Adhyaya 241

Verse 1

ईश्वर उवाच । एतत्ते पूजनं विष्णोः षोडशोपायसंभवम् । कथितं यद्द्विजः कृत्वा प्राप्नोति परमं पदम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਇਹ ਪੂਜਾ, ਜੋ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਾਯਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਜ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

तथा च क्षत्रियविशां करणान्मुक्तिरुत्तमा । शूद्राणां नाधिकारोऽस्मिन्स्त्रीणां नैव कदाचन

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ—ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 3

कार्तिकेय उवाच । शूद्राणां च तथा स्त्रीणां धर्मं विस्तरतो वद । केन मुक्तिर्भवेत्तेषां कृष्णस्याराधनं विना

ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 4

ईश्वर उवाच । सच्छूद्रैरपि नो कार्या वेदाक्षरविचारणा । न श्रोतव्या न पठ्या च पठन्नरकभाग्भवेत्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਸੱਚੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ’ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਵੇਦ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ, ਨਾ ਪੜ੍ਹਨਾ; ਜੋ ਪੜ੍ਹੇ ਉਹ ਨਰਕ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 5

पुराणानां नैव पाठः श्रवणं कारयेत्सदा । स्मृत्युक्तं सुगुरोर्ग्राह्यं न पाठः श्रवणादिकम्

ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸੁਣਵਾਈ ਸਦਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਸੁਗੁਰੂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ—ਕੇਵਲ ਪਾਠ-ਸ੍ਰਵਣ ਆਦਿ ਨਹੀਂ।

Verse 6

स्कंद उवाच । सच्छूद्राः के समाख्यातास्तांश्च विस्तरतो वद । के संतः के च शूद्राश्च सच्छूद्रा नामतश्च के

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਸੱਚੂਦਰ’ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਕੌਣ ਸੰਤ ਹਨ, ਕੌਣ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਸੱਚੂਦਰ’ ਨਾਮ ਧਾਰਦੇ ਹਨ?

Verse 7

ईश्वर उवाच । धर्मोढा यस्य पत्नी स्यात्स सच्छूद्र उदाहृतः । समानकुलरूपा च दशदोषविवर्जिता

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਸੱਚੂਦਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਨ ਕੁਲ ਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦਸ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 8

उद्वोढा वेदविधिना स सच्छूद्रः प्रकीर्तितः । अक्लीवाऽव्यंगिनी शस्ता महारोगाद्यदूषिता

ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ (ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਦਾ ਵਿਆਹ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਹ ‘ਸੱਚੂਦਰ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇ—ਨ ਨਪੁੰਸਕ, ਨ ਵਿਗੜੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਰੋਗ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਅਦੂਸ਼ਿਤ।

Verse 9

अनिंदिता शुभकला चक्षुरोगविवर्जिता । बाधिर्यहीना चपला कन्या मधुरभाषिणी

ਉਹ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੁਭ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨੇਤਰ-ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਬਹਿਰਾਪਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਚੁਸਤ-ਫੁਰਤੀਲੀ ਕੁਆਰੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ।

Verse 10

दूषणैर्दशभिर्हीना वेदोक्तविधिना नरैः । विवाहिता च सा पत्नी गृहिणी यस्य सर्वदा

ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਸ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੇਦੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਵਾਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਸਦਾ ਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 11

सच्छूद्रः स तु विज्ञेयो देवादीनां विभागकृत् । पुण्यकार्येषु सर्वेषु प्रथमं सा प्रकीर्तिता

ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਯਥਾਵਿਧ ਹਿੱਸੇ ਵੰਡੇ, ਉਹੀ ‘ਸੱਚਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰ’ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਸਭ ਪੁਣ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਣੀ (ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਵਿਧੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

तया सुविहितो धर्मः संपूर्णफलदायकः । चातुर्मास्ये विशेषेण तया सह गुणाधिकः

ਉਸ (ਪਤਨੀ) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੋ ਧਰਮ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

भार्यारतिः शुचिर्भृत्यादीनां पोषणतत्परः । श्राद्धादिकारको नित्यमिष्टापूर्त्तप्रसाधकः

ਜੋ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਰੱਖੇ, ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰਾਂ ਤੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ; ਨਿੱਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟ-ਪੂਰਤ (ਯਜ੍ਞ-ਪੂਜਾ ਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ) ਦੇ ਕਾਰਜ ਪੂਰੇ ਕਰੇ—ਉਹੀ ਆਦਰਸ਼ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੈ।

Verse 14

नमस्कारान्तमन्त्रेण नामसंकीर्तनेन च । देवा स्तस्य च तुष्यन्ति पंचयज्ञादिकैः शुभैः

ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ-ਸੰਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੰਚਯਜ੍ਞ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤਿ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

स्नानं च तर्पणं चैव वह्निहोमोऽप्यमंत्रकः । ब्रह्मयज्ञोऽतिथेः पूजा पंचयज्ञान्न संत्यजेत्

ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਤਰਪਣ, ਅਗਨਿਹੋਮ ਭਾਵੇਂ ਬਿਨਾ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਯਜ੍ਞ (ਅਧ੍ਯਯਨ/ਪਾਠ) ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਪੂਜਾ—ਇਹ ਪੰਚਯਜ੍ਞ ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਦੇ ਨਾ ਤਿਆਗੇ।

Verse 16

कार्यं स्त्रीभिश्च शूद्रैश्च ह्यमंत्रं पंचयज्ञकम् । पंचयज्ञैश्च संतुष्टा यथैषां पितृदेवताः

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪੰਚਯਜ੍ਞ ਕਰਣ; ਪੰਚਯਜ੍ਞਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਯਥਾਯੋਗ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 17

तथा पतिव्रतायाश्च पतिशुश्रूषया सदा । पतिव्रताया देहे तु सर्वे देवा वसंति हि

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੀ ਸਦਾ ਪਤੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 18

अतस्ताभ्यां समेताभ्यां धर्मादीनां समागमः । यदोभयोर्मते पृष्टे संतुष्टाः पितृदेवताः

ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਧਰਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

कार्यादीनां च सर्वेषां संगमस्तत्र नित्यदा । चातुर्मास्ये समायाते विष्णुभक्त्या तयोः शिवम्

ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਹੀ ਸਭ ਕਰਤੱਬਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ (ਪਤੀ-ਪਤਨੀ) ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਮ—ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 20

समानजातिसंभूता पत्नी यस्य धृता भवेत् । पूर्वो भर्त्ताऽर्द्धभागी स्याद्द्वितीयस्य न किंचन

ਜੇ ਕਿਸੇ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਣ/ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਪਤੀ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 21

अर्थकार्याधिकारोऽस्यास्तेन धर्मार्धधारिणी । स्वंस्वं कृतं सदैव स्यात्तयोः कर्म शुभाशुभम्

ਧਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਰ ਧਾਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹਰ ਇੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਨ।

Verse 22

याऽनुगच्छति भर्तारं मृतं सुतपसा द्विज । साध्वी सा हि परिज्ञेया तया चोद्ध्रियते कुलम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਤਪਸਿਆ-ਯੁਕਤ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਅਨੁਗਮਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਧਵੀ ਜਾਣੀਏ; ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਕੁਲ ਉੱਧਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

अन्यजातेर्मृतस्याथ धृता वापि विवाहिता । वैश्वानरस्य मार्गेण सा तमुद्धरते पतिम्

ਜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ (ਇਸਤਰੀ) ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਧਰੀ ਜਾਂ ਵਿਆਹੀ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਉਸ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਕੇ ਤਾਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 24

यथा जलाच्च जंबालः कृष्यते धार्मिकैर्नृभिः । एवमुद्धरते साध्वी भर्त्तारं याऽनुग च्छति

ਜਿਵੇਂ ਧਰਮੀ ਪੁਰਖ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੱਕੜ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 25

अन्यजातिसमुद्भूता अन्येन विधृता यदि । तावुभौ धर्मकार्येषु संत्याज्यौ नित्यदा मतौ

ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਤੀ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

स्वंस्वं कर्म प्रकुरुतः सत्कर्म जं स्वकं फलम् । तस्माद्वरिष्ठा हीना वा सत्कुल्या शूद्रसंभवैः

ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਫਲ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉੱਚੀ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ, ਚੰਗੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਸ਼ੂਦਰ ਮੂਲ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।

Verse 27

धृता न कार्या सा पत्नी यत्करोति न वर्द्धते । तया सह कृतं पुण्यं वर्द्धते दशधोत्तरम्

ਅਜਿਹੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ, ਪਰ (ਸਹੀ ਪਤਨੀ) ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪੁੰਨ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

अनन्ततृप्तिदं नैव तत्सुतैरपि वा तथा । क्रयक्रीता च या कन्या दासी सा परिकीर्तिता

ਉਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅੰਤਹੀਣ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੰਨਿਆ ਮੁੱਲ ਦੇ ਕੇ ਖਰੀਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦਾਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

सच्छूद्रस्याधिकारे सा कदाचिन्नैव जायते । या कन्या स्वयमुद्यम्य पित्रा दत्ता वराय च

ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਯੋਗ੍ਯ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—ਉਹ ਕੁਆਰੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਮਨੋਂ-ਮਨ, ਆਪ ਉੱਦਮ ਕਰਕੇ, ਵਰ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ।

Verse 30

विवाहविधिनोदूढा पितृदेवार्थसाधिनी । सुलक्षणा विनीता सा विवेकादिगुणा शुभा

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਲੱਜਾਵਾਨ ਤੇ ਸੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਧੰਨ ਹੈ।

Verse 31

सच्चरित्रा पतिपरा सा तेभ्यो दातुमर्हति । विशुद्धकुलजा कन्या धर्मोढा धर्मचारिणी

ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ (ਵਿਵਾਹ ਲਈ) ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਕੁਆਰੀ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹੀ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਆਚਾਰਣੀ ਬਣ ਕੇ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 32

सा पुनाति कुलं सर्वं मातृतः पितृतस्तथा । एष एव मया प्रोक्तः सच्छूद्राणां परो विधिः

ਉਹ ਮਾਤਾ ਪੱਖੋਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਸਾਰੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਕ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਯੋਗ੍ਯ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 33

अधोजातिसमुद्भूता सच्छूद्रात्क्रमहीनजा । विवाहो दशधा तेषां दशधा पुत्रता भवेत्

ਅਧੋ ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏਆਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤੋਂ ਅਨਿਯਮਿਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇਆਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਤਾ ਵੀ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 34

चत्वार उत्तमाः प्रोक्ता विवाहा मुनिसत्तम । शेषाः सर्वप्रकृतिषु कथिताश्च पुराविदैः

ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ! ਚਾਰ ਵਿਵਾਹ ਉੱਤਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਵੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਭਾਵਾਂ ਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।

Verse 35

प्राजापत्यस्तथा ब्राह्मो दैवार्षो चातिशोभना । गांधर्वश्चासुरश्चैव राक्षसश्च पिशाचकः

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ, ਅਤੇ ਦੈਵ ਤੇ ਆਰ੍ਸ਼—ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਾਂਧਰ੍ਵ, ਆਸੁਰ, ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਵੀ (ਵਿਵਾਹ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ) ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 36

प्रातिभो घातनश्चेति विवाहाः कथिता दश । एते हि हीनजातीनां विवाहाः परिकीर्तिताः

‘ਪ੍ਰਾਤਿਭ’ ਅਤੇ ‘ਘਾਤਨ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵਾਹ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਹੀਨ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਵਾਹ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 37

औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च कानीनश्च सहोढजः

ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਇਹ ਹਨ: ਔਰਸ, ਖੇਤਰਜ, ਦੱਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ; ਅਤੇ ਗੂਢੋਤਪੰਨ, ਅਪਵਿੱਧ, ਕਾਨੀਨ, ਅਤੇ ਸਹੋਢਜ।

Verse 38

क्रीतः पौनर्भवश्चापि पुत्रा दशविधाः स्मृताः । औरसादपि हीनाश्च तेऽपि तेषां शुभावहाः

ਕ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਪੌਨਰ੍ਭਵ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਔਰਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭਫਲਦਾਇਕ ਹਨ।

Verse 39

अष्टादशमिता नीचाः प्रकृतानां यथातथा । विधिनैव क्रिया नैव स्मृति मार्गोऽपि नैव च

ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਮਿਲਣ, ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਵਾਲੇ ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਨਾਹ ਹੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਮਾਰਗ ਹੀ ਹੈ।

Verse 41

न दानस्य क्षयो लोके श्रद्धया यत्प्रदीयते । अश्रद्धयाऽशुचितया दानं वैरस्यकारणम्

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਅਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਵੈਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 42

अहिंसादि समादिष्टो धर्मस्तासां महाफलः । चातुर्मास्ये विशेषेण त्रिदिवेशादिसेवया

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ—ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ।

Verse 43

सुदर्शनैस्तथा धर्मः सेव्यते ह्यविरोधिभिः । सच्छूद्रैर्दानपुण्यैश्च द्विजशुश्रूषणादिभिः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਵਿਰੋਧੀ ਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ—ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਆਦਿ ਕਰਤਵਿਆਂ ਰਾਹੀਂ।

Verse 44

वृत्तिश्च सत्यानृतजा वाणिज्यव्यव हारजा । अशीतिभागमारद्याद्व्याजाद्वार्धुषिकः शते

ਜੀਵਿਕਾ ਸੱਚ ਜਾਂ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਮਿਲੇ ਵਰਤਾਵ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਵਪਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੁਦਖੋਰੀ ਵਿੱਚ ਸੌ ‘ਤੇ ਇਕ-ਅੱਸੀਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਿਆਜ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 45

सपादभागवृद्धिस्तु क्षत्त्रियादिषु गृह्यते । एवं न बन्धो भवति पातकस्य कदाचन

ਖੱਤਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਵਾਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 46

प्रातःकर्म सुरेशानां मध्याह्ने द्विजसेवनम् । अपराह्णेऽथ कार्याणि कुर्वन्मर्त्यः सुखी भवेत्

ਸਵੇਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ; ਦੁਪਹਿਰੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ। ਫਿਰ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

गृहस्थैश्च सदा भाव्यं यावज्जीवं क्रियापरैः । पंचयज्ञरतैश्चैवातिथिद्विजसुपूजकैः

ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ—ਜੀਵਨ ਭਰ—ਧਰਮਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਅਤਿਥੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 48

विष्णुभक्तिरतैश्चैव वेदमन्त्रविपाठकैः । सततं दानशीलैश्च दीनार्तजनवत्सलैः

ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿਣ, ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ। ਸਦਾ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਤੇ ਦੁਖੀ ਜਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।

Verse 49

क्षमादिगुणसंयुक्तैर्द्वादशाक्षरपूजकैः । षडक्षरमहोद्गारपरमानन्दपूरितैः

ਖਿਮਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ। ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਡਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉੱਚਾਰਣ ਕਰਨ।

Verse 50

सदपत्यैः सदाचारैः सतां शुश्रूषणैरपि । विमत्सरैः सदा स्थेयं तापक्लेशविवर्जितैः

ਚੰਗੀ ਸੰਤਾਨ, ਸੁਚੱਜੇ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਾਪ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੀ ਜਲਨ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼ ਰਹੋ।

Verse 51

प्रव्रज्यावर्जनैरेवं सच्छूद्रैर्धर्मतत्परैः । तोषणं सर्वभूतानां कार्यं वित्तानुसारतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਚਿਤ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਧਰਮੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਧਨ-ਸਾਧਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ।

Verse 52

सदा विष्णुशिवादीनां ये भक्तास्ते नराः सदा । देववद्दिवि दीव्यंति चातुर्मास्ये विशेषतः

ਜੋ ਨਰ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਭਗਤ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ।

Verse 241

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्यान ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारे सच्छूद्रकथनंनामैकचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤਿਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਤਪੋ-ਅਧਿਕਾਰ ਅੰਦਰ “ਸੱਚੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।