Adhyaya 249

Verse 1

वाण्युवाच । तुलसी रोपिता येन गृहस्थेन महाफला । गृहे तस्य न दारिद्र्यं जायते नात्र संशयः

ਵਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਸ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੇ ਮਹਾ-ਫਲਦਾਇਨੀ ਤੁਲਸੀ ਰੋਪੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 2

तुलस्या दर्शनादेव पापराशिर्निवर्तते । श्रियेऽमृतकणोत्पन्ना तुलसी हरिवल्लभा

ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਤੁਲਸੀ, ਹਰਿ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 3

पिबन्त्या रुचिरं पानं प्राणिनां पापहारिणी । यस्या रूपे वसेल्लक्ष्मीः स्कन्धे सागरसंभवा

ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਰੁਚਿਕਰ ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸਕੰਧ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਜਨਮੀ ਦੇਵੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

Verse 4

पत्रेषु सततं श्रीश्च शाखासु कमला स्वयम् । इन्दिरा पुष्पगा नित्यं फले क्षीराब्धिसंभवा

ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਇੰਦਿਰਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਜਨਮੀ।

Verse 5

तुलसी शुष्ककाष्ठेषु या रूपा विश्वव्यापिनी । मज्जायां पद्मवासा च त्वचासु च हरिप्रिया

ਉਹੀ ਤੁਲਸੀ—ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਗੂਦੇ ਵਿੱਚ ਪਦਮਵਾਸਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਹੈ, ਅਤੇ ਛਾਲ ਵਿੱਚ ਹਰਿ-ਪ੍ਰਿਆ, ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ।

Verse 6

सर्वरूपा च सर्वेशा परमानन्ददायिनी । तुलसी प्राशको मर्त्यो यमलोकं न गच्छति

ਉਹ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਦੀ ਸਵਾਮਿਨੀ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਰਤਯ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 7

शिरस्था तुलसी यस्य न याम्यैरनुभूयते । मुखस्था तुलसी यस्य निर्वाणपददायिनी

ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤੁਲਸੀ ਟਿਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿਰਵਾਣ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 8

हस्तस्थातुलसीयस्य स तापत्रयवर्जितः । तुलसी हृदयस्था च प्राणिनां सर्वकामदा

ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਕਾਮ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 9

स्कन्धस्था तुलसी यस्य स पापैर्न च लिप्यते । कण्ठगा तुलसी यस्य जीवन्मुक्तः सदा हि सः

ਜਿਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਤੁਲਸੀ ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਕਣਠ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਹੈ।

Verse 10

तुलसीसंभवं पत्रं सदा वहति यो नरः । मनसा चिन्तितां सिद्धिं संप्राप्नोति न संशयः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਤੁਲਸੀ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪੱਤਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤੀ ਹੋਈ ਸਿੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

तुलसींसर्वकायार्थसाधिनीं दुष्टवारिणीम् । यो नरः प्रत्यहं सिञ्चेन्न स याति यमालयम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਜਲ ਚੜ੍ਹਾਵੇ—ਜੋ ਸਭ ਮੰਗਲਕਾਮਨਾਵਾਂ ਸਾਧਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 12

चातुर्मास्ये विशेषेण वन्दितापि विमुक्तिदा । नारायणं जलगतं ज्ञात्वा वृक्षगतं तथा

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਤੁਲਸੀ) ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 13

प्राणिनां कृपया लक्ष्मीस्तुलसीवृक्षमाश्रिता । चातुर्मास्ये समायाते तुलसी सेविता यदि

ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—

Verse 14

तेषां पापसहस्राणि यांति नित्यं सहस्रधा । गोविन्दस्मरणं नित्यं तुलसीवनसेवनम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਨਿਤ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ-ਵਨ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ—

Verse 15

तुलसीसेचनं दुग्धै श्चातुर्मास्येऽतिदुर्लभम् । तुलसीं वर्द्धयेद्यस्तु मानवो यदि श्रद्धया

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਸਿੰਚਣਾ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ (ਅਤੇ ਮਹਾ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ) ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਪਾਲੇ ਤੇ ਵਧਾਏ—ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਤਮਿਕ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

आलवालांबुदानैश्च पावितं सकलं कुलम् । यथा श्रीस्तुलसीसंस्था नित्यमेव हि वर्द्धते

ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੇ ਆਲਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀ-ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਪਨਾ ਨਿਤ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ (ਸ਼੍ਰੀ) ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।

Verse 17

तथातथा गृहस्थस्य कामवृद्धिः प्रजायते । ब्रह्मचारीगृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਧਰਮਸੰਗਤ ਕਾਮ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਫਲਦੇ-ਫੂਲਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋਵੇ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯਤੀ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਇਹ ਵਰਤ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਲਈ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।

Verse 18

तथा प्रकृतयः सर्वास्तुलसीसेवने रताः । श्रद्धया यदि जायन्ते न तासां दुःखदो हरिः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਜੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉੱਠਣ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਰਿ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਉਹ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 19

एको हरिः सकलवृक्षगतो विभाति नानारसैस्तु परिभावितमूर्तिरेव । वृक्षाधिवासमगमत्कमला च देवी दुःखादिनाशनकरी सततं स्मृताऽपि

ਹਰੀ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾਨਾ ਰਸਾਂ ਤੇ ਸਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਕਮਲਾ ਦੇਵੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੇ ਭੀ ਵ੍ਰਿਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 249

इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठ नाग रखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने तुलसीमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनपञ्चाशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰ ਖੰਡ ਵਿੱਚ—ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਤੀਰਥਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਅਧੀਨ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਪੈਜਵਨ ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ “ਤੁਲਸੀ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਉਨੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।