Adhyaya 108

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अष्टषष्टिप्रमाणानि यानि क्षेत्राणि सूतज । त्वयोक्तानि च तान्येव नामतो नः प्रकीर्तय

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਅਠਾਹਠ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਜਿਹੜੇ ਖੇਤਰ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਫਿਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਸੁਣਾ।

Verse 2

तथान्यानि च तीर्थानि यानि संति धरातले । तानि कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः

ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ।

Verse 3

सूत उवाच । यानि प्रोक्तानि तीर्थानि भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिप्रमाणानि तथा क्षेत्राणि भूतले

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਜੋ ਤੀਰਥ ਤੁਸੀਂ ਉਚਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਠਾਹਠ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ—

Verse 4

तानि सर्वाणि भीतानि प्रविष्टानि रसातलम् । तीर्थानि मुनिशार्दूलाः पापे ह्यत्र कलौ युगे

ਹੇ ਮੁਨਿ-ਸ਼ਾਰਦੂਲੋ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਡਰ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 5

एतदेव पुरा पृष्टः पार्वत्या परमेश्वरः । यद्भवद्भिरहं पृष्टस्तीर्थयात्राकृते द्विजाः

ਇਹੀ ਗੱਲ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛੀ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ।

Verse 6

कैलासशिखरासीनः पुरा देवो महेश्वरः । सर्वैर्गणगणैः सार्धमुपविष्टो वरासने

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਆਪਣੇ ਸਭ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 7

प्रणाम करणार्थाय ह्यागतेष्वमरेषु च । गतेषु तेषु विप्रेंद्रा सर्वेषु त्रिदिवालयम् । अर्धासनगता देवी वाक्यमेतदुवाच ह

ਅਮਰ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਏ, ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਸਭ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰੋ—ਦੇਵੀ ਅੱਧੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।

Verse 8

देव्युवाच । देवदेव महादेव गंगाक्षालितशेखर । वद मे तीर्थमाहात्म्यं यद्यहं वल्लभा तव

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਧੋਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੋ, ਜੇ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹਾਂ।

Verse 9

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । संख्यया नामतो देव मह्यं कीर्तय सांप्रतम्

ਹੇ ਦੇਵ! ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਕਰੋੜ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਉਚਾਰ ਕੇ ਸੁਣਾ।

Verse 10

यानि तीर्थान्यनेकानि क्षेत्राणि चैव मे प्रभो । तानि कीर्तय देवेश सुगम्यं चैव देहिनाम् । कीर्तनाच्च समग्राणां तीर्थानां लभ्यते फलम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਮੇਰੇ ਜੋ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਉਚਾਰ ਕੇ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸੁਗਮ ਹੋਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

ईश्वर उवाच । तीर्थशब्दो वरारोहे धर्मकृत्येषु वर्तते । धर्मस्थानेषु सर्वेषु तत्त्वं शृणु समाहिता

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿਹ ਵਾਲੀ! ‘ਤੀਰਥ’ ਸ਼ਬਦ ਧਰਮ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਆਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਸੁਣ—ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ।

Verse 12

माता तीर्थं पिता तीर्थं तीर्थ साधुसमागमः । धर्मानुचिंतनं चैव तथैव नियमो यमः

ਮਾਤਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਮਨਨ-ਚਿੰਤਨ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੰਯਮ ਤੇ ਆਚਾਰ—ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ—ਇਹ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ।

Verse 13

पुण्याः कथा वरारोहे देवर्षीणां कृतास्तथा । आश्रयाः सन्मुनींद्राणां देवानां च तथा प्रिये

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿਹ ਵਾਲੀ! ਪੁੰਨਮਈ ਕਥਾਵਾਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ—ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ! ਸਤਮੁਨੀ-ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਯ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹੀ ਹਨ।

Verse 14

भूमिभागाः पवित्राः स्युः कीर्त्यते तीर्थमित्युत । तेषां संदर्शनादेव स्मरणाच्चावगाहनात् । मुच्यंते जन्तवः पापैरपि जन्मशतोद्भवैः

ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ/ਅਵਗਾਹਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

तथा पातकिनो ये च ये च विश्वासघातकाः । तेऽपि सर्वे तथा मुक्तास्तेषां चैवावगाहनात्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਸਭ, ਉਹਨਾਂ (ਤੀਰਥਾਂ) ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ/ਅਵਗਾਹਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

एवं पापानि संयांति नाशं सर्वांगसुन्दरि । अपि ब्रह्मवधात्पापं यद्भवेदिह देहिनाम् । तच्चापि तीर्थसंसर्गात्प्रलयं यात्यसंशयम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ। ਇੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਤੋਂ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੀਰਥ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

ममापि करसंलग्नं कपालं ब्रह्मणः पुरा । पतितं तीर्थसंसर्गात्तेषां चैवावगाहनात्

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਰਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਵੀ ਤੀਰਥ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ/ਅਵਗਾਹਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਝੜ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 18

एवं सर्वेषु तीर्थेषु तथा ह्यायतनेषु च । स्नातव्यं भक्तियुक्तेन चेतसा नान्यगामिना

ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯਤਨਾਂ/ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਯੁਕਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨ ਭਟਕੇ, ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 19

यत्र स्नातैर्नरैः सम्यक्सर्वेषां लभ्यते फलम् । ममाश्रयं विशालाक्षि सर्वपातकनाशनम् । कामदं च तथा नॄणां नारीणां च विशेषतः

ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸਭ ਨੂੰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।

Verse 20

एतद्गुह्यतमं देवि मम नित्यव्यवस्थितम् । न कस्याऽपि मयाख्यातं देवेंद्रस्यापि पृच्छतः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 21

वाल्लभ्यात्तव मे भद्रे कथितं वै वरानने । अष्टषष्टिः प्रगम्यानि भक्त्या तीर्थानि मानवैः

ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 22

ममाश्रयाणि तान्येव सर्वपापहराणि च । कामदानि वरारोहे मत्प्रभावादसंशयम्

ਉਹੀ ਤੀਰਥ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਘਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 23

यं यं कामं समाधाय तत्र तीर्थे पुमान्यदि । कृत्वा स्नानं ततो देवमर्चयेच्च महेश्वरम्

ਜੋ ਜੋ ਇੱਛਾ ਮਨੁੱਖ ਧਾਰਨ ਕਰੇ, ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

सुकृतं मनसि ध्यात्वा यैर्नरैः पूजितो हरिः । आस्तां तेषां वरारोहे दर्शनं स्पर्शनं तथा । स्मरणादपि मुच्यंते नराः पापैः पुराकृतैः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਰਾਂ ਨੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੁੰਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 25

एते शक्रादयो देवास्तेषु तीर्थेषु सुन्दरि । मां पूज्य त्रिदिवं प्राप्तास्तथान्ये नारदादयः

ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਸਵਰਗ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵੀ।

Verse 26

तान्यहं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण पृथक्पृथक् । नामतः शृणु देवेशि समाहितमनाः स्थिता

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਕੇ ਖੜੀ ਰਹਿ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ।

Verse 27

वाराणसी प्रयागं च नैमिषं चापरं तथा । गयाशिरः सुपुण्यं च पवित्रं कुरुजांगलम्

ਵਾਰਾਣਸੀ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਅਤੇ ਨੈਮਿਸ਼; ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ—ਗਯਾਸ਼ਿਰ, ਅਤਿ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ; ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਰੂਜਾਂਗਲ ਭੂਮੀ।

Verse 28

प्रभासं पुष्करं चैव विश्वेश्वरमथापरम । अट्टहासं महेन्द्रं च तथैवोज्जयनी च या

ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ; ਅੱਟਹਾਸ ਅਤੇ ਮਹੇੰਦਰ ਵੀ; ਅਤੇ ਉੱਜਯਨੀ ਵੀ।

Verse 29

मरुकोटिः शंकुकर्णं गोकर्णं क्षेत्रमुत्तमम् । रुद्रकोटिः स्थलेशं च हर्षितं वृषभध्वजम्

ਮਰੁਕੋਟਿ, ਸ਼ੰਕੁਕਰਣ, ਗੋਕਰਣ—ਇਹ ਉੱਤਮ ਪੁਣ੍ਯ-ਖੇਤਰ ਹਨ; ਰੁਦ੍ਰਕੋਟਿ, ਸਥਲੇਸ਼, ਹਰਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ (ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਧ੍ਵਜਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ) ਵੀ ਹਨ।

Verse 30

केदारं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं मध्यमकेश्वरम् । सहस्राक्षं तथा क्षेत्रं तथान्यत्कार्तिकेश्वरम्

ਅਤੇ ਕੇਦਾਰ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਧ੍ਯਮਕੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪੁਣ੍ਯ-ਖੇਤਰ; ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਕਾਰ্তਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 31

तथैव वस्त्रमार्गं च तथा कनखलं स्मृतम् । भद्रकर्णं च विख्यातं दण्डकाख्यं तथैव च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਤ੍ਰਮਾਰਗ; ਅਤੇ ਕਨਖਲ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਦ੍ਰਕਰਣ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੰਡਕ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ।

Verse 32

त्रिदण्डाख्यं तथा क्षेत्रं तथैव कृमिजांगलम् । एकाम्रं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं छागलकं तथा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਨਾਮਕ ਪੁਣ੍ਯ-ਖੇਤਰ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਮਿਜਾਂਗਲ; ਅਤੇ ਏਕਾਮ੍ਰ ਨਾਮਕ ਕ੍ਸ਼ੇਤਰ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਾਗਲਕ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵੀ ਹੈ।

Verse 33

कालिंजरं च देवेशि तथान्यन्मण्डलेश्वरम् । काश्मीरं मरुकेशं च हरिश्चंद्रं सुशोभनम्

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਕਾਲਿੰਜਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ; ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮਰੁਕੇਸ਼; ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ।

Verse 34

पुरश्चंद्रं च वामेशं कुकुटेश्वरमेव च । भस्मगात्रमथोकारं त्रिसंध्या विरजा तथा

ਅਤੇ (ਉੱਥੇ) ਪੁਰਸ਼ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਵਾਮੇਸ਼, ਅਤੇ ਕੂਕੁਟੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਹਨ; ਫਿਰ ਭਸਮਗਾਤ੍ਰ, ਅਥੋਕਾਰ, ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਜਾ (ਤੀਰਥ) ਹਨ।

Verse 35

अर्केश्वरं च नेपालं दुष्कर्णं करवीरकम् । जागेश्वरं तथा देवि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम्

ਅਤੇ ਅਰਕੇਸ਼ਵਰ, ਨੇਪਾਲ, ਦੁਸ਼ਕਰਣ, ਕਰਵੀਰਕ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਾਗੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ—ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ।

Verse 36

अयोध्या चैव पातालं तथा कारोहणं महत् । देविका च नदी पुण्या भैरवं पूर्वसागरः

ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ, ਪਾਤਾਲ ਵੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰੋਹਣ; ਪੁੰਨਿਆਤਮਕ ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ, ਭੈਰਵ (ਧਾਮ), ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ।

Verse 37

सप्तगोदावरीतीर्थं तथैव समुदाहृतम् । निर्मलेशं तथान्यच्च कर्णिकारं सुशोभनम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਤਗੋਦਾਵਰੀ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਰਮਲੇਸ਼, ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕਰ্ণਿਕਾਰ (ਤੀਰਥ) ਵੀ।

Verse 38

कैलासं जाह्नवीतीरं जललिंगं च वाडवम् । बदरीतीर्थवर्यं च कोटितीर्थं तथैव च

ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ, ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦਾ ਤਟ, ਜਲਲਿੰਗ, ਵਾਡਵ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਦਰੀ-ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਵੀ।

Verse 39

विंध्याचलो हेमकूटं गन्धमादनमेव च । लिंगेश्वरं तथा क्षेत्रं लंकाद्वारं तथैव च

ਅਤੇ (ਉਥੇ) ਵਿਂਧਿਆਚਲ, ਹੇਮਕੂਟ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਲੰਕਾਦ੍ਵਾਰ ਵੀ ਹਨ।

Verse 40

नलेश्वरं तु मध्येशं केदारं रुद्रजालकम् । सुवर्णाख्यं च वामोरु तथान्यत्षष्टिकापथम्

ਨਲੇਸ਼ਵਰ, ਮੱਧ੍ਯੇਸ਼, ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਜਾਲਕ; ਅਤੇ ਸੁਵਰਣਾਖ੍ਯ ਵੀ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਘਾਵਾਲੀ ਦੇਵੀ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ‘ਸ਼ਸ਼ਟਿਕਾਪਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 108

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेशवरक्षेत्रमाहात्म्ये ऽष्टषष्टितीर्थवर्णनंनामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤਿ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਅੰਦਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।