Adhyaya 171

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो महामुनिः । तां शक्तिं व्यर्थतां प्राप्तां ज्ञात्वा कोपसमन्वितः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 2

मुमोच तद्वधार्थाय ब्रह्मास्त्रं सोऽभिमंत्रितम् । तस्य संहितमात्रस्य प्रस्वनः समजायत

ਉਸ ਵਧ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਛੱਡਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜਦਾਰ ਨਾਦ ਉੱਠ ਪਿਆ।

Verse 3

ततश्चोल्काः प्रभूताश्च प्रयांति च नभस्तलात् । ततः कुन्ताः शक्तयश्च तोमराः परिघास्तथा

ਤਦੋਂ ਅਨੇਕ ਜ੍ਵਲੰਤ ਉਲਕਾਵਾਂ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਦੌੜ ਪਈਆਂ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭਾਲੇ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਤੋਮਰ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਰਿਘ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 4

भिंडिपाला गदाश्चैव खड्गाश्चैव परश्वधाः । बाणाः प्रासाः शतघ्न्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः

ਭਿੰਡਿਪਾਲ, ਗਦਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਦਰ, ਖੜਗ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੁਧਾ; ਬਾਣ, ਪ੍ਰਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਤਘਨੀ ਵੀ—ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਗਏ।

Verse 5

वसिष्ठोऽपि परिज्ञाय प्रेषितं गाधिसूनुना । ब्रह्मास्त्रं मृत्यवे तेन शुचिर्भूत्वा ततः परम्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਵੀ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਗਾਧੀ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਛੱਡਿਆ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ (ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ)।

Verse 6

इषीकां च समादाय ब्रह्मास्त्रं तत्र योजयन् । अब्रवीद्गाधिपुत्राय स्वस्त्यस्तु तव पार्श्वतः

ਇਸ਼ੀਕਾ (ਕਾਨੇ ਦੀ ਡੰਡੀ) ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗਾਧੀ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰੇ ਪਾਸੇ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ।”

Verse 7

हन्यतामस्त्रमेतद्धिमम वाक्यादसंशयम् । ततस्तेन हतं तच्च ब्रह्मास्त्रं तत्समुद्भवम्

“ਇਸ ਅਸਤਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ।” ਤਦ ਉਸ ਉਚਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਟ ਗਿਆ।

Verse 8

वज्रास्त्रं च ततो मुक्तं वज्रास्त्रेण विनाशितम् । यद्यदस्त्रं क्षिपत्येष विश्वामित्रः प्रकोपितः

ਤਦੋਂ ਵਜ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਵਜ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੋ ਜੋ ਅਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟਦਾ ਸੀ,

Verse 9

तत्तद्धंति वसिष्ठस्तु मंत्रस्य च प्रभावतः । एतस्मिन्नेव काले तु क्षुभितो मकरालयः

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮਕਰਾਂ ਦਾ ਆਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 10

शीर्यंते गिरिशृंगाणि रक्तवृष्टिः परा स्थिता । प्रलयस्येव चिह्नानि संजातानि धरातले । किमकाले महानेष प्रलयः संभविष्यति

ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਢਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਭਿਆਨਕ ਲਹੂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਰਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਪਜ ਆਏ। “ਇਹ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਲਯ ਅਕਾਲ ਕਦੋਂ ਆ ਪਵੇਗਾ?”

Verse 11

ततः पितामहं जग्मुः सर्वे देवाः सवासवाः । प्रोचुः प्रलयचिह्नानि यानि संति धरातले

ਤਦੋਂ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਈ।

Verse 12

ततो ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा तानुवाच दिवौकसः । विश्वामित्र वसिष्ठाभ्यां युद्धमेतद्व्यवस्थितम्

ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਚਿਰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਯੁੱਧ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਚਲ ਪਿਆ ਹੈ।”

Verse 13

दिव्यास्त्रसंभवं देवास्तेनैतद्व्याकुलं जगत्

ਹੇ ਦੇਵੋ! ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 14

तस्माद्गच्छामहे तत्र यावन्नो जायते क्षयः । सर्वेषामेव भूतानां दिव्यास्त्राणां प्रभावतः

ਇਸ ਲਈ ਆਓ ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਚੱਲੀਏ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਾਸ ਨਾ ਆ ਪਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 15

ततोऽभिगम्य ते देशं यत्र तौ मुनिसत्तमौ । विचामित्रवसिष्ठौ तौ युध्यमानौ परस्परम्

ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ—ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 16

ततः प्रोवाच तौ ब्रह्मा साम्ना परमवल्गुना । निवर्त्यतामिदं युद्धमेतद्दिव्यास्त्रसंभवम् । यावन्न प्रलयो भावि समस्ते धरणीतले

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਮਧੁਰ ਸਾਮ-ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: ‘ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਯੁੱਧ ਰੋਕ ਦਿਓ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤਲ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।’

Verse 17

वसिष्ठ उवाच । नाहमस्त्रं प्रयुंजामि विश्वामित्रवधेच्छया । आत्मरक्षाकृते देव अस्त्रमस्त्रेण शामयन्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਸਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ; ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਂ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’

Verse 18

अयं मम विनाशाय केवलं चास्त्रमोक्षणम् । कुरुते निर्दयो ब्रह्मंस्तं निवारय सांप्रतम्

ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਮੇਰੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਕੇਵਲ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣੇ ਹੀ ਰੋਕੋ।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । विश्वामित्र मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठं ब्राह्मणोत्तमम् । त्वं रक्ष मम वाक्येन तथा सर्वमिदं जगत्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਵਸਿਸ਼ਠ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ—ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 20

अस्त्रमोक्षविरामं त्वं ब्रह्मर्षे कुरु सत्वरम्

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇ।

Verse 21

विश्वामित्र उवाच । न मामेष द्विजं ब्रूते कथंचित्प्रपितामह । तस्मादेष प्रकोपो मे संजातोऽस्य वधोपरि

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਰਪਿਤਾਮਹ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਦ੍ਵਿਜ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਇਹ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਵਧ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 22

तस्माद्वदतु देवेश मामेष ब्राह्मणं द्रुतम् । निवारयामि येनास्त्रं यदस्योपरि संधितम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਕਹੇ; ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ ਜੋ ਇਸ ਉੱਤੇ ਤਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 23

ब्रह्मोवाच । त्वं वसिष्ठाधुना ब्रूहि विश्वामित्रं ममाज्ञया । ब्राह्मणो जायते तेन तव जीवस्य रक्षणम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਵਸਿਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ।”

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । नाहं क्षत्रियसंजातं ब्राह्मणं वच्मि पद्मज । न वधे मम शक्तोऽयं कथंचित्क्षत्रियोद्भवः

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪਦਮਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਮੈਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ-ਉਦਭਵ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ।”

Verse 25

ब्राह्म्यं तेजो न क्षा त्त्रेण तेजसा संप्रणश्यति । एवं ज्ञात्वा चतुर्वक्त्र यद्युक्तं तत्समाचर

ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੇਜ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਜੋ ਯੋਗ੍ਯ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਕਰ।”

Verse 26

ब्रह्मोवाच । विश्वामित्र द्विजश्रेष्ठ त्यक्त्वा दिव्यास्त्रसंभवम् । कुरु युद्धं वसिष्ठेन नो चेच्छप्स्यामहं च ते

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ।”

Verse 27

विश्वामित्र उवाच । दिव्यास्त्राणि च संत्यज्य मया वध्यः सुदुर्मतिः । किंचिच्छिद्रं समासाद्य त्वं गच्छ निजसंश्रयम्

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਵੀ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕੁਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਵਧਯ ਹੈ। ਜਰਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਛਿਦ੍ਰ ਲੱਭ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾ।”

Verse 28

सूत उवाच । बाढमित्येवमुक्ता च ब्रह्मलोकं गतो विधिः । विश्वामित्रवसिष्ठौ च सरस्वत्यास्तटे स्थितौ

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਹੀ ਠਹਿਰੇ ਰਹੇ।

Verse 171

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वसिष्ठविश्वामित्र युद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनंनामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ, ਵਸਿਸ਼ਠ-ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੌ ਇਕਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।