Adhyaya 147

Verse 1

सूत उवाच । तथान्योऽपि च तत्रास्ति देवः पुत्रप्रदो नृणाम् । वटिकेश्वर नामा च सर्वपापहरो हरः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉੱਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਾਟਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ।

Verse 2

यस्मिन्वटिकया पूर्वं तपस्तप्तं द्विजोत्तमाः । प्राप्ता पुत्रं शुके याते वनं व्यासात्कपिंजलम्

ਉਸ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਵਿਆਸ ਕੋਲੋਂ ਕਪਿੰਜਲ ਉੱਥੇ ਆਇਆ।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कस्यासौ वटिका तत्र कथं तप्तवती तपः । कस्माद्गृहं परित्यक्त्वा शुकोऽपि वनमाश्रितः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਉੱਥੇ ਉਹ ਵਟਿਕਾ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਘਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲਿਆ?

Verse 4

कथं कपिजलं पुत्रं व्यासाल्लेभे शुचिस्मिता

ਉਹ ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ-ਹਾਸੀ ਨਾਰੀ ਨੇ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ‘ਕਪਿਜਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?

Verse 5

सूत उवाच । आसीद्व्यासस्य विप्रेंद्राः कलत्रार्थं मतिः क्वचित् । निष्कामस्य प्रशांतस्य सर्वज्ञस्य महात्मनः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਕ ਸਮੇਂ ਵਿਆਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਿਆ—ਉਹ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਸਨ।

Verse 6

ततः क्षयमनुप्राप्ते वंशे कुरुसमुद्भवे । विचित्रवीर्यमासाद्य पार्थिवं द्विजसत्तमाः

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਕੁਰੂ-ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੁਲ ਘਟਾਉ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, (ਵਿਆਸ) ਰਾਜਾ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 7

सत्यवत्याः समादेशात्तस्य क्षेत्रे ततः परम् । स पुत्राञ्जनयामास त्रीञ्छूरान्पांडुपूर्वकान्

ਫਿਰ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਉਸ ਖੇਤਰ (ਸੰਤਾਨ-ਕਰਮ) ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪਾਂਡੂ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।

Verse 8

वानप्रस्थव्रते तिष्ठन्सकृन्मैथुनतत्परः । क्षेत्रजैस्तनयैर्वंशे कुरोस्तस्मादुपस्थिते

ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਸੰਯੋਗ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਉਸ ਪਤਨ ਤੋਂ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 9

ततः स चिंतयामास भार्यामद्य करोम्यहम् । गार्हस्थ्येनाथ धर्मेण साधयामि शुभां गतिम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿਚਾਰਿਆ: “ਅੱਜ ਮੈਂ ਪਤਨੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਗਾਰ੍ਹਸਥ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 10

ततः स प्रार्थयामास जाबालिं तु सुतां शुभाम् । वटिकाख्यां शुभां कन्यां स ददौ तस्य सत्वरम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਜਾਬਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਧੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਜਾਬਾਲੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਵਟਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸਦਗੁਣੀ ਕੁਆਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

Verse 11

ततस्तया समेतः स वनवासं समाश्रितः । वानप्रस्थाश्रमे तिष्ठन्कृतमैथुनतत्परः

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਨਵਾਸ ਅਪਣਾਇਆ; ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਸੰਯੋਗ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ।

Verse 12

ततो गर्भवती जज्ञे पिंजला तस्य पार्श्वतः । ऋतौ मोहनमासाद्य व्यासात्सत्यवतीसुतात्

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸ ਹੀ ਪਿੰਜਲਾ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ; ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਸੁਤ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ।

Verse 13

अथ याति परां वृद्धिं स गर्भस्तत्र संस्थितः । उदरे व्यासभार्यायाः शुक्लपक्षे यथा शशी

ਤਦ ਉਹ ਗਰਭ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਪਰਮ ਵృద్ధੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਵਿਆਸ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।

Verse 14

एवं संगच्छतस्तस्य वृद्धिं गर्भस्य नित्यशः । द्वादशाब्दा अतिक्रांता न जन्म समवाप्नुयात्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਗਰਭ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਵਧਦਾ ਗਿਆ; ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕੀਤਾ।

Verse 15

यत्किंचिच्छृणुते तत्र गर्भस्थोऽहि वचः क्वचित् । तत्सर्वं हृदिसंस्थं च चक्रे प्रज्ञासमन्वितः

ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਉਹ ਜਦ ਕਦੇ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਬਚਨ ਸੁਣਦਾ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜ્ઞਾ-ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦਾ।

Verse 16

वेदाः सांगाः समाधीता गर्भवासेऽपि तेन च । स्मृतयश्च पुराणानि मोक्षशास्त्राणि कृत्स्नशः

ਗਰਭਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

Verse 17

तत्रस्थोऽपि दिवा नक्तं स्वाध्यायं प्रकरोति सः । न च जन्मोत्थजां बुद्धिं कथंचिदपि चिंतयेत्

ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ; ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉਠੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆਉਂਦਾ।

Verse 18

सापि माता परा पीडां नित्यं याति तथाकुला । यथायथा स संयाति वृद्धिं जठरमाश्रितः

ਉਹ ਮਾਤਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਹੀ ਘੋਰ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦੀ ਰਹੀ; ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਉਦਰ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।

Verse 19

ततश्च विस्मयाविष्टो व्यासो वचनमब्रवीत् । कस्त्वं मद्गृहिणीकुक्षौ प्रविष्टो गर्भरूपधृक्

ਤਦ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਿਆਸ ਜੀ ਬੋਲੇ: “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਭ੍ਰੂਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹੈਂ?”

Verse 21

गजोऽहं तुरगश्चापि कुक्कुटश्छाग एव च । योनीनां चतुराशीतिसहस्राणि च संख्यया

“ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਵੀ ਬਣਿਆ, ਘੋੜਾ ਵੀ, ਮੁਰਗਾ ਵੀ ਅਤੇ ਬੱਕਰਾ ਵੀ; ਅਤੇ ਯੋਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”

Verse 22

भ्रांतोऽहं तेषु सर्वेषु तत्कोऽहं प्रब्रवीमि किम् । सांप्रतं मानुषो भूत्वा जठरं समुपाश्रितः

“ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ—ਕੀ ਕਹਾਂ? ਹੁਣ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਗਰਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ।”

Verse 23

मानुषं न करिष्यामि निष्कामं च कथंचन । निर्विष्टो भ्रममाणोऽत्र संसारे दारुणे ततः

“ਮੈਂ ਇਸ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਨਹੀਂ ਬਣਾਵਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕ-ਭਟਕ ਕੇ ਮੈਂ ਉਬ ਗਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 24

अत्रस्थो भवनिर्मुक्तो योगाभ्यासरतः सदा । मोक्षमार्गं प्रयास्यामि स्थानान्मोक्षमसंशयम्

ਇਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਕੇ, ਸੰਸਾਰਕ ਭਵ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਦਾ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਮੋਖ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਂਗਾ—ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 25

तावज्ज्ञानं च वैराग्यं पूर्वजातिस्मृतिर्यथा । यावद्गर्भस्थितो जन्तुः सर्वोऽपि द्विजसत्तम

ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ, ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਸਿਮਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਵੱਸਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 26

यदा गर्भाद्विनिष्क्रांतः स्पृश्यते विष्णुमायया । तदा नाशं व्रजत्याशु सत्यमेतदसंशयम्

ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ (ਗਰਭ-ਜਨਿਤ) ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ।

Verse 27

तस्मान्नाहं द्विजश्रेष्ठ निष्क्रमिष्ये कथंचन । गर्भादस्मात्प्रयास्यामि स्थानान्मोक्षमसंशयम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਾਂਗਾ। ਇਸੇ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੋਖ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 28

व्यास उवाच । न भविष्यति ते माया वैष्णवी सा कथंचन । सुघोरान्नरकादस्मान्निष्क्रमस्व विगर्हितात्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਮਾਇਆ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਨਿੰਦਣਯ ਨਰਕ-ਸਮਾਨ ਕੈਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆ।

Verse 29

गर्भवासात्ततो योगं समाश्रित्य शिवं व्रज । तस्माद्दर्शय मे वक्त्रं स्वकीयं येन मे भवेत् । आनृण्यं पितृलोकस्य तव वक्त्रस्य दर्शनात्

ਫਿਰ ਗਰਭ-ਵਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮੁਖ ਦਰਸਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਮੁਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।

Verse 30

गर्भ उवाच । वासुदेवं प्रतिभुवं यदि मे त्वं प्रयच्छसि । इदानीं यत्स्वयं तन्मे जन्म स्यान्नान्यथा द्विज

ਗਰਭ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਰੱਖਿਆਕ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ।

Verse 31

सूत उवाच । ततो व्यासो द्रुतं गत्वा द्वारकां प्रति दुःखितः । कथयामास वृत्तांतं विस्तराच्चक्रपाणिने

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਵਿਆਸ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਪਾਣੀ ਪ੍ਰਭੂ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 32

तेनैव सहितः पश्चात्स्वगृहं पुनरागतः । व्यासः प्रतिभुवं तस्मै दातुं विष्णुं निरंजनम्

ਫਿਰ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਆਸ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮੁੜ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਜੀਵ ਲਈ ਨਿਰੰਜਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕੇ।

Verse 33

श्रीकृष्ण उवाच । प्रतिभूरस्मि नाशाय मायायास्तव निर्गमे । मद्वाक्यान्निष्क्रमं कृत्वा गच्छ मोक्षमनुत्तमम्

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੇਰੇ ਨਿਕਾਸ ਵੇਲੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਉੱਤਮਤਮ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।

Verse 34

ततो द्रुतं विनिष्क्रांतो विष्णुवाक्येन स द्विजाः । द्वादशाब्दप्रमाणस्तु यौवनस्य समीपगः

ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਯੌਵਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਅਕਾਲ ਪੱਕੇਪਨ ਨਾਲ, ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 35

ततः प्रणम्य दैत्यारिं व्यासं च जननीं तथा । प्रस्थितो वनवासाय तत्क्षणाद्व्यासनंदनः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਵਿਆਸ-ਨੰਦਨ ਉਸੇ ਛਿਨ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ—ਤਿਆਗਮਈ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 36

अथ तं स मुनिः प्राह तिष्ठ पुत्रात्ममंदिरे । संस्काराञ्जातकाद्यांश्च येन ते प्रकरोम्यहम्

ਤਦ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ। ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਸਕਾਂ।”

Verse 37

शिशुरुवाच । संस्काराः शतशो जाता मम जन्मनिजन्मनि । भवार्णवे परिक्षिप्तो यैरहं बन्धनात्मकैः

ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਨਮੋਂ-ਜਨਮ ਸੈਂਕੜੇ ਸੰਸਕਾਰ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨ-ਰੂਪ ਬਲਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਭਵ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”

Verse 38

श्रीभगवानुवाच । शुकवज्जल्पते यस्मात्तवायं पुत्रको मुने । तस्माच्छुकोऽयं नाम्नास्तु योगविद्याविचक्षणः

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮੁਨੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਤੋਤੇ (ਸ਼ੁਕ) ਵਾਂਗ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ੁਕ’ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਯੋਗ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ।”

Verse 39

नायं स्थास्यति हर्म्ये स्वे मोहमायाविवर्जितः । तस्माद्गच्छतु मा स्नेहं त्वं कुरुष्वास्य संभवम्

ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਹਲ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿਓ; ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਨਾ ਚਿਮੜੋ—ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਕਰਤਵ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।

Verse 40

अहं गृहं प्रयास्यामि त्वं मुक्तः पैतृकादृणात् । दर्शनादेव पुत्रस्य सत्यमेतन्मयोदितम्

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-਋ਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਹਨ।

Verse 41

एवमुक्त्वा हृषीकेशो व्यासमामंत्र्य सत्वरम् । विहगाधिपमारूढः प्रययौ द्वारकां प्रति

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 42

ततो गते हृषीकेशे व्यासः पुत्रमुवाच ह । प्रस्थितं वनवासाय निःस्पृहं स्वगृहं प्रति

ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਵੀ ਨਿਰਾਸਕਤ ਸੀ।

Verse 43

व्यास उवाच । गृहस्थधर्मरिक्तानां पितृवाक्यं प्रणश्यति । पितृवाक्यं तु यो मोहान्नैव सम्यक्समाचरेत् । स याति नरकं तस्मान्मद्वाक्यात्पुत्र मा व्रज

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਜਾ।

Verse 44

शुक उवाच । यथाद्याहं त्वया जातो मया त्वं चान्यजन्मनि । संजातोऽसि मुनिश्रेष्ठ तथाहमपि ते पिता

ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਰਹਿਆ ਹਾਂ।

Verse 45

तस्माद्वाक्यं त्वया कार्यं यद्येषा धर्मसंस्थितिः । नाहं निषेधनीयस्तु व्रजमानस्तपोवनम्

ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਇਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤਪੋਵਨ—ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਵਨ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Verse 46

व्यास उवाच । ब्राह्मणस्य गृहे जन्म पुण्यैः संप्राप्यते नृभिः । संस्कारान्यत्र संप्राप्य वेदोक्तान्मुनिराप्यते

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੰਚੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਸੰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

शुक उवाच । संस्कारैराप्यते मुक्तिर्यदि कर्म शुभं विना । पाखंडिनोऽपि यास्यंति तन्मुक्तिं व्रतधारिणः

ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਾਖੰਡੀ ਵੀ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਣ।

Verse 48

व्यास उवाच । ब्रह्मचारी भवेत्पूर्वं गृहस्थश्च ततः परम् । वानप्रस्थो यतिश्चैव ततो मोक्षमवाप्नुयात्

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਯਤੀ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਹੋਵੇ। ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

शुक उवाच । ब्रह्मचर्येण चेन्मोक्षस्तत्षण्ढानां सदा भवेत् । गृहस्थाश्रमिणां चेत्स्यात्तत्सर्वं मुच्यते जगत्

ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਨਪੁੰਸਕਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਜੇ ਕੇਵਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 50

अथवा वनरक्तानां तन्मृगाणां प्रजायते

ਅਥਵਾ, ਉਹ (ਮੋਖਸ਼) ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈ ਲਵੇ।

Verse 51

अथवा यतिधर्माणां यदि मोक्षो भवेन्नृणाम् । दरिद्राणां च सर्वेषां तन्मुक्तिः प्रथमा भवेत्

ਅਥਵਾ ਫਿਰ, ਜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਯਤਿ-ਧਰਮ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 52

व्यास उवाच । गृहस्थधर्मरक्तानां नृणां सन्मार्गगामिनाम् । इह लोकः परश्चैव मनुना संप्रकीर्तितः

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਤਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਨੂ ਨੇ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ—ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੱਸੀ ਹੈ।

Verse 53

श्रीशुक उवाच । गृहगुप्तौ सुगुप्तानां बंधानां बंधुबंधनैः । मोहरागसमावेशात्सन्मार्ग गमनं कुतः

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਦੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ—ਤਾਂ ਮੋਹ ਅਤੇ ਰਾਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਤਮਾਰਗ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ?

Verse 54

व्यास उवाच । कष्टं वने निवसतोऽत्र सदा नरस्य नो केवलं निजतनुप्रभवं भवेच्च । दैवं च पित्र्यमखिलं न विभाति कृत्यं तस्माद्गृहे निवसतात्महितं प्रचिन्त्यम्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮੂਹ ਕਰਤੱਬ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਰਥਾਤ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਨਿਭਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਹਿਤ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਾਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 55

श्रीशुकदेव उवाच । भावेन भावितमहातपसां मुनीनां तिष्ठन्ति तावदखिलानि तपःफलानि । यत्ते निकाशशरणाः पुरुषा न जातु पश्यंत्यसज्जनमुखानि सुखं तदेव

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦ ਤੱਕ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਮੁਨੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਲ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਸੁਖ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪੁਰਖ ਸ਼ੁੱਧ ਪਰਖ (ਨਿਕਾਸ਼) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।

Verse 56

व्यास उवाच । गृहं परिग्रहः पुंसां गृहस्थाश्रमधर्मिणाम् । इहलोके परे चैव सुखं यच्छति शाश्वतम्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਘਰ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਉਚਿਤ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ) ਆਧਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸੁਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 57

श्रीशुक उवाच । शीतं हुताशादपि दैवयोगात्सञ्जायते चन्द्रमसोऽपि तापः । परिग्रहात्सौख्यसमुद्भवोऽत्र भूतोऽभवद्भावि न मर्त्यलोके

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵੀ ਠੰਢੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਤਾਪ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੁਖ ਕਦੇ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਨਾ ਭੂਤ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ।

Verse 58

व्यास उवाच । सुपुण्यैर्लभ्यते कृच्छ्रान्मानुष्यं भुवि दुर्लभम् । तस्मिंल्लब्धे न किं लब्धं यदि स्याद्गृहधर्मवित्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਰਲਭ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਗ੍ਰਿਹਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਹੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 59

श्रीशुकदेव उवाच । यदि स्याज्ज्ञानसंयुक्तो जन्मकालेत्र मानवः । निजावस्थां समालोक्य तज्ज्ञानं हि विलीयते

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

व्यास उवाच । मुदितस्यापि पुत्रस्य गर्दभस्यार्भकस्य च । भस्मलोलस्य लोकस्य शब्दोऽपि रटतो मुदे

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਲਈ—even ਜੇ ਉਹ ਗਧੇ ਦਾ ਬੱਚਾ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਭਸਮ-ਲੋਭੀ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਚੀਕ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਰਟਦਾ ਹੈ।

Verse 61

श्रीशुक उवाच । रसता सर्पता धूलि लोके त्वशुचिना चिरम् । मुनेऽत्र शिशुना लोकस्तुष्टिं याति स बालिशः

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਅਸ਼ੁਚੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧੂੜ ਹੀ ਧੂੜ ਹੈ—ਰੋਣੀ ਤੇ ਰੇਂਗਣੀ। ਪਰ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਲੋਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਾਲਿਸ਼ਤਾ ਹੈ।

Verse 62

व्यास उवाच । पुंनामास्ति महारौद्रो नरको यममन्दिरे । पुत्रहीनो व्रजेत्तत्र तेन पुत्रः प्रशस्यते

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯਮ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ‘ਪੁੰਨਾਮਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾ-ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਹੈ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਨ ਹੈ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 63

श्रीशुक उवाच । यदि स्यात्पुत्रतः स्वर्गः सर्वेषां स्यान्महामुने । शूकराणां शुनां चैव शलभानां विशेषतः

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਕੇਵਲ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਸਭ ਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਾਂ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਤੰਗਿਆਂ ਦਾ ਵੀ।

Verse 64

व्यास उवाच । पितॄणामनृणो मर्त्यो जायते पुत्रदर्शनात् । पौत्रस्यापि च देवानां प्रपौत्रस्य दिवाश्रयः

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਰਤਕ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰਿਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਤਰੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰਪੌਤਰੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਜਿਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 65

शुक उवाच । चिरायुर्ज्जायते गृध्रः संततिं पश्यते निजाम् । क्रमेण संततं किं न स मोक्षं प्रतिपद्यते

ਸ਼ੁਕ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗਿਧ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਟੁੱਟ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪਾ ਲਵੇ?

Verse 66

सूत उवाच । एवमुक्त्वा परित्यज्य पितरं स वनं गतः । मातरं च सुदुःखार्तां प्रलपन्तीमनेकधा

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਜੋ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 67

तं दृष्ट्वा दुःखितो व्यासो निराशः पुत्रदर्शने । पुत्रशोकाभिसंतप्तो भार्यया सहितोऽभवत्

ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਏ। ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਰਹੇ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ।