Adhyaya 72

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैव स्थापितं लिंगं धृतराष्ट्रेण भूभुजा । दुर्योधनेन चालोक्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਜਿਵੇਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਕੀਤਾ—ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

ऋषय ऊचुः । कस्मिन्काले नरेन्द्रेण धृतराष्ट्रेण भूभुजा । तत्र संस्थापितं लिगं वद त्वं रौमहर्षणे

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਰੌਮਹਰਸ਼ਣੇ! ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਭੂਪ ਨੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ? ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ।

Verse 3

सूत उवाच । आसीद्भानुमतीनाम बलभद्रसुता पुरा । सर्वलक्षणसंपन्ना रूपौ दार्यगुणान्विता

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਬਲਭਦ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਭਾਨੁਮਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਕੁਆਰੀ ਸੀ—ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 4

तां ददावथ पत्न्यर्थे धार्तराष्ट्राय धीमते । दुर्योधनाय संमन्त्र्य विष्णुना सह यादवः

ਫਿਰ ਯਾਦਵ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਧਾਰਤਰਾਸ਼ਟਰ—ਦੁਰਯੋਧਨ—ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 5

अथ नागपुरात्सर्वे भीष्म द्रोणादयश्च ये । कौरवाः प्रस्थितास्तूर्णं पुरीं द्वारवतीं प्रति

ਤਦ ਨਾਗਪੁਰ ਤੋਂ ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਕੌਰਵ ਤੁਰੰਤ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।

Verse 6

तथा पांडुसुताः पंच परिवारसमन्विताः । सौभ्रात्रं मन्यमानास्ते दुर्योधनसमन्वि ताः । जग्मुर्द्वारवतीं हृष्टाः सैन्येन महतान्विताः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸੰਗਤ ਸਮੇਤ, ਭਰਾਤਰੀ ਸਨੇਹ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਵੱਲ ਚਲੇ।

Verse 7

अथ क्रमेण गच्छंतस्ते सर्वे कुरुपाण्डवाः । आनर्तविषयं प्राप्ता धनधान्यसमाकुलम्

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਆਨਰਤ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਧਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।

Verse 8

सर्वपापहरं पुण्यं यत्र तत्क्षेत्रमुत्तमम् । हाटकेश्वरदेवस्य विख्यातं भुवनत्रये

ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ—ਪੁੰਨਮਈ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ—ਜੋ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦੇ ਧਾਮ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 9

अथ प्राह विशुद्धात्मा वृद्धः कुरुपितामहः । धृतराष्ट्रं महीपालं सपुत्रं प्रहसन्निव

ਤਦ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਕੁਰੂ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਮਹੀਪਾਲ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 10

भीष्म उवाच । एतद्वत्स पुरा दृष्टं मया क्षेत्रमनुत्तमम् । हाटकेश्वरदेवस्य सर्वपातकनाशनम्

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਤਸ, ਇਹ ਅਨੁਤਮ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 11

अत्राहं चैव नि र्मुक्तः स्त्रीहत्योद्भवपातकात् । तस्मादत्रैव राजेंद्र तिष्ठामः पंचवासरान्

ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਸਤਰੀ-ਹਤਿਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਾਤਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੰਜ ਦਿਨ ਟਿਕੀਏ।

Verse 12

येन सर्वाणि पश्यामस्तीर्थान्यायतनानि च । यान्यत्र संति पुण्यानि मुनीनां भावितात्मनाम्

ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ—ਉਹ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਜੋ ਸੰਯਮਿਤ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਆਤਮਾ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਨ।

Verse 13

अथ तद्वचनाद्राजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः । शतसंख्यैः सुतैः सार्धं कौतूहलसमन्वितः

ਫਿਰ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ—ਅੰਬਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 14

जगाम सत्वरं तत्र यत्र तत्क्षेत्रमुत्तमम् । तपस्विगणसंकीर्णं युक्तं चैवाश्रमैः शुभैः

ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਸੀ—ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 15

ब्रह्मघोषेण महता नादितं सर्वतोदिशम् । वह्निपूजोत्थधूम्रेण कलुषीकृतपाद पम् । क्रीडामृगैश्च संकीर्णं धावद्भिर्बहुभिस्तथा

ਉਹ ਸਥਾਨ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਗਨਿਪੂਜਾ ਤੋਂ ਉਠਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਲਿਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੌੜਦੇ ਖੇਡੂ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 16

ततो निवार्य सैन्यं स्वमुपद्रवभयान्नृपः । पञ्चभिः पांडवैः सार्धं शतसंख्यैस्तथा सुतैः

ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਥੇ ਵਿਚਰਣ ਲੱਗਾ।

Verse 17

भीष्मेण सोमदत्तेन बाह्लीकेन समन्वितः । द्रोणाचार्येण वीरेण तत्पुत्रेण कृपेण च

ਉਹ ਭੀਸ਼ਮ, ਸੋਮਦੱਤ ਅਤੇ ਬਾਹਲੀਕ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਵੀਰ ਆਚਾਰਯ ਦ੍ਰੋਣ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਮੇਤ ਵੀ।

Verse 18

सौबलेन च कर्णेन तथान्यैरपि पार्थिवैः । परिवारपरित्यक्तैस्तस्मिन्क्षेत्रे चचार सः

ਸ਼ੌਬਲ (ਸ਼ਕੁਨੀ) ਅਤੇ ਕਰਣ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਟੋਲੀਆਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ।

Verse 19

तेऽपि सर्वे महात्मानः क्षत्रियास्तत्र संस्थिताः । चक्रुर्धर्मक्रियाः सर्वाः श्रद्धापूतेन चेतसा

ਉਥੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਤਮਾ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਯ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 20

स्नानं चक्रुर्विधानेन तीर्थेषु द्विजसत्तमाः । भ्रांत्वाभ्रांत्वा सुपुण्येषु श्रुत्वाश्रुत्वा द्विजन्मनाम्

ਦੁਜਜਨ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰੰਵਾਰ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ।

Verse 21

दानानि च विशिष्टानि ददुरिष्टानि चापरे । दीनेभ्यः कृपणेभ्यश्च तपस्विभ्यो विशेषतः

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ; ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਭੀ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਦਾਨ ਅਰਪੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰੀਬਾਂ, ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨੂੰ।

Verse 22

चक्रुः श्राद्धक्रियाश्चान्ये पितॄनुद्दिश्य भक्तितः । पितॄणां तर्पणं चान्ये तिलमिश्र जलेन च

ਕਈਆਂ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ; ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਵੀ ਅਰਪਿਆ।

Verse 23

अन्ये होमक्रिया भूपा जपमन्ये निरर्गलम् । स्वाध्यायमपरे शान्ताः सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः

ਹੇ ਰਾਜਨੋ, ਕਈਆਂ ਨੇ ਹੋਮ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ; ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਅਟੁੱਟ ਜਪ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੱਚੀ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ।

Verse 24

देवतायतनान्यन्ये माहात्म्यसहितानि च । श्रुत्वा पूर्वनृपाणां च पूजयंति विशेषतः

ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਧਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 25

बलिदानैः सुवस्त्रैश्च गन्धपुष्पोपलेपनैः । मार्जनैध्वजदानैश्च तथा प्रेक्षणकैः शुभैः

ਬਲਿਦਾਨਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ; ਮਾਰਜਨ (ਸ਼ੁੱਧੀ) ਅਤੇ ਧਵਜ-ਦਾਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ-ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ—

Verse 26

मंडनैः पुष्पमालाभिः समंताद्द्विजसत्तमाः । हस्त्यश्वरथदानैश्च गोर्भिर्वस्त्रैश्च कांचनैः । कृतार्था ब्राह्मणाः सर्वे कृतास्तै स्तत्र भक्तितः

ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੋ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਦੇ ਦਾਨ, ਗਊਆਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ—ਉਥੇ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 27

एवं स्नात्वा तथाऽभ्यर्च्य देवान्विप्रान्नृपोत्तमाः । धृतराष्ट्रसमायुक्ता जग्मुः स्वशिबिरं ततः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਸਮੇਤ ਉਹ ਉੱਤਮ ਰਾਜੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 28

शंसन्तो विस्मया विष्टास्तीर्थान्यायतनानि च । तस्मिन्क्षेत्रे द्विजांश्चैव तापसान्संशितव्रतान्

ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯਤਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।