपि हतमज्ञात्वा भयात्तस्याथ दुद्रुवे

ਉਸ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ ਉਹ ਦਾਨਵ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 100

मनुष्यरहिते देशे विषमे गुल्मसंवृते । लिल्ये शक्रस्तदा सर्वं मेने वृत्रमयं जगत्

ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਦੇਸ ਵਿੱਚ, ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਤਦ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨਿਮਾਣਾ ਹੋ ਕੇ ਪਿਆ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਮਯ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ।

Verse 101

एतस्मिन्नंतरे देवाः पश्यंतः सर्वतो दिशम् । सिद्धचारणगन्धर्वा आजग्मुश्च शतक्रतुम्

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੇਵਤਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੱਧਾਂ, ਚਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 102

ततः कृच्छ्राच्च तैर्दृष्टः शक्रोऽसौ गहने वने । निलीनो भयसंत्रस्तो गुल्ममध्ये व्यवस्थितः

ਫਿਰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ—ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ, ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਿਆ ਸੀ।

Verse 103

देवा ऊचुः । किं त्वं भीतः सहस्राक्ष वृत्रोऽयं घातितस्त्वया । परिवारेण सर्वेण वीक्षितोऽस्माभिरेव च

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਡਰਦਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।”

Verse 104

अस्मादागच्छ गच्छामो गृहं प्रति पुरंदर । कुरु त्रैलोक्यराज्यं त्वं सांप्रतं हतकण्टकम्

“ਇਥੋਂ ਚਲੋ; ਆਓ ਅਸੀਂ ਘਰ ਵੱਲ ਮੁੜੀਏ, ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲ—ਤੇਰਾ ਕਾਂਟਾ (ਵੈਰੀ/ਰੁਕਾਵਟ) ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।”

Verse 105

तच्छ्रुत्वाऽथ विनिष्क्रांतो गुल्ममध्याच्छतक्रतुः । हृष्टरोमा हतं श्रुत्वा वृत्रं दानवसत्तमम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 106

अथ पश्यंति यावत्तं देवाः सर्वे शतक्रतुम् । तावत्तेजोविहीनं तद्गात्रं दुर्गंधितायुतम्

ਫਿਰ ਜਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਤੇਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬਦਬੂ ਛਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 107

दृष्ट्वा लोकगुरुर्ब्रह्मा देवान्सर्वानुवाच ह । शक्रोऽयं सांप्रतं व्याप्तः पापया ब्रह्महत्यया

ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਲੋਕਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਇਸ ਵੇਲੇ ਪਾਪਮਈ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਦਾਗ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 108

यदनेन हतो वृत्रो ब्रह्मभूतश्छलेन सः । तस्मात्त्याज्यः सुदूरेण नो चेत्पापमवाप्स्यथ

ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਛਲ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਮਾਨ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਯੋਗ) ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੋਵੋਗੇ।

Verse 109

ब्रह्मघ्नेन समं स्पर्शः संभाषोऽथ विनिर्मितः । पापाय जायते पुंसां तस्मात्तं दूरतस्त्यजेत्

ਬ੍ਰਹਮਘਾਤੀ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 110

आस्तां संस्पर्शनं तस्य संभाषो वा विशेषतः । दर्शनं वापि तस्याहुः सर्वपापप्रदं नृणाम्

ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਤਾਂ ਰਹਿਣ ਹੀ ਦਿਓ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਣਾ ਵੀ; ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਾਪ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 111

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं शक्रो दृष्ट्वाऽत्मनस्तनुम् । तेजसा संपरित्यक्तां दुर्गन्धेन समावृताम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ—ਤੇਜ ਤੋਂ ਵਿਹੁੰਨੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਦਬੂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ।

Verse 112

ततः प्रोवाच लोकेशं दीनः प्रणतकन्धरः । तवाहं किंकरो देव त्वयेंद्रत्वे नियोजितः

ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਨ੍ਹ੍ਹਾ, ਗਰਦਨ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ-ਪਦ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

Verse 113

तस्मात्कुरु प्रसादं मे ब्रह्महत्याविनाशनम् । प्रायश्चित्तं विभो ब्रूहि येन शुद्धिः प्रजायते

“ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਉਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।”

Verse 114

ब्रह्मोवाच । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु त्वं स्नात्वा बलसूदन । आत्मानं हेमजं देहि पापपूरुषसंज्ञितम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬਲ-ਸੂਦਨ! ਤੂੰ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ—‘ਪਾਪ-ਪੁਰੁਸ਼’ ਨਾਮਕ—ਅਰਪਣ ਕਰ।”

Verse 115

मंत्रवत्तं यथोक्तं च ब्राह्मणाय महात्मने । स्नात्वा पुण्यजले तीर्थे ब्रह्मघ्नोऽहमिति ब्रुवन्

ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਾਨ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ। ਪੁੰਨ੍ਯ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿ: ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਹਾਂ’—ਇਉਂ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ।

Verse 116

स्नातमात्रस्य ते हस्ताद्यत्र तत्पतति क्षितौ । तेजः संजायतेगात्रे दुर्गंधश्च प्रणश्यति

ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁৰ্গੰਧ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 117

तस्मिंस्तीर्थे त्वया तच्च स्थाप्यं शक्र कपालकम् । महेश्वरस्य नाम्ना च पूजनीयं ततः परम्

ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਤੂੰ ਉਹ ਕਪਾਲ-ਪਾਤ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋਵੇ।

Verse 118

पंचभिर्वक्त्रमंत्रैश्च ततो देयाऽत्मतस्तनूः । हेमोद्भवा द्विजेन्द्राय ततः शुद्धिमवाप्स्यसि

ਫਿਰ ਪੰਜ ਮੁਖ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦ੍ਵਿਜੇੰਦਰ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ—ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ; ਤਦ ਤੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 119

शक्रस्तु तद्वचः श्रुत्वा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कपालं वृत्रजं गृह्य तीर्थयात्रां ततो गतः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ—ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ—ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਪਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।

Verse 120

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु गच्छन्स च सुरेश्वरः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे समायातः क्रमेण च

ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 121

विश्वामित्रह्रदे स्नात्वा यावत्तस्माद्विनिर्गतः । कपालं पतितं तस्मात्स्वयमेव हतात्मनः

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਓਥੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਪੀੜਤ ਉਸ ਤੋਂ ਖੋਪੜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਝੜ ਪਈ।

Verse 122

ततस्तं पूजयामास मन्त्रैर्वक्त्रसमुद्भवैः । सर्वपापहरैः पुण्यैर्यथोक्तैर्ब्रह्मणा पुरा

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਚਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਪਵਿੱਤਰ, ਪੁੰਨਮਈ, ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲੇ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 123

एतस्मिन्नेव काले तु दुर्गन्धो नाशमाप्तवान् । तच्छरीराद्द्विजश्रेष्ठा महत्तेजो व्यजायत

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਦੁਰਗੰਧ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 124

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा सह देवैः समागतः । ब्रह्महत्याविमुक्तं तं ज्ञात्वा सर्वसुराधिपम्

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਅਤੇ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ।

Verse 125

श्रीब्रह्मोवाच । ब्रह्महत्याकृतो दोषो गतस्ते सुरसत्तम । शेषपापविशुद्ध्यर्थं स्वर्णदानं प्रयच्छ भोः

ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੋਸ਼ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਪਾਪ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ, ਹੇ ਭੋ, ਸੁਵਰਨ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰ।

Verse 126

कपालमेतद्देशेऽत्र यत्त्वया परिपूजितम् । वृत्रस्य पंचभिर्मंत्रैर्हरवक्त्रसमुद्भवैः

ਇਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਪਾਲ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਹਰਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਿਆ ਹੈ—

Verse 127

प्रदास्यसि ततो भक्त्या हेमजामात्मनस्तनुम् । विधिना मंत्रयुक्तेन तव पापं प्रयास्यति । यद्यत्पूर्वकृतं कृत्स्नं प्रदाय ब्राह्मणाय भोः

ਤਦ ਤੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਸੁਵਰਨ-ਮੂਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰੇਂਗਾ। ਮੰਤ੍ਰ-ਸਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੇ ਭੋ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸਾਰਾ ਅਪਰਾਧ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ—

Verse 128

एवमुक्तस्ततः शक्रो ब्रह्मणा सुरसंनिधौ । तथेत्युक्त्वा तु तत्कालं पापपिंडं निजं ददौ

ਇਉਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਥੇ,” ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਆਪਣਾ ਪਾਪ-ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 129

कृत्वा हेममयं विप्रा ब्राह्मणाय महात्मने । गर्तातीर्थसमुत्थाय वाताख्यायाहिताग्नये

ਸੁਵਰਨ ਦਾ ਦਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ—ਗਰਤਾ-ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਵਾਤਕ ਨਾਮਕ, ਆਹਿਤਾਗਨੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਗ੍ਰਿਹਸਥ।

Verse 130

एतस्मिन्नंतरे विप्रो गर्हितः सोऽथ नागरैः । धिग्धिक्पाप वृथा वेदा ये त्वया पारिताः पुरा

ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ: “ਧਿੱਖਾਰ ਹੈ, ਧਿੱਖਾਰ ਹੈ! ਹੇ ਪਾਪੀ—ਤੂੰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੀ ਰਹੇ!”

Verse 131

नास्माभिः सह संपर्कं कदाचित्त्वं करिष्यसि । गृहीतं यत्त्वया दानं पापपिंडसमुद्भवम्

“ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰੇਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਉਹ ‘ਦਾਨ’ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪਾਪ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਸੀ।”

Verse 132

ततः प्रोवाच विप्रः स उपमन्युकुलोद्भवः । विवर्णवदनो भूत्वा नाम्ना ख्यातः स वातकः

ਤਦ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲਿਆ। ਮੂੰਹ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਤਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 133

त्वया शक्र प्रदत्तो मे पापपिंडः स्वको यतः । मया प्रतिग्रहस्तेन दाक्षिण्येन कृतस्तव

“ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਪ ਦਾ ਪਿੰਡ—ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ—ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ।”

Verse 134

न लोभेन सुरश्रेष्ठ पश्यतस्ते विगर्हितः । अहं च ब्राह्मणैः सर्वैरेतैर्नगरवासिभिः

“ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਦੇਖਦੇ-ਦੇਖਦੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 135

तस्मान्नाहं ग्रहीष्यामि एतं तव प्रतिग्रहम्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਦਾਨ) ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 136

भूयोऽपि तव दास्यामि न त्वं गृह्णासि चेत्पुनः ब्र । ह्मशापं प्रदास्यामि दारुणं च क्षयात्मकम्

ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾ ਲਏਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਲਾਵਾਂਗਾ—ਜੋ ਨਾਸ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮੇ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 137

इंद्र उवाच । वेदागंपारगो विप्रो यदि कुर्यात्प्रतिग्रहम् । न स पापेन लिप्येत पद्मपत्रमिवांभसा

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਵਿਪ੍ਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ।

Verse 138

तस्मात्ते पातकं नास्ति शृणुष्वात्र वचो मम । एतैस्त्वं गर्हिते यस्माद्ब्राह्मणैर्नगरोद्भवैः

ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪਾਤਕ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਹੈ।

Verse 139

एतेषां सर्वकृत्येषु प्रधानस्त्वं भविष्यसि । एतेषां पुत्रपौत्रा ये भविष्यंति तथा तव

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੋ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਹੋਣਗੇ।

Verse 140

ते सर्वे चाज्ञया तेषां वर्तयिष्यंत्यसंशयम् । युष्मद्वाक्यविहीनं यत्कृत्यं स्वल्पमपि द्विज

ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣਗੇ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਤੇਰੇ ਬਚਨ (ਮਨਜ਼ੂਰੀ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਕਰਤੱਬ—even ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਵੀ—ਅਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 141

तेषां संपत्स्यते वन्ध्यं यथा भस्महुतं तथा । कपालमोचनं नाम ख्यातमेतद्भविष्यति

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਫਲਹੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਕਪਾਲਮੋਚਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 142

ये तु संस्मृत्य मनुजाः कपालं मम सद्द्विज । तत्र श्राद्धं करिष्यंति ते नरा मुक्तिसंयुताः । श्राद्धपक्षे विशेषेण प्रयास्यंति परांगतिम्

ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਕਪਾਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸਦ੍ਦ੍ਵਿਜ, ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਣਗੇ—ਉਹ ਨਰ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣਗੇ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਪੱਖ (ਪਿਤ੍ਰ-ਪੱਖ) ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।

Verse 143

स्थानबाह्यद्विजातीनां कुले दारपरिग्रहम् । कृत्वा त्वद्गोत्रसंभूता ब्राह्मणा मत्प्रसादतः

ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇਰੇ ਗੋਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਣਗੇ।

Verse 144

व्यवहार्या भविष्यंति नगरे सर्वकर्मसु । एवमुक्त्वा सहस्राक्षस्ततश्चादर्शनं गतः

ਉਹ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਯੋਗ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ (ਇੰਦਰ) ਫਿਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 145

वातोपि तेन वित्तेन प्रतिग्रहकृतेन च । चकार तत्र प्रासादं देवदेवस्य शूलिनः

ਉਸ ਦਾਨ-ਸਵੀਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਨਾਲ ਵਾਤ ਨੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ੂਲਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਲਈ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਸਮਾਨ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ।

Verse 146

ततः प्रोवाच शक्रस्तान्ब्राह्मणान्नगरोद्भवान् । कपालमोचने स्नात्वा यो देवं ह्यर्चयिष्यति

ਤਦੋਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਉਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਜੋ ਕਪਾਲਮੋਚਨ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇਗਾ…”

Verse 147

ब्रह्महत्योद्भवं पापं तस्य नश्यत्यसंशयम् । महापातकयुक्तो वा विपाप्मा संभविष्यति

“…ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਾਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਨਿਰਪਾਪ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।”

Verse 148

स तथेति प्रतिज्ञाय ब्राह्मणान्नगरोद्भवान् । तत्रैव स्वाश्रमं कृत्वा पूजयामास शंकरम्

ਉਹ “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ” ਕਹਿ ਕੇ ਨਗਰ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 149

ततःप्रभृति यत्किंचित्तेषां कृत्यं प्रजायते । तद्वाक्येन प्रकुर्वंति तत्र ये नागरः स्थिताः

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਵੀ ਕਰਤੱਬ ਜਾਂ ਉਪਰਾਲਾ ਉੱਠਦਾ, ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਨਾਗਰ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨ ਕੇ ਹੀ ਕਰਦੇ।

Verse 150

एतस्मात्कारणाज्जातो मध्यगो द्वितीयस्त्विह

ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ‘ਦੂਜਾ ਮਧ੍ਯਗ’ ਨਾਮ/ਉਪਾਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 151

एतद्वः सर्वमाख्यातमाख्यानं पापनाशनम् । कपालेश्वरदेवस्य शृण्वतां पठतां नृणाम्

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ—ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦਾ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ।

Verse 152

यथा देवेश्वरस्यात्र पापं नष्टं महात्मनः । ब्रह्महत्या यथा नष्टा तस्मिंस्तीर्थे द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ! ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ।

Verse 269

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वातकेश्वरक्षेत्रकपालमोचनेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ, ‘ਵਾਤਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਪਾਲਮੋਚਨੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ—ਅਧਿਆਇ ੨੬੯।