Adhyaya 168

Verse 1

सूत उवाच । एवं राज्यं परित्यज्य विश्वामित्रो द्विजोत्तमाः । हिमवन्तं नगं प्राप्य तपश्चक्रे सुदारुणम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ—ਦੁਇਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਹਿਮਵੰਤ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 2

वर्षास्वाकाशशायी च हेमंते सलिलाशयः । पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे स्थितो वर्षशतत्रयम्

ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਲੇਟਦਾ; ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ; ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 3

फलमूलकृताहारस्ततो वर्षशतत्रयम् । ध्यायमानः परं ब्रह्म स्थितो ब्राह्मणसत्तमाः । शीर्णपर्णाशनः पश्चात्तावत्कालं व्यवस्थितः

ਫਿਰ ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝੜੇ, ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤਕ ਉਹ ਅਟੱਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 5

ततश्चैव जलाहारस्तावन्मात्रं व्यवस्थितः । कालं स वायुभक्षश्च ततश्चैवायुतं समाः सूत उवाच । अथ दृष्ट्वा तपःशक्तिं तस्य तां त्रिदशाधिपः । पातायष्यति मां नूनमेष स्थानान्नृपोत्तमः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੇਵਲ ਜਲ ਆਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਯੁ-ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਦੀ ਅਤਿਸ਼ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—“ਇਹ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਦ ਤੋਂ ਡਾਹ ਦੇਵੇਗਾ।”

Verse 6

ततः प्रोवाच संगत्य साम्ना परमवल्गुना । विश्वामित्रं नृपश्रेष्ठं भयेन महताऽन्वितः

ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਯ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮਿੱਠੇ, ਸਾਂਤਵਨਾਪੂਰਕ ਸਾਮ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਨ੍ਰਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 7

इंद्र उवाच । विश्वामित्र प्रतुष्टोऽस्मि तपसानेन पार्थिव । वरं वरय भद्रं ते यदभीष्टं हृदिस्थितम्

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਇਸ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਵਰ ਮੰਗ—ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।”

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । ब्राह्मण्यं देहि मे शक्र यदि तुष्टोऽसि सांप्रतम् । तदर्थं तपसश्चर्यां जानीहि त्वं पुरंदर

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ) ਬਖ਼ਸ਼। ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖ ਕੇ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।”

Verse 10

विश्वामित्र उवाच । न ब्राह्मण्यात्परं किंचित्प्रार्थयामि सुरेश्वर

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ।”

Verse 11

अपि त्रैलोक्यराज्यं ते वस्तुष्वन्येषु का कथा । तस्माद्गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वराज्यं परिपालय

ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਵੀ ਰੁਚਿਕਰ ਨਹੀਂ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਪਾਲਣ ਕਰ।

Verse 12

परित्यक्ष्याम्यहं देहं यास्ये वाऽहं द्विजन्मताम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवराजो दिवं गतः

ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦਵਿਜਤਾ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 13

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा सर्वदेवसमावृतः । विश्वामित्रोऽपि तद्रूपं चकार दुश्चरं तपः

ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚਯ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ।

Verse 14

अथ वर्षसहस्रे तु व्यतिक्रान्ते द्विजोत्तमाः । अन्यस्मिन्वायुभक्षस्य विश्वामित्रस्य भूपतेः

ਫਿਰ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ—ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੇਂ—ਉਸ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾਂਦਾ ਸੀ…

Verse 15

आजगाम स्वयं ब्रह्मा पुण्यैर्देवर्षिभिः सह । अब्रवीत्तं महीपालं तपसा दग्धकिल्बिषम्

ਤਦੋਂ ਸਵੈੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹੀਪਾਲ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਪ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 16

श्रीब्रह्मोवाच । विश्वामित्र प्रतुष्टोऽस्मि तपसानेन सत्तम । वरं वरय भद्रं ते प्रदास्याम्यपि दुर्लभम्

ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਹੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਮ, ਤੇਰੀ ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਵਰ ਮੰਗ; ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ—ਮੈਂ ਦੁਲਭ ਭੀ ਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 17

विश्वामित्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । ब्राह्मण्यं देहि मे देव नान्यदिष्टतमं महत्

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਦੇਵ, ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਪਿਆਰਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 19

यन्न जातं धरापृष्ठे न भविष्यति कर्हिचित्

ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗਾ…

Verse 20

विश्वामित्र उवाच । गच्छ त्वं देवदेवेश ब्रह्मलोकमनुत्तमम् । अहं त्यक्ष्यामि वा प्राणान्संप्राप्स्ये वा द्विजन्मताम्

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼, ਤੁਸੀਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਓ। ਮੈਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਾਂਗਾ, ਜਾਂ ਦਵਿਜ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 21

अथ देवर्षिमध्यस्थ ऋचीको वाक्यमब्रवीत् । अस्य जन्मकृते देव ब्राह्म्यैर्मंत्रैर्मया चरुः

ਤਦ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਰਿਚੀਕ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: ਹੇ ਦੇਵ, ਇਸ ਦੇ ਜਨਮ ਲਈ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਚਰੂ (ਯਜ੍ਞ-ਆਹੁਤੀ) ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 22

अभितो ब्रह्मसर्वस्वं तत्र सयोजितं मया । तेनैव क्षत्रजन्माऽयं ब्राह्मणश्चतुरानन

ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰਬਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਜਨਮ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਹੇ ਚਤੁਰਾਨਨ ਬ੍ਰਹਮਾ।

Verse 23

ब्रह्मर्षिकीर्तयस्वैनं तस्मात्त्वं प्रपितामह । राज्यस्थोऽपि द्विजार्हाणि सत्कृत्यान्य करोदसौ

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ। ਰਾਜਸਿੰਹਾਸਨ ਉੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇਸ ਨੇ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਸਤਕਾਰ ਤੇ ਪੂਜਨਯੋਗ ਕਰਮ ਕੀਤੇ।

Verse 24

ब्राह्ममन्त्रप्रभावेन तस्माद्ब्रह्मर्षिमाह्वय । येन कीर्तामहे सर्वे विश्वामित्रं द्विजोत्तमम्

ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਸਭ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ—ਦਵਿਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਮ—ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਂਦੇ ਹਾਂ।

Verse 25

अथ ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा ब्राह्म्यै र्मंत्रैश्च तेजसा । समुत्पन्नं ततः प्राह ब्राह्मणस्त्वं मया कृतः

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਕਿਹਾ: ‘ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।’

Verse 26

त्यजेदं दुष्करं घोरं तपो मद्वचनाद्द्रुतम् । स यदा ब्रह्मणा प्रोक्तो ब्रह्मर्षि स्त्वमसंशयम्

‘ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤਪੱਸਿਆ ਛੱਡ ਦੇ।’ ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—‘ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਹੈਂ’—ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਦਵੀ ਅਟੱਲ ਹੋ ਗਈ।

Verse 27

ऋचीकाद्यैस्ततः सर्वैः प्रोक्तो देवर्षिभिस्तथा

ਤਦੋਂ ਋ਚੀਕ ਆਦਿ ਸਭ ਨੇ, ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

Verse 28

अथ तेषां मध्यगतो वसिष्ठो मुनिसत्तमः । सोऽब्रवीत्कोपसंयुक्तो नाहं वक्ष्यामि कर्हिचित्

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਨਿਸੱਤਮ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਇਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ: ‘ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਾਂਗਾ।’

Verse 29

ब्राह्मणं क्षत्रियाज्जातं जानन्नपि पितामह । ऋचीकस्य च दाक्षिण्यात्तथा त्वं वदसि प्रभो

ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਋ਚੀਕ ਦੀ ਕਿਰਪਾਲਤਾ ਦੇ ਮਾਣ ਕਰਕੇ ਐਸਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 30

प्रोच्यमानो ऽपि बहुधा वसिष्ठो मुनिसत्तमः । पितामहेन मुनिभिर्नारदाद्यैरनेकधा । जगामाथ परित्यज्य तान्सर्वान्द्विजसत्तमान्

ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰੰਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਮੁਨਿਸੱਤਮ ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 31

स चागत्य मुनि श्रेष्ठो देशं चानर्तसंज्ञितम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे शंखतीर्थसमीपतः

ਉਹ ਮੁਨਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆ ਕੇ ਅਨਰਤ ਨਾਮਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਿਆ।

Verse 32

यत्र ब्रह्मशिला पुण्या श्वेतद्वीपसमन्विता । सरस्वती स्थिता यत्र नदी पापहरा शुभा

ਜਿੱਥੇ ਪੁੰਨਮਈ ਬ੍ਰਹ્મਸ਼ਿਲਾ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ, ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਭਾ, ਪਾਪਹਰਣੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 33

तत्राश्रमपदं कृत्वा चकार विपुलं तपः । विश्वामित्रोऽपि सामर्षस्तद्वधार्थं समागतः

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 34

तस्याश्रमस्य दूरे स याम्यां दिशि समाश्रितः । कृत्वाश्रमपदं तत्र तस्य च्छिद्राणि चिन्तयन्

ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਉਹ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਆਸਰਾ ਲੈ ਬੈਠਾ। ਉੱਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਛਿਦਰਾਂ—ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਾਸਿਆਂ—ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 35

संस्थितः सुचिरं कालं न च पश्यति किंचन । अथाभिचारिकं तेन प्रारब्धं तस्य चोपरि

ਉਹ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਭਿਚਾਰ—ਵੈਰੀ ਜਾਦੂ-ਟੋਣਾ—ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

Verse 36

यदुक्तं सामविधिना सामवेदे वधात्मकम् । तस्य तैर्दारुणैर्मंत्रैर्जुह्वतो जातवेदसम्

ਜੋ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਸਾਮਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਵਧ-ਸਵਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਿਆਨਕ ਮੰਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਾਤਵੇਦਸ—ਯਜ੍ਞ ਅਗਨੀ—ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 37

निष्क्रांता दारुणा शक्तिर्मुक्तकेशी भयानका । वानरस्कंधमारूढा कुर्वाणा किल्किलाध्वनिम्

ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਕਲੀ—ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀ, ਡਰਾਉਣੀ; ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਕਿਲਕਿਲਾਹਟ ਭਰੀ ਤੀਖੀ ਧੁਨੀ ਕਰਦੀ ਸੀ।

Verse 38

नानायुधसमोपेता यमजिह्वा यथा परा । साब्रवीद्वद विप्रेंद्र किं ते कृत्यं करोम्यहम्

ਅਨੇਕਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਯਮ ਦੀ ਜੀਭ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ; ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬੋਲੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਕਰਾਂ?”

Verse 39

त्रैलोक्यमपि कृत्स्नं च संहरामि तवाज्ञया

“ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ—ਸੰਹਾਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।”

Verse 40

विश्वामित्र उवाच । मम शत्रुर्मान्यो त्र वसिष्ठः कुमुनिः स्थितः । तं त्वं जहि द्रुतं गत्वा तदर्थं च मया कृता

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਮਾਨਯੋਗ ਵੈਰੀ—ਮੁਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ; ਇਸੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਚਿਆ ਹੈ।”

Verse 41

एवमुक्ता तु सा तेन विश्वामित्रेण धीमता । वसिष्ठाश्रममुद्दिश्य प्रस्थिता चोत्तरामुखी

ਇਉਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ।

Verse 42

एतस्मिन्नेव काले तु वसिष्ठस्याश्रमे द्विजाः । दुर्निमित्तानि जातानि प्रभूतानि महांति च

ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵੱਡੇ ਤੇ ਭਾਰੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 43

पपात महती चोल्का निहत्य रविमण्डलम् । तथा रुधिरवृष्टिश्च अस्थिमिश्रा व्यजायत

ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਉਲਕਾ ਡਿੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਜ ਪਈ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਖੂਨ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ।

Verse 44

दीप्तां दिशं समासाद्य रुरोद च तथा शिवा । तां दृष्ट्वा सुमहोत्पातान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः

ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਹਕਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇਵੀ ਉੱਚੀ ਰੋਈ; ਉਹ ਮਹਾ-ਉਤਪਾਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ-ਪੁੰਗਵ ਵਸਿਸ਼ਠ ਸਚੇਤ ਹੋਇਆ।

Verse 45

यावदालोकते रूपं ज्वालामालासमाकुलम् । ततः सम्यक्परिज्ञाय सर्वं दिव्येन चक्षुषा

ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਤੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣ ਲਿਆ।

Verse 46

विश्वामित्रप्रयुक्तेयं शक्तिर्मम वधाय च । कृत्या रूपा सुमंत्रैश्च सामवेदसमुद्भवैः

“ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਧ ਲਈ ਚਲਾਈ ਹੈ; ਇਹ ਕ੍ਰਿਤਿਆ-ਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਮਵੇਦ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਬਲਵਾਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਰਚੀ ਹੋਈ।”

Verse 47

तिष्ठतिष्ठेति तेनोक्ता ततः सा निश्चलाभवत् । निजमंत्रैश्च सा तेन स्तंभिताथर्वणोद्भवैः

ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਠਹਿਰ! ਠਹਿਰ!”, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਥਰਵਵੇਦ-ਜਨਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਜੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 48

ततः स्त्रीरूपमादाय प्रोवाच मुनिपुंगवम् । सामवेदस्तु वेदानां प्राधान्येन व्यवस्थितः

ਫਿਰ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਨੂੰ ਬੋਲੀ: “ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਸਾਮਵੇਦ ਹੀ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।”

Verse 49

विधिना तेन संसृष्टा विश्वामित्रेण धीमता । मा कुरुत्वप्रमाणंतु प्रहारं सह मे मुने । रक्षयिष्यामि ते । प्राणान्स्वल्पस्पर्शेन ते मुने

“ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੇ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾ ਕਰ। ਹੇ ਮੁਨੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੇਵਲ ਹਲਕੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਕਰਾਂਗੀ।”

Verse 50

वसिष्ठ उवाच । यद्येवं कुरु मे स्पर्शं न मर्म स्पर्शनं शुभे । मया चाथर्वणा मंत्राः संहृताः कृपया तव

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੇ ਐਸਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰ, ਪਰ ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਕਿਸੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੀਂ। ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਏ ਹਨ।”

Verse 51

ततः सा दारुणा शक्तिर्विश्वामित्रप्रयोजिता । तस्यांगदेशं स्पृष्ट्वाथ निपपात धरातले

ਤਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਇਕ ਅੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 52

ततस्तुष्टो वसिष्ठस्तु तामाह मधुरं वचः । अद्यप्रभृति ते पूजां करिष्यंति समाहिताः । जनाः सर्वे महाभागे भक्त्या परमया युताः

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਅੱਜ ਤੋਂ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ।”

Verse 53

चैत्रमासे सिते पक्षे अष्टमीदिवसे स्थिते । ये ते पूजां करिष्यंति श्रद्धया परया युताः

ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ਟਮੀ ਤਿਥੀ ਦੇ ਦਿਨ—ਜੋ ਕੋਈ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇਗਾ

Verse 54

ते सर्वे वत्सरंयावद्भवि ष्यंति निरामयाः । तस्मादत्रैव स्थातव्यं सदैव मम वाक्यतः

ਉਹ ਸਭ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਨਿਰੋਗ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਸਦਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰ।

Verse 55

सूत उवाच । एवमुक्ता च सा तेन वसिष्ठेन महात्मना । स्थिता तत्रैव सा देवी तस्य वाक्येन तत्क्षणात्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ, ਦੇਵੀ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸੇ ਪਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰ ਗਈ।

Verse 56

प्राप्नोति परमां पूजां विशेषान्नागरैः कृताम् । धारानामेति विख्याता भक्तलोकसुख प्रदा

ਉਹ ਨਾਗਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰਮ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ‘ਧਾਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਭਕਤ-ਜਨ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ।

Verse 168

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनामाष्ट षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ—ਨਾਗਰਖੰਡ—ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ ‘ਧਾਰਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ, ਜੋ ੧੬੮ਵਾਂ ਹੈ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 189

ब्रह्मोवाच । क्षत्रियेण प्रजातस्य द्विजत्वं जायते कथम् । श्रुतिस्मृतिविरुद्धं हि किमेवं वदसीप्सितम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਵਿਜਤਾ (ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮਿਆ) ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਇੱਛਿਤ ਸਮਝ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ?