Adhyaya 243

Verse 1

। ब्रह्मोवाच । शूद्रः पैजवनोनाम गार्हस्थ्याच्छुद्धिमाप्तवान् । धर्ममार्गाविरोधेन तन्निबोध महामते

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੈਜਵਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲੈ।

Verse 2

आसीत्पैजवनः शूद्रः पुरा त्रेतायुगे किल । स्वधर्मनिरतः ख्यातो विष्णुब्राह्मणपूजकः

ਪੁਰਾਤਨ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੈਜਵਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਸੀ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਵਿਖਿਆਤ ਸੀ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਭਗਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 3

न्यायागतधनो नित्यं शांतः सर्वजनप्रियः । सत्यवादी विवेकज्ञस्तस्य भार्या च सुन्दरी

ਉਸ ਦੀ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ; ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ।

Verse 4

धर्मोढा वेदविधिना समानकुलजा शुभा । पतिव्रता महाभागा देवद्विजहिते रता

ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹੀ, ਸਮਾਨ ਕੁਲ ਦੀ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਸਤੀ ਸੀ—ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਮਹਾਭਾਗਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੀ।

Verse 5

काश्यां संबंधिता बाला वैजयंत्यां विवाहिता । सा धर्माचरणे दक्षा वैष्णवव्रतचारिणी

ਉਹ ਬਾਲਾ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਵੈਜਯੰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੀ ਗਈ। ਉਹ ਧਰਮਾਚਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 6

भर्त्रा सह तथा सम्यक्चिक्रीडे सुविनीतवत् । सोऽपि रेमे तया काले हस्तिन्येव महागजः

ਉਹ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਵਿਨੀਤਤਾ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਜਿਹਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਗਜ ਆਪਣੀ ਹਥਣੀ ਨਾਲ।

Verse 7

अर्थाप्तिः पूर्वपुण्येन जाता तस्य महात्मनः । वाणिज्यं स्वजनैर्नित्यं स्वदेशपरदेशजम्

ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨਿੱਤ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ—ਸਵਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 8

कारयत्यर्थजातैश्च परकीयस्वकीयजैः । एवमर्थश्च बहुधा संजातो धर्मदर्शिनः

ਪਰਾਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਨਾਲ ਉਹ ਕਈ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧਨ-ਸੰਚਯ ਹੋਇਆ।

Verse 9

पुत्रत्रयं च संजातं पितुः शुश्रूषणे रतम् । तस्य पुत्राः पितुर्भक्ता द्रव्यादिमदवर्जिताः

ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ-ਭਕਤ ਸਨ ਅਤੇ ਧਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ।

Verse 10

पितृवाक्यरताः श्रेष्ठाः स्वधर्माचारशोभनाः । पित्रोः शुश्रूषणादन्यन्नाभिनंदंति किंचन

ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

Verse 11

ते सम्बन्धैः सुसंबद्धाः पित्रा धर्मार्थदर्शिना । तत्पत्न्यो मातृपित्रर्चां कारयंत्यनिवारितम्

ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਸੁਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰ ਨਿਰੰਤਰ, ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ, ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

Verse 12

ऋद्धिमद्भवनं तस्य धनधान्यसमन्वितम् । सोऽपि धर्मरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः

ਉਸ ਦਾ ਭਵਨ ਰਿਧਿ-ਸਿਧਿ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਸਮਨਵਿਤ। ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ-ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 13

गृहागतो न विमुखो यस्य जातु कदाचन । शीतकाले धनं प्रादादुष्णकाले जलान्नदः

ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੰਨ-ਭੋਜਨ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 14

वर्षा काले वस्त्रदश्च बभूवान्नप्रदः सदा । वापीकूपतडागादिप्रपादेवगृहाणि च

ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਸਤ੍ਰ-ਦਾਤਾ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਅੰਨ-ਦਾਤਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਵਾਪੀ, ਕੂਆਂ, ਤਲਾਬ ਆਦਿ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛਾਵਣੀਆਂ (ਪ੍ਰਪਾ), ਅਤੇ ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹ ਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵੀ ਬਣਵਾਈਆਂ।

Verse 15

कारयत्युचिते काले शिवविष्णुव्रतस्थितः । इष्टधर्मस्तु वर्णानां समाचीर्णो महाफलः

ਉਚਿਤ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕਰਵਾਂਦਾ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਧਰਮ, ਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਚਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

अन्येषां पूर्तधर्माणां तेषां पूर्तकरः सदा । स बभूव धनाढ्योपि व्यसनैर्न समाश्रितः

ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰਤ-ਧਰਮ (ਲੋਕ-ਹਿਤ ਕਾਰਜਾਂ) ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਧਨਾਢ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਵਿਅਸਨਾਂ ਜਾਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

Verse 17

एकदा गालवमुनिः शिष्यैर्बहुभिरावृतः

ਇਕ ਵਾਰ ਗਾਲਵ ਮੁਨੀ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਇਆ।

Verse 18

विष्णुभक्तिरतो नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ।

Verse 19

स वाग्भिर्मधुभिस्तस्य अभ्युत्थानासनादिभिः । उपचारैः पुनर्युक्तः कृतार्थ इव मानयन्

ਉਸ ਨੇ ਮਧੁਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਉੱਠ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ-ਉਪਚਾਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਕੇ, ਮਾਨੋ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ।

Verse 20

अद्य मे सफलं जन्म जातं जीवितमुत्तमम् । अद्य मे सफलो धर्मः कुशलश्चोद्धृतस्त्वया

ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਉੱਤਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਫਲਵਾਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਤੂੰ ਉੱਚੀ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

Verse 21

मम पापसहस्राणि दृष्ट्या दग्धानि ते मुने । गृहं मम गृहस्थस्य सकलं पावितं त्वया

ਹੇ ਮੁਨੇ! ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਢੇਰ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਸਾਰਾ ਘਰ ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 22

तस्य भक्त्या प्रसन्नोऽभूद्गतमार्गपरिश्रमः । उवाच मुनिशार्दूलः सच्छूद्रं तं कृतांजलिम्

ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਸਮਾਨ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਉਸ ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 23

कच्चित्ते कुशलं सौम्य मनो धर्मे प्रवर्तते । अर्थानुबंधाः सततं बन्धुदारसुतादयः

ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਕੀ ਤੂੰ ਸੁਖੀ-ਸਲਾਮਤ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨ—ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ—ਅਜੇ ਵੀ ਲਗਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਨਿੱਤ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ?

Verse 24

गोविन्दे सततं भक्तिस्तथा दाने प्रवर्तते । धर्मार्थकाम कार्येषु सप्रभावं मनस्तव

ਕੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗੋਵਿੰਦ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿੱਤ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਮਨ ਸੁਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹੇ।

Verse 25

विष्णुपादोदकं नित्यं शिरसा धार्यते न वा । पादोद्भवं च गंगोदं द्वादशाब्दफलप्रदम्

ਕੀ ਤੂੰ ਨਿੱਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲਿਤ ਜਲ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

चातुर्मास्ये विशेषेण तत्फलं द्विगुणं भवेत् । हरिभक्तिर्हरिकथा हरिस्तोत्रं हरेर्नतिः

ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਲ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਿ-ਭਗਤੀ, ਹਰਿ-ਕਥਾ, ਹਰਿ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਇਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਕਰਮ ਹਨ।

Verse 27

हरिध्यानं हरेः पूजा सुप्ते देवे च मोक्षकृत् । एवं ब्रुवाणं स मुनिं पुनराह नतिं गतः

ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ—ਮੋਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 28

भवद्दृष्ट्याश्रमफलमेतज्जातं न संशयः । तथापि श्रोतुमिच्छामि तव वाणीमनामयीम्

ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਹੀ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਵਾਣੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 29

भवादृशानां गमनं सर्वार्थेषु प्रकल्पते । ततस्तौ सुमुदा युक्तौ संजातौ हृष्टचेतसौ

ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦਾ ਆਗਮਨ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਹರ್ಷਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 30

मुनिं पैजवनोनाम सच्छूद्रः प्राह संमतः । किमागमनकृत्यं ते कथयस्व प्रसादतः

ਪੈਜਵਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਤ-ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਯੋਗ੍ਯ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ, ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਬੋਲਾ: “ਤੁਹਾਡੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਜ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।”

Verse 31

को वा तीर्थप्रसंगश्च चातुर्मास्ये समीपगे । गालवः प्राह सच्छूद्रं धार्मिकं सत्यवादिनम्

“ਜਾਂ ਫਿਰ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਿਆਂ, ਤੀਰਥ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ?” ਇਉਂ ਗਾਲਵ ਨੇ ਉਸ ਸਤ-ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ।

Verse 32

मम तीर्थावसिक्तस्य मासा बहुतरा गताः । इदानीमाश्रमं यास्ये चातुर्मास्ये समागते

ਮੈਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤੇ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 33

आषाढशुक्लैकादश्यां करिष्ये नियमं गृहे । नारायणस्य प्रीत्यर्थं श्रेयोऽर्थं चात्मनस्तथा । प्रत्युवाच मुनिर्धर्मान्विनयानतकन्धरम्

ਆਸ਼ਾਢ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਾਂਗਾ—ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਨਮ੍ਰ ਭਗਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 34

पैजवन उवाच । मामनुग्रहजां बुद्धिं ब्रूहि त्वं द्विजपुंगव । वेदेऽधिकारो नैवास्ति वेदसारजपस्य वा

ਪੈਜਵਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ। ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਵੇਦ-ਸਾਰ ਦੇ ਜਪ ਦਾ।

Verse 35

पुराणस्मृतिपाठस्य तस्मात्किंचिद्वदस्व मे । तत्त्वात्मसदृशं किंचिद्भाति रूपं महाफलम्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਦੱਸੋ। ਤੱਤ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਕੋਈ ਐਸਾ ਸਾਧਨ—ਜੋ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਵੇ।

Verse 36

चातुर्मास्ये विशेषेण मुक्तिसंसाधकं वद

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਉਪਾਯ ਦੱਸੋ।

Verse 37

गालव उवाच । शालिग्रामगतं विष्णुं चक्रांकित पुटं सदा । येऽर्चयन्ति नरा नित्यं तेषां भुक्तिस्त्वदूरतः

ਗਾਲਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਨਿਤ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸਦਾ ਅੰਕਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰੀ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

शालिग्रामे मनो यस्य यत्किंचित्क्रियते शुभम् । अक्षय्यं तद्भवेन्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਿਤ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਖਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

शालिग्रामशिला यत्र यत्र द्वारावती शिला । उभयोः संगमः प्राप्तो मुक्तिस्तस्य न दुर्लभा

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ ਸ਼ਿਲਾ ਹੋਵੇ—ਜਦ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੁਰਲਭ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

Verse 40

शालिग्रामशिला यस्यां भूमौ संपूज्यते नृभिः । पञ्चक्रोशं पुनात्येषा अपि पापशतान्वितैः

ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਲਾ ਪੰਜ ਕੋਸ ਤੱਕ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਣ।

Verse 41

तैजसं पिंडमेतद्धि ब्रह्मरूपमिदं शुभम् । यस्याः संदर्शनादेव सद्यः कल्मषनाशनम्

ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 42

सर्वतीर्थानि पुण्यानि देवतायतनानि च । नद्यः सर्वा महाशूद्र तीर्थत्वं प्राप्नुवंति हि

ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਅਤੇ ਸਭ ਨਦੀਆਂ—ਹੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੂਦ੍ਰ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਪਾਵਨਤਾ ਨਾਲ ਤੀਰਥਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 43

सन्निधानेन वै तस्याः क्रिया सर्वत्रशोभनाः । व्रजंति हि क्रियात्वं च चातुर्मास्ये विशेषतः

ਉਸ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਸੁਭ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਫਲਦਾਇਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 44

पूज्यते भवने यस्य शालिग्राम शिला शुभा । कोमलैस्तुलसीपत्रैर्विमुखस्तत्र वै यमः

ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਕੋਮਲ ਤੁਲਸੀ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਯਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

ब्राह्मणक्षत्रियविशां सच्छूद्राणामथापि वा । शालिग्रामाधिकारोऽस्ति न चान्येषां कदाचन

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼—ਅਤੇ ਸਤਗੁਣੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ—ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ; ਪਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 46

सच्छूद्र उवाच । ब्रह्मन्वेदविदां श्रेष्ठ सर्वशास्त्रविशारद । स्त्रीशूद्रादिनिषेधोऽयं शालिग्रामे हि श्रूयते

ਸਤਗੁਣੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਪੁਣ, ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਨਿਸੇਧ—ਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਆਦਿ ਲਈ—ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

मादृशस्त्वं कथं शालिग्रामपूजाविधिं वद

“ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਦੱਸੋ।”

Verse 48

गालव उवाच । असच्छूद्रगतं दास निषेधं विद्धि मानद । स्त्रीणामपि च साध्वीनां नैवाभावः प्रकीर्तितः

ਗਾਲਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਹੇ ਦਾਸ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨਾਹੀ ਅਸੱਤ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਲਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਤੀ-ਸਾਧਵੀ ਲਈ—ਕੋਈ ਅਯੋਗਤਾ ਕਹੀ ਨਹੀਂ ਗਈ।”

Verse 49

मा भूत्संशयस्तेनात्र नाऽप्नुषे संशयात्फलम् । शालिग्रामार्चनपराः शुद्धदेहा विवेकिनः

ਇਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੋ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਅਰਚਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਹੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये च पूजकाः । शालिग्रामार्पितं माल्यं शिरसा धारयंति ये

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੂਜਕ ਹਨ, ਉਹ ਯਮਪੁਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ—ਜੋ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 51

तेषां पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात् । शालिग्राम शिलाग्रे तु ये प्रयच्छंति दीपकम्

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪ ਉਸੇ ਪਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦੀਪਕ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 52

तेषां सौरपुरे वासः कदाचिन्नैव हीयते । शालिग्रामगतं विष्णुं सुमनोभिर्मनोहरैः । येऽर्चयंति महाशूद्र सुप्ते देवे हरौ तथा

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੌਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਦੇ ਵੀ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਹਾ-ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਜੋ ਮਨੋਹਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੇਵ ਹਰਿ ਦੇ ਯੋਗ-ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ—ਉਹ ਅਚਲ ਪਦ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 53

पंचामृतेन स्नपनं ये कुर्वंति सदा नराः । शालिग्रामशिलायां च न ते संसारिणो नराः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਬੱਝਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 54

मुक्तेर्निदानममलं शालिग्रामगतं हरिम् । हृदि न्यस्य सदा भक्त्या यो ध्यायति स मुक्तिभाक्

ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਕਾਰਣ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਜੋ ਸਦਾ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 55

तुलसीदलजां मालां शालिग्रामोपरि न्यसेत् । चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकामानवाप्नुयात्

ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਉਪਰ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਮਾਲਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਇੱਛਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

न तावत्पुष्पजा माला शालिग्रामस्य वल्लभा । सर्वदा तुलसी देवी विष्णोर्नित्यं शुभा प्रिया

ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਮਾਲਾ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਨੀ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ। ਤੁਲਸੀ ਦੇਵੀ ਸਦਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 57

तुलसी वल्लभा नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । शालिग्रामो महाविष्णुस्तुलसी श्रीर्न संशयः

ਤੁਲਸੀ ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ। ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੁ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 58

अतो वासितपानीयैः स्नाप्यं चंदनचर्चितैः । मंजरीभिर्युतं देवं शालग्रामशिलाहरिम्

ਇਸ ਲਈ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਰੂਪ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ, ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀਆਂ ਮੰਜਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 59

तुलसीसंभवाभिश्च कृत्वा कामानवाप्नुयात् । पत्रे तु प्रथमे ब्रह्मा द्वितीये भगवाञ्छिवः

ਤੁਲਸੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਨੋਚਾਹੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 60

मंजर्यां भगवान्विष्णुस्तदेकस्थत्रया सदा । मंजरी दलसंयुक्ता ग्राह्या बुधजनैः शुभा

ਮੰਜਰੀ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤ੍ਰਿਦੇਵ ਉਸ ਇਕ ਤੁਲਸੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਇਕੱਠੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁਭ ਮੰਜਰੀ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੂਜਾ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ।

Verse 61

तां निवेद्य गुरौ भक्त्या जन्मादिक्षयकारणम् । शालिग्रामे धूपराशिं निवेद्य हरितत्परः

ਉਸ (ਤੁਲਸੀ-ਅਰਪਣ) ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਜਨਮ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਹਰੀ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਧੂਪ ਦਾ ਢੇਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 62

चातुर्मास्ये विशेषेण मनुष्यो नैव नारकी । शालिग्रामं नरो दृष्ट्वा पूजितं कुसुमैः शुभैः

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕਗਾਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੁਰਗਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 63

सर्वपापविशुद्धात्मा याति तन्मयतां हरौ । य स्तौत्यश्मगतं विष्णुं गंडकीजलसंभवम्

ਜੋ ਗੰਡਕੀ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੱਥਰ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿ ਵਿੱਚ ਤਦਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

श्रुतिस्मृतिपुराणैश्च सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत् । शालिग्रामशिलायाश्च चतुर्विंशतिसंख्यकाः । भेदाः संति महाशूद्र ताञ्छृणुष्व महामते

ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਚੌਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਉਹ ਸੁਣ।

Verse 65

इमाः पूज्याश्च लोकेऽत्र चतुर्विंशतिसंख्यकाः । तासां च दैवतं विष्णुं नामानि च वदाम्यहम्

ਇਹ ਚੌਵੀ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਉਚਾਰਾਂਗਾ।

Verse 66

स एव मूर्त्तश्चतुरुत्तरासिर्विंशद्भिरेको भगवान्यथाऽद्यः । स एव संवत्सरनामसंज्ञः स एव ग्रावागत आदिदेवः

ਉਹੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ ਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਚੌਵੀ ਮੂਰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੌਵੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਆਦਿ ਦੇਵ ਪਵਿੱਤਰ ਪੱਥਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 243

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤਿਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ—ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਪੈਜਵਨ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ—“ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਪੂਜਨ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਤੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।