Adhyaya 3
Nagara KhandaTirtha MahatmyaAdhyaya 3

Adhyaya 3

ਸੂਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯੱਗ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਸਮਝ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅੰਤ੍ਯਜ/ਚਾਂਡਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰ ਕੇ ਬਹਿਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਕੁਲ-ਧਰਮ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਕਸ਼ਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸੋਚ ਕੇ ਆਤਮ-ਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦਰਬਾਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਕੇ, ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਜਾਂ ਮੌਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੰਖ-ਭੇਰੀ ਦੇ ਮੰਗਲ ਨਾਦ ਨਾਲ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Shlokas

Verse 1

। सूत उवाच । ततः प्रणम्य भूयः स वसिष्ठं मुनिपुंगवम् । ययौ तत्र सुतास्तस्य यत्र ते शतसंख्यकाः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 2

तानपि प्राह नत्वा स तमेवार्थं नराधिपः । वसिष्ठवचनं कृत्स्नं तस्य तैरपि शंसितम्

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਰਾਧਿਪ ਨੇ ਉਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਾਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੂਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 3

ततस्तान्स पुनः प्राह युष्माकं जनकोऽधुना । अशक्तो मा दिवं नेतुं सशरीरं विसर्जितः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਹਾ: “ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਤਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇਸੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ।”

Verse 4

तस्माद्यदि न मां यूयं याजयिष्यथ सांप्रतम् । परित्यज्य करिष्यामि शीघ्रमन्यं पुरोहितम्

“ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਮੇਰਾ ਯਜ੍ਞ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੋਰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।”

Verse 5

यो मां यज्ञप्रभावेन नयिष्यति सुरालयम् । अनेनैव शरीरेण सहितं गुरुपुत्रकाः

“ਹੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਜੋ ਕੋਈ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਲੋਕ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਵੇ—ਇਸੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ—ਮੈਂ ਉਸੇ ਵੱਲ ਰੁਝਾਂਗਾ।”

Verse 6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते मुनिसत्तमाः । परं कोपं समाविष्टास्तमूचुः परुषाक्षरैः

ਉਸ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।

Verse 7

यस्मात्त्वया गुरुस्त्यक्तो हितकृत्पापवानसि । तस्माद्भवाधुना पाप चंडालो लोकनिंदितः

“ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਪਾਪੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਾਪੀ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਜਾ।”

Verse 8

अथ तद्वचनांते स तत्क्षणात्पृथिवीपतिः । बभूवांत्यजरूपाढ्यो विकृताकारदेहभृत्

ਉਹ ਬਚਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਹ ਧਰਤੀਪਤੀ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅੰਤਯਜ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਵਿਕਾਰਤ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 9

यवमध्यः कृशग्रीवः पिंगाक्षो भुग्ननासिकः । कृष्णांगः शंकुवर्णश्च दुर्गंधेन समावृतः

ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਸੁੱਕੜ ਗਈ, ਗਰਦਨ ਪਤਲੀ ਹੋ ਗਈ, ਅੱਖਾਂ ਪਿੰਗਲੀਆਂ, ਨੱਕ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ; ਅੰਗ ਕਾਲੇ, ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ, ਅਤੇ ਬਦਬੂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 10

अथात्मानं समालोक्य विकृतं स नराधिपः । चण्डालधर्मिणं सद्यो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः

ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਨਰਾਧਿਪ—ਹੁਣ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਊਂਦਾ—ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 11

याहियाहीति विप्रैस्तैर्भर्त्स्यमानो मुहुर्मुहुः । सर्वतः सारमेयैश्च क्लिश्यमानो निरर्गलैः । काककोकिलसंकाशो जीर्णवस्त्रावगुंठितः

ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ 'ਜਾਓ! ਜਾਓ!' ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਰਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਫਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਕਾਂ ਜਾਂ ਕੋਇਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 12

ततः स चिन्तयामास दुःखेन महता वृतः । किं करोमि क्व गच्छामि कथं शांतिर्भविष्यति

ਫਿਰ ਉਹ ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ: 'ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇਗੀ?'

Verse 13

किं मयैतत्सुमूर्खेण वांछितं दुर्लभं पदम् । तत्प्रभावेन विभ्रष्टः कुलधर्मोऽपि मे स्वकः

'ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਮੂਰਖ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਰਲੱਭ ਪਦਵੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ? ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਕੁੱਲ ਧਰਮ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਹੈ।'

Verse 14

किं जलं प्रविशाम्यद्य किं वा दीप्तं हुताशनम् । भक्षयामि विषं किं वा कथं स्यान्मृत्युरद्य मे

'ਕੀ ਮੈਂ ਅੱਜ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਵਾਂ? ਜਾਂ ਬਲਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂ? ਕੀ ਮੈਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਲਵਾਂ? ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ?'

Verse 15

अनेन वपुषा दारान्वीक्षयिष्यामि तान्कथम् । तादृशेन शरीरेण याभिः संक्रीडितं मया

'ਮੈਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਾਂਗਾ—ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਲੋਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ (ਸੁੰਦਰ) ਸੀ?'

Verse 16

कथं पुत्रांस्तथा पौत्रान्सुहृत्संबंधिबांधवान् । वीक्षयिष्यामि तान्भूयस्तथान्यं सेवकं जनम्

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੌਤਰਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਟੰਬੀਆਂ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਾਂਗਾ?

Verse 17

तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा हर्षं यास्यंति निर्भयाः

ਅੱਜ ਉਹ ਮੇਰੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 18

ये मया तर्पिता दानैर्ब्राह्मणा वेदपारगाः । तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा संभविष्यंति दुःखिताः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 19

तथा ये सुहृदोऽभीष्टा नित्यं मम हिते रताः । कामवस्थां प्रयास्यन्ति दृष्ट्वा मां स्थितमीदृशम्

ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯ ਮਿੱਤਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਘੋਰ ਵਿਹਲਤਾ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਣਗੇ।

Verse 20

भद्रजात्या गजा ये मे मदान्धाः षष्टिहायनाः । मया विना मिथो युद्धे कस्तानद्य नियोक्ष्यति

ਮੇਰੇ ਉਹ ਭਦ੍ਰ-ਜਾਤੀ ਹਾਥੀ—ਮਦ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ, ਸੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ—ਜਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਕਾਬੂ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏਗਾ?

Verse 21

अश्वास्तित्तिरकल्माषाः सुदांताः सादिभिर्दृढैः । कस्तांश्चित्रपदन्यासैर्नियाम्यति मया विना

ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ—ਤਿੱਤਿਰ ਤੇ ਕਲਮਾਸ਼ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਸੁਧਰੇ ਹੋਏ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਲਗਾਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ—ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਮਈ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੇ ਤੇ ਰੋਕੇਗਾ?

Verse 22

तथा मे भृत्यवर्गास्ते कुलीना युद्धदुर्मदाः । मां विना कस्य यास्यंति समीपेऽद्य सुदुःखिताः

ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਉਹ ਟੋਲਾ—ਕੁਲੀਨ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਗਰਵਿਤ—ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅੱਜ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਕਿਹੜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਵੇਗਾ?

Verse 23

संख्याहीनस्तथा कोशस्तादृङ्मे बहुरत्नभाक् । कस्य यास्यति संभोगं मया हीनस्तु रक्षितः

ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵੀ—ਜੋ ਕਦੇ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ—ਘਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਭੋਗ ਪਾਵੇਗਾ?

Verse 24

तथा मे संख्यया हीनं धान्यं गोजाविकं महत् । भविष्यति कथं हीनं मयाभीष्टैस्तु रक्षितम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭੰਡਾਰ—ਅਨਾਜ, ਗਾਂ-ਧਨ, ਅਤੇ ਬਕਰੀਆਂ-ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ—ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਘਟ ਜਾਣਗੇ। ਜੋ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲੇ ਗਏ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਘਟ ਸਕਦੇ ਹਨ?

Verse 25

एवं बहुविधं राजा स विलप्य च दुःखितः । जगाम नगराभ्याशं पद्भ्यामेव शनैःशनैः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੈਦਲ ਹੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਨਗਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 26

ततो रात्रौ समासाद्य स्वं पुरं जनवर्जितम् । द्वारे स्थित्वा समाहूय पुत्रं मंत्रिभिरन्वितम्

ਫਿਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸੁੰਞਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ।

Verse 27

कथयामास वृत्तांतं सर्वं शापसमुद्भवम् । दूरे स्थितः स पुत्राणां वसिष्ठस्य महात्मनः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ। ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 28

वज्रपातोपमं वाक्यं तेऽपि तस्य निशम्य तत् । बाष्पपर्याकुलैरास्यै रुरुदुः शोकसंयुताः

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਵਜ੍ਰਪਾਤ ਵਰਗੇ ਸਨ; ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ। ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਮੁਖ ਬਾਸ਼ਪ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਏ।

Verse 29

हा नाथ हा महाराज हा नित्यं धर्मवत्सल । त्वया हीना भविष्यामः कथमद्य सुदुःखिताः

“ਹਾਏ ਨਾਥ! ਹਾਏ ਮਹਾਰਾਜ—ਸਦਾ ਧਰਮ-ਵਤਸਲ! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂਗੇ, ਅੱਜ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।”

Verse 30

किमेतद्युज्यते तेषां वासिष्ठानां दुरात्मनाम् । शापं ददुः स्वयाज्यस्य विशेषाद्विनतस्य च

“ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਾਸਿਸ਼ਠ, ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜੋ ਨਿਮਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ?”

Verse 31

ते वयं राजशार्दूल परित्यज्य गृहादिकम् । अन्त्यजत्वं गमिष्यामस्त्वया सार्धमसंशयम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਬਾਘ, ਘਰ-ਬਾਰ ਆਦਿ ਸਭ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲਾਂਗੇ—ਚਾਹੇ ਅੰਤਯਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਆਵੇ।

Verse 32

त्रिशंकुरुवाच । भक्तिश्चेदस्ति युष्माकं ममोपरि निरर्गल । तन्मे पुत्रस्य मंत्रित्वं सर्वे कुरुत सांप्रतम्

ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਬਾਧ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀਪਦ ਦਿਓ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣਾਓ।

Verse 33

हरिश्चंद्रः सुपुत्रोयं मम ज्येष्ठः सुवल्लभः । नियोजयध्वमव्यग्राः पदव्यां मम सत्वरम्

ਇਹ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਮੇਰਾ ਸੁਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਜੇਠਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ। ਬਿਨਾ ਚਿੰਤਾ ਦੇ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਦ ਅਤੇ ਮਰਤਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 34

अहं पुनः करिष्यामि यन्मे मनसि संस्थितम् । मृत्युं वा संप्रयास्यामि सदेहो वा सुरालयम्

ਮੈਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੌਤ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਜਾਂ ਇਸੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵਾਂਗਾ।

Verse 35

एवमुक्त्वा परित्यज्य सर्वांस्तान्स महीपतिः । जगामारण्यमाश्रित्य पद्भ्यामेव शनैः शनैः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹੀਪਤਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਪੈਦਲ ਹੀ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਕਦਮ ਦਰ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 36

तेपि सन्मंत्रिणस्तूर्णं पुत्रं तस्य सुसम्मतम् । राज्ये नियोजयासमासुर्नादवादित्रनिःस्वनैः

ਉਹ ਧਰਮੀ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਗਏ, ਨਗਾਰਿਆਂ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਿਚ।