Adhyaya 210

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवर्षेर्नारदस्य च । सिद्धसेनो महीपालः प्राप्य तं योगमुत्तमम्

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਤੀਪਾਲ ਸਿੱਧਸੇਨ ਨੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਯੋਗ (ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 2

माधवे मासि संप्राप्ते अष्टम्यां सूर्यवासरे । सूर्योदये तु संप्राप्ते यावत्स्नात्वाऽर्चयेद्रविम्

ਜਦ ਮਾਧਵ (ਵੈਸ਼ਾਖ) ਮਹੀਨਾ ਆ ਪਹੁੰਚੇ—ਅੱਠਮੀ ਤਿਥੀ, ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ—ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਉਹ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਵਿ-ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 3

तावत्कुष्ठविनिर्मुक्तः सहसा समपद्यत । ततो दिव्यवपुर्भूत्वा सन्तोषं परमं गतः

ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਕੋੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 4

प्रायश्चित्तं ततश्चक्रे तांबूलस्य च भक्षणम् । अज्ञानेन कृतं यच्च चूर्णपत्रसमन्वितम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤਾਂਬੂਲ ਚਬਾਣ ਦੇ ਕਰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਚੂਰਨ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਸਮੇਤ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 5

ततश्च परमां लक्ष्मीं संप्राप्तः स महीपतिः । पितृपैतामहं राज्यं स प्रचक्रे यथा पुरा

ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ਮੀ—ਉੱਚੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ-ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

Verse 6

एतत्ते सर्वमाख्यातं शंखतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं पार्थिवश्रेष्ठ किं भूयः श्रोतुमि च्छसि

ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ—ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮਹਾਤਮ੍ਯ। ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 7

आनर्त उवाच । अत्याश्चर्यमिदं ब्रह्मन्यत्त्वया परिकीर्तितम् । यल्लक्ष्मीस्तस्य सन्नष्टा चूर्णपत्रस्य भक्षणात्

ਆਨਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਅਤਿ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਚੂਰਨ ਕੀਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਚਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ।

Verse 8

कीदृक्तेन कृतं तस्य प्रायश्चित्तं विशुद्धय्रे । कीदृक्तेन कृतं तच्च निजराज्यं यथा पुरा

ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । एषा पुण्यतमा मेध्या नागवल्ली नराधिप । अयथावत्कृता वक्त्रे बहून्दोषान्प्रयच्छति । तस्माद्यत्नेन संभक्ष्या दत्त्वा चैव स्वशक्तितः

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਇਹ ਨਾਗਵੱਲੀ ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਚਬਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

आनर्त उवाच । नागवल्ली कथं जाता कस्माद्दोषो महान्स्मृतः । अयथावद्भक्षणाच्च तन्मे वक्तुमिहार्हसि

ਆਨਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾਗਵੱਲੀ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਯਥਾਵਤ ਭੱਖਣ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਦੋਸ਼ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।

Verse 11

विश्वामित्र उवाच । प्रश्नभारो महानेष त्वया मे परिकीर्तितः । तथापि च वदिष्यामि यदि ते कौतुकं नृप । यस्मात्सञ्जायते दोषश्चूर्णपत्रस्य भक्षणात्

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਜੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੌਤੁਹਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਚੂਰਨ-ਪੱਤਰ ਦੇ ਭੱਖਣ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਕਿਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

अमृतार्थं पुरा देवैर्मथितः कलशोदधिः । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਲਸ਼-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਿਆ; ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਮਥਾਣੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਰੱਸਾ ਕੀਤਾ।

Verse 13

मुखदेशे बलिर्लग्नः पुच्छदेशेऽखिलाः सुराः । वासुदेवमतेनैव सन्दधाराथ कच्छपः

ਮੁਖ-ਪਾਸੇ ਬਲੀ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛ-ਪਾਸੇ ਸਾਰੇ ਸੁਰ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਛਪ ਨੇ ਭਾਰ ਸਹਾਰ ਕੇ ਅਡੋਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 14

मन्दरे भ्रममाणे तु प्रागेव नृपसत्तम । आनर्त सहसा जातं रत्नत्रितयमेव च

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਆਨਰਤ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯੁਗਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 15

नीलांबरधरः कृष्णः पुरुषो वक्रनासिकः । कृष्णदन्तः स्थूलशिरा दीर्घग्रीवो महोदरः । शूर्पाकारांघ्रिरेवाऽसौ चिपिटाक्षो भयावहः

ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਕਾਲਾ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਟੇਢੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ, ਕਾਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਭਾਰੀ ਸਿਰ, ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪੇਟ; ਫਾਵੜੇ ਵਰਗੇ ਪੈਰ, ਚਿਪਟੀਆਂ ਵਿਗੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ—ਡਰਾਉਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼।

Verse 16

तथा तद्रूपिणी तस्य कुभार्या राक्षसी यथा । शिशुनांगुलिलग्नेन गर्भश्रमपरायणा

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਰਗੀ ਹੀ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸੀ—ਉਸ ਦੀ ਕੁਭਾਰਿਆ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਗਰਭ-ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਥਕੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਸ਼ੁ ਉਸ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਨੂੰ ਚੰਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 17

ततो देवगणाः सर्वे दानवाश्च विशेषतः । मन्थानं तत्परित्यज्य तान्ग्रहीतुं प्रधाविताः

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ—ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦਾਨਵ—ਮੰਥਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਲਈ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 18

अथ तान्विकृतान्दृष्ट्वा सर्वे शंकासमन्विताः । जगृहुर्नैव राजेंद्र जहसुश्च परस्परम्

ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੱਸ ਪਏ।

Verse 19

अथोवाच बलिर्दैत्यः कृतांजलिपुटः स्थितः । ब्रह्माऽदि यल्लभेत्सर्वं यत्पुरस्तात्प्रजायते

ਤਦ ਬਲੀ ਦੈਤ ਨੇ, ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗੇ ਜਨਮੇ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।”

Verse 20

रत्नत्रितयमेतद्धि तस्माद्गृह्णातु पद्मजः । येन सिद्धिर्भवेदस्मिन्मन्थने कस्य चाऽर्पणात्

“ਇਹ ਤਾਂ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਮਲਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ—ਜਿਸ ਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਇਸ ਮੰਥਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਮਿਲਣਾ ਹੈ।”

Verse 21

तद्वाक्यं विष्णुना तस्य शंसितं शंकरेण तु । इंद्राद्यैश्च सुरैः सर्वैर्दानवैश्च विशेषतः

ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਬਚਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ; ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਭੀ।

Verse 22

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा जग्राह त्रितयं च तत् । दाक्षिण्यात्सर्वदेवानामनिच्छन्नपि पार्थिव । ममन्थुः सागरं राजन्पुनस्ते यत्नमाश्रिताः

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਯੁਗ (ਤ੍ਰਿਤਯ) ਗ੍ਰਹਣ ਕੀਤਾ; ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਨਿਛੁਕ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਹ ਯਤਨ ਧਾਰ ਕੇ ਮੁੜ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਣ ਲੱਗੇ।

Verse 23

ततश्च वारुणी जाता दिव्यगन्धसमन्विता । बलिना संगृहीता सा प्रत्यक्षं बलविद्विषः

ਤਦੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਾਰੁਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਲੀ ਨੇ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਲਿਆ—ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਲੀ ਦੇ ਵੈਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹੀ।

Verse 24

आवर्ते चापरे जाते निष्क्रांतः कौस्तुभो मणिः । स गृहीतो महाराज विष्णुना प्रभविष्णुना

ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਇਕ ਭੰਵਰ ਉਠਿਆ, ਤਦੋਂ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਿਕਲ ਆਈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਮਣੀ ਪ੍ਰਭਵਿਸ਼ਣੁ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਲਈ।

Verse 25

अथापरे स्थिते तत्र महावर्ते निशापतिः । सञ्जातः स वृषांकेन संगृहीतश्च तत्क्षणात्

ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਇਕ ਮਹਾਂ-ਭੰਵਰ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਪਤੀ ਚੰਦਰਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਂਕ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 26

पारिजातस्ततो जातो दिव्यगन्धसमन्वितः । स गृहीत्वा सुरैः सर्वैः स्थापितो नंदने वने

ਤਦੋਂ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਸਭ ਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨੰਦਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 27

तस्यानंतरमेवाथ सुरभी वत्ससंयुता । निष्क्रांता व्योममार्गेण गोलोकं समवस्थिता

ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਹੀ ਸੁਰਭੀ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਗਮਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ।

Verse 28

ततो धन्वंतरिर्जातो बिभ्रद्धस्ते कमंडलुम् । संपूर्णममृतेनैव स देवैर्दानवैनृप

ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲੁ ਧਾਰੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਿਆ ਸੀ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 29

गृहीतो युगपत्क्रुद्धैः परस्परजिगीषया । देवानां हस्तगो वैद्यो दैत्यानां च कमण्डलुः

ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਇਕੱਠੇ ਹੀ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਝਪਟ ਪਏ; ਵੈਦ ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ, ਤੇ ਕਮੰਡਲੁ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ।

Verse 30

ततस्तं लोभसंयुक्ता ममंथुः सागरं नृप । पद्महस्तात्र संजाता ततो लक्ष्मीः सितांबरा

ਫਿਰ ਲੋਭ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਥਿਆ; ਉੱਥੇ ਕਮਲ-ਹਸਤ, ਸਫੈਦ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 31

स्वयमेव वृतो विष्णुस्तया पार्थिवसत्तम । मथ्यमाने ततोतीव समुद्रे देवदानवैः

ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵਰ ਲਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਮਥ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 32

कालकूटं समुत्पन्नं येन सर्वे सुरासुराः । संप्राप्ताः परमं कष्टं प्रभग्नाश्च दिशो दश

ਤਦੋਂ ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਸਭ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ; ਦਸੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 33

तं दृष्ट्वा भगवाञ्छंभुस्तीव्रं तीवपराक्रमः । भक्षयामास राजेंद्र नीलकण्ठस्ततोऽभवत्

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ—ਅਤਿ ਤੇਜ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ—ਨੇ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ; ਤਦੋਂ ਉਹ ਨੀਲਕੰਠ, ਨੀਲੇ ਗਲੇ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਹਲਾਏ।

Verse 34

अथ संत्यज्य मंथानं मंदरं वासुकिं तथा । अमृतार्थेऽभवद्युद्धं दैत्यानां विबुधैः सह

ਫਿਰ ਮਥਨ ਦੇ ਸਾਧਨ—ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ—ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਾਰਨ ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।

Verse 35

अथ स्त्रीरूपमाधाय विष्णुर्दैत्यानुवाच तान् । ततो हृष्टो बलिस्तस्यै दत्त्वा पीयूषमेव तत्

ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ; ਤਦੋਂ ਬਲੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਪੀਯੂਸ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਦੇ ਬੈਠਾ।

Verse 36

विश्वासं परमं गत्वा युद्धं चक्रे सुरैः सह । ततो विष्णुः परित्यज्य स्त्रीरूपं पुरुषाकृतिः

ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁੜ ਪੁਰਖ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਧਾਰ ਲਈ।

Verse 37

तदेवामृतमादाय ययौ यत्र दिवौकसः । अब्रवीत्तान्सुहृष्टात्मा पिवध्वममृतं सुराः

ਉਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਵੱਸਦੇ ਸਨ ਉੱਥੇ ਗਿਆ। ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਾ: “ਹੇ ਦੇਵੋ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਓ।”

Verse 38

येनामरत्वमासाद्य व्यापादयत दानवान् । ते तथेति प्रतिज्ञाय पपुः पीयूषमुत्तमम्

ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਗੇ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਤੱਥਾਸਤੁ’ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੀਯੂਸ਼ ਪੀ ਲਿਆ।

Verse 39

अमराश्च ततो जाता जघ्नुः संख्ये महासुरान्

ਫਿਰ ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 40

तेषां पानविधौ तत्र वर्तमाने महीपते । राहुर्विबुधरूपेण पपौ पीयूषमुत्सुकः

ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਉੱਥੇ ਜਦੋਂ ਪਾਨ-ਵਿਧੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਹੂ ਨੇ ਦੇਵ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੀਯੂਸ਼ ਪੀ ਲਿਆ।

Verse 41

स लक्षितो महादैत्यश्चंद्रार्काभ्यां च तत्क्षणात् । निवेदितो हरे राजन्नायं देवो महासुरः

ਉਹ ਮਹਾਦੈਤ੍ਯ ਤੁਰੰਤ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ: “ਇਹ ‘ਦੇਵ’ ਨਹੀਂ, ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ ਹੈ।”

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वासुदेवेन तस्य चक्रं सुदर्शनम् । वधाय पार्थिवश्रेष्ठ मुक्तं वज्रसमप्रभम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਛੱਡਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਹਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 43

यावन्मात्रं शरीरं तत्तस्य व्याप्तं महीपते । अमृतेन ततः कृत्तममोघेनापि तच्छिरः

ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ! ਜਿੰਨਾ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਓਨਾ ਹੀ ਅਮਰ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ, ਅਮੋਘ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਵੀ ਵੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚੱਖਣ ਮਗਰੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੱਟਿਆ ਪਿਆ ਸੀ।

Verse 44

ततोऽमरत्वमापन्नः स यावत्सिंहिकासुतः । तावत्प्रोक्तोऽच्युतेनाथ साम्ना परमवल्गुना

ਤਦੋਂ ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਿੰਨਾ ਅਮਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਓਨਾ ਹੀ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 45

त्यज दैत्यान्महाभाग देवानां संमतो भव । संप्राप्स्यसि परां पूजां सदा त्वं ग्रहमंडले

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾ; ਤਦ ਤੂੰ ਸਦਾ ਗ੍ਰਹ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 46

स तथेति प्रतिज्ञाय त्यक्त्वा तान्दैत्यसत्तमान् । पूजां प्राप्नोति मर्त्यानां संस्थितो ग्रहमण्डले

ਉਸ ਨੇ ‘ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਗ੍ਰਹ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ, ਮਰਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

एतस्मिन्नंतरे दैत्या निर्जिताः सुरसत्तमैः । दिशो जग्मुः परित्रस्ताः केचिन्मृत्युमुपागताः

ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਦੈਤ੍ਯ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ, ਡਰ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ; ਕਈ ਤਾਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 48

पीतशेषं च पीयूषं स्थापितं नन्दने वने । नागराजस्य यत्रैव स्थितमालानमेव च

ਪੀਤਾ ਹੋਇਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜੋ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਨੰਦਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਉੱਥੇ ਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਗਰਾਜ ਦਾ ਆਲਾਨ (ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਖੰਭਾ) ਵੀ ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 49

अहर्निशं मदस्रावी करींद्रः सोऽपि संस्थितः । तत्प्रभावैः प्रभिन्नः स पीयूषस्य कमंडलुः

ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ-ਰਾਜ ਵੀ ਖੜਾ ਸੀ, ਜੋ ਦਿਨ ਰਾਤ ਮਦ ਰਿਸਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਮੰਡਲੁ ਫੱਟ ਗਿਆ।

Verse 50

ततो वल्ली समुत्पन्ना तस्माच्चैव कमण्डलोः । तत्रालानसमारूढा वृद्धिं च परमां गता

ਫਿਰ ਉਸੇ ਕਮੰਡਲੁ ਤੋਂ ਇਕ ਲਤਾ ਉੱਗੀ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਲਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 51

तदुद्भवानि पत्राणि गृहीत्वा सुरसत्तमाः । अपूर्वाणि सुगंधीनि मत्वा ते भक्षयंति च

ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਪੱਤੇ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮਾਂ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪੂਰਵ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਭੋਗ ਵਜੋਂ ਖਾ ਲਿਆ।

Verse 52

वक्त्रशुद्धिकृते राजन्विशेषेण प्रहर्षिताः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੁਖ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।

Verse 53

अथ धन्वतरिर्वैद्यः स्वबुद्ध्या पृथिवीपते । नागालाने यतो जाता नागवल्ली भविष्यति

ਤਦ ਧਨਵੰਤਰੀ ਵੈਦ੍ਯ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੇ, ਕਿਹਾ: ‘ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਗਾਲਯ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਾਗਵੱਲੀ (ਪਾਨ ਦੀ ਬੇਲ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।’

Verse 54

सदा स्मरस्य संस्थानं मम वाक्याद्भविष्यति । नागवल्लीति वै नाम तस्याश्चक्रे ततः परम्

‘ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਦਾ ਲਈ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦਾ ਆਸਨ ਬਣੇਗੀ।’ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਨਾਗਵੱਲੀ’ ਨਾਮ ਵਿਧਿਵਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 55

संयोगं च चकाराथ तांबूलं जायते यथा । पूगीफलेन चूर्णेन खदिरेणापि पार्थिव

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਯੋਗ ਸੰਯੋਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਾਂਬੂਲ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਪੂਗੀਫਲ ਦੇ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਖਦਿਰ (ਕਠਾ) ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਾ ਕੇ।

Verse 56

कस्यचित्त्वथ कालस्य वाणीवत्सरको नृपः । प्रतोषं नीतवाञ्छक्रं तपसा निर्मलेन च

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਵਾਣੀਵਤ੍ਸਰਕ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 57

ततस्तत्तपसा तुष्ट इन्द्रो वचनमब्रवीत्

ਤਦ ਉਸ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 58

इन्द्र उवाच । भोभोः पार्थिव तुष्टोऽस्मि तपसाऽनेन सांप्रतम् । ब्रूहि यत्ते वरं दद्मि मनसा वांछितं सदा

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹੁਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਬੋਲ—ਜੋ ਵਰ ਤੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।”

Verse 59

सोऽब्रवीद्यदि मे तुष्टो यदि देयो वरो मम । विमानं खेचरं देहि येनागच्छामि ते गृहे । नित्यमेव धरापृष्ठाद्वंदनार्थं तव प्रभो

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਜੇ ਮੇਰਾ ਵਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਗਾਮੀ ਵਿਮਾਨ ਦਿਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੱਠ ਤੋਂ ਨਿੱਤ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਆ ਸਕਾਂ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੰਦਨ ਕਰਨ ਲਈ।”

Verse 60

स तथेति प्रतिज्ञाय हंसबर्हिणनादितम् । विमानं प्रददौ तस्मै मनोमारुतवेगधृक्

ਇੰਦਰ ਨੇ “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੰਸ ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਰਗਾ ਗੂੰਜਦਾ, ਮਨ ਅਤੇ ਪਵਨ ਦੇ ਵੇਗ ਜਿਹਾ ਤੀਬਰ ਵਿਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 61

स तत्र नित्यमारुह्य प्रयाति त्रिदशालयम् । भक्त्या परमया युक्तः सहस्राक्षं प्रवंदितुम्

ਉਹ ਉਸ ‘ਤੇ ਨਿੱਤ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਲਯ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ, ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲਈ।

Verse 62

तस्य शक्रः स्वहस्तेन तांबूलं च प्रयच्छति । स च तद्भक्षयामास प्रहृष्टेनांतरात्मना

ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤਾਮਬੂਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।

Verse 63

वृद्धभावेऽपि संप्राप्ते तस्य कामोऽत्यवर्द्धत । तांबूलस्य प्रभावेन सुमहान्पृथिवीपते

ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੀ! ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧ ਗਈ; ਤਾਮਬੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਐਸੀ ਸੀ।

Verse 64

अथ शक्रमुवाचेदं स राजा विनयान्वितः । नागवल्लीप्रदानेन प्रसादो मे विधीयताम्

ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲਿਆ: “ਨਾਗਵੱਲੀ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।”

Verse 65

मर्त्यलोके समानेतुं प्रचारं येन गच्छति । स तथेति प्रतिज्ञाय तस्मै तां प्रददौ तदा

ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੇ “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ” ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

Verse 66

गत्वा निजपुरं सोपि स्वोद्यानेऽस्थापयत्तदा । ततः कालेन महता प्रचारं सा गता क्षितौ

ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ; ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।

Verse 67

यस्याः स्वादनतो लोकः कामात्मा समपद्यत । न कश्चिद्यजनं चक्रे याजनं च विशेषतः । अन्या धर्मक्रियाः सर्वाः प्रणष्टा धर्मसंभवाः

ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਦ ਚੱਖ ਕੇ ਲੋਕ ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਇਆ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਹੋਰ ਸਭ ਧਾਰਮਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 68

ततो देवगणाः सर्वे यज्ञभागविवर्जिताः । पीड्यमानाः क्रुधा विष्टा गत्वा प्रोचुः पितामहम्

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਜਾ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 69

मर्त्यलोके सुरश्रेष्ठ नष्टा धर्मक्रिया भृशम् । कामासक्तो यतो लोकस्तांबूलस्य च भक्षणात् । तस्मात्कुरु प्रसादं नो येनास्माकं क्रिया भवेत्

“ਹੇ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਬਹੁਤ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਂਬੂਲ ਚਬਾਣ ਨਾਲ ਲੋਕ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਯੋਗ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਭੇਟਾਂ ਫਿਰ ਹੋ ਸਕਣ।”

Verse 70

एतस्मिन्नेव काले तु पुष्करस्थं पितामहम् । यजनार्थे समायातं दरिद्रो वीक्ष्य पार्थिव

ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਆਏ ਹੋਏ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇੱਕ ਦਰਿਦ੍ਰ ਮਨੁੱਖ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ) ਆਇਆ।

Verse 71

प्रणिपत्य ततः प्राह विनयावनतः स्थितः । निर्विण्णोऽहं सुरश्रेष्ठ ब्राह्मणानां गृहे स्थितः

ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 72

तस्मात्कीर्तय मे स्थानं श्रेष्ठं वित्तवतां हि यत् । तत्र सञ्जायते तृप्तिः शाश्वती प्रचुरा प्रभो

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਧਾਮ ਬਿਆਨ ਕਰੋ ਜੋ ਧਨਵਾਨਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਤਿਸ਼ਯ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 73

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः । अब्रवीच्च दरिद्रं तं छिद्रार्थं धनिना मिह

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇੱਥੇ ਧਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਛਿਦ੍ਰ—ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਥਾਵਾਂ—ਬਨਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਯ ਹਨ।”

Verse 74

चूर्णपत्रे त्वया वासः सदा कार्यो दरिद्र भोः । तांबूलस्य तु पर्णाग्रे भार्यया मम वाक्यतः

“ਹੇ ਦਰਿਦ੍ਰ ਪੁਰਖ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਚੂਰਨ-ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਸ ਕਰੀਂ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤੰਬੂਲ (ਪਾਨ) ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ।”

Verse 75

पर्णानां चैव वृंतेषु सर्वेषु त्वत्सुतेन च । रात्रौ खदिरसारे च त्वं ताभ्यां सर्वदा वस

“ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਡੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ—ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ—ਤੂੰ ਵਾਸ ਕਰੀਂ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਦਿਰ ਦੇ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਹੀਂ।”

Verse 76

धनिनां छिद्रकृत्प्रोक्तमेतत्स्थानचतुष्टयम् । पार्थिवानां विशेषेण मम वाक्या द्व्रज द्रुतम्

“ਧਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਛਿਦ੍ਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਚਾਰ ਸਥਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ। ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਜਾ।”

Verse 77

नारद उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ।

Verse 78

तांबूलोत्थानि छिद्राणि यथा स्युर्धनिनामिह । तानि सर्वाणि चीर्णानि त्वया राजन्नजानता । तेन वै विभवोच्छित्तिः संजाता सहसा नृप

ਧਨਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੂਲ ਤੋਂ ਜੋ ਛਿਦਰ-ਦੋਸ਼ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੂੰ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਕਰ ਬੈਠਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਤੇਰੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਨਾਸ ਅਚਾਨਕ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 79

राजोवाच । तदर्थमपि मे ब्रूहि प्रायश्चित्तं मुनीश्वर । कदाचिद्भक्षणं मे स्यात्तांबूलस्य तथाविधम्

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਂਬੂਲ ਭੱਖਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 80

येन सञ्जायते शुद्धिः कुतांबूलसमुद्भवा

ਕੁਤਾਂਬੂਲ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

Verse 81

विश्वा मित्र उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तं तु यच्चरेत् । आश्वासनेन शुद्ध्यर्थं कुतांबूलस्य भक्षणात्

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਤਾਂਬੂਲ ਭੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ‘ਆਸ਼ਵਾਸਨ’ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 82

पर्वकालं समुद्दिश्य सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । आनयेद्ब्राह्मणं राजन्वेदवेदांगपारगम्

ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੱਦਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 83

प्रक्षाल्य चरणौ तस्य वाससी परिधापयेत् । संपूज्य गंधपुष्पाद्यैस्ततः पत्रं हिरण्मयम् । स्वशक्त्या कारयित्वाऽथ चूर्णे मुक्ताफलं न्यसेत्

ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਏ। ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਪੂਜਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪੱਤਰ (ਤਾਂਬੂਲ-ਪੱਤਾ) ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੂਰਨ ਉੱਤੇ ਮੋਤੀ ਰੱਖੇ।

Verse 84

पूगीफलं च वैडूर्यं खदिरं रूप्यमेव च । मन्त्रेणानेन विप्राय तथैव च समर्पयेत्

ਫਿਰ ਇਸ ਮੰਤਰ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਸੁਪਾਰੀ, ਵੈਡੂਰਯ (ਬਿੱਲੌਰ-ਮਣੀ), ਖਦਿਰ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਭੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 85

यन्मया भक्षितं पूर्वं वृन्तं पत्रसमुद्भवम् । चूर्णपत्रं तथैवान्यद्रात्रौ खदिरमेव च

ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਗਿਆ ਸੀ—ਡੰਡੀ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਦਾਰਥ, ਚੂਰਨ-ਸਹਿਤ ਪੱਤੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਦਿਰ ਭੀ—

Verse 86

तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् । ततस्तु ब्राह्मणो मंत्रमेवं राजन्नुदाहरेत्

ਉਸ ਪਾਪ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਤਾਂਬੂਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰੇ।

Verse 87

यजमानहितार्थाय सर्वपापविशुद्धये । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि कुतांबूलं प्रभक्षितम्

ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ—ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਵੀ—ਜੇ ਅਸ਼ੁੱਧ/ਵਰਜਿਤ ਤਾਮਬੂਲ ਭੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 88

भक्षयिष्यसि यच्चान्यत्कदाचिन्मे प्रसादनात् । तस्य दोषो न ते भावी मम वाक्यादसंशयम्

ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ (ਕਿਰਪਾ-ਸਵੀਕਾਰ) ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਭੱਖੇਂਗਾ, ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ—ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ।

Verse 89

अनेन विधिना दत्त्वा तांबूलं शुद्धिमाप्नुयात् । कुतांबूलस्य दोषेण गृह्यते न नरो नृप

ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਮਬੂਲ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁਤਾਮਬੂਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਗ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 90

तस्मात्त्वं हि महाराज व्रतमेतत्समाचर । बहु पुण्यतमं ह्येतन्महाभोगविवर्द्धनम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੂੰ ਇਹ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਣ੍ਯਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਭੋਗ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 91

यः प्रयच्छति राजेन्द्र विधिनानेन भक्तितः । जन्मजन्मान्तरे वापि न तांबूलेन मुच्यते

ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਜੋ ਕੋਈ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ (ਇਹ ਅਰਪਣ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਾਮਬੂਲ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 92

तांबूलं भक्षयित्वा यो नैतद्दानं प्रयच्छति । तांबूलवर्जितः सोऽत्र भवेज्जन्मनिजन्मनि

ਜੋ ਤਾਂਬੂਲ ਭੋਗ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਜਨਮੋਂ ਜਨਮ ਤਾਂਬੂਲ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 93

तांबूलवर्जितं यस्य मुखं स्यात्पृथिवीपते । कृपणस्य दरिद्रस्य तद्बिलं न हि तन्मुखम्

ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੀ! ਜਿਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤਾਂਬੂਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਿਲ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਕੰਜੂਸ ਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰ ਲਈ ਉਹ ਸੱਚਾ ‘ਮੂੰਹ’ ਨਹੀਂ।

Verse 94

तांबूलं ब्राह्मणेन्द्राय यो दत्त्वा प्राक्प्रभक्षयेत् । सुरूपो भाग्यवान्दक्षो भवेज्जन्मनिजन्मनि

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣੇੰਦਰ ਨੂੰ ਤਾਂਬੂਲ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮੋਂ ਜਨਮ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 95

एतत्ते सर्वमाख्यातं कुतांबूलस्य भक्षणात् । यत्फलं जायते पुंसां यद्दानेन महीपते

ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ ਰਾਜਾ! ਤਾਂਬੂਲ ਦੇ ਭੋਗਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 96

शंखादित्यानुषंगेण तांबूलस्य च भक्षणे । ये दोषा ये गुणा राजन्दानं चैव प्रभक्षणे

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਾਂਬੂਲ ਦੇ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਗੁਣ—ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੇ ਭੋਗਣ ਬਾਰੇ ਭੀ (ਫਲ-ਦੋਸ਼) ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

Verse 210

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये तांबूलोत्पत्ति तांबूलमाहात्म्यवर्णनंनाम दशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤਿਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ, ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ ‘ਤਾਂਬੂਲ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਤਾਂਬੂਲ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।