Adhyaya 155

Verse 1

सूत उवाच । तथाऽन्ये तत्र तिष्ठंति वसवोऽष्टौ द्विजोत्तमाः । स्थानमेकं समाश्रित्य सर्वदैव प्रपूजिताः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਅੱਠ ਵਸੁ। ਇਕ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 2

एकादश तथा रुद्रा आदित्या द्वादशैव तु । देववैद्यौ तथा चान्यावश्विनौ तत्र संस्थितौ

ਉਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੇਵ-ਵੈਦ੍ਯ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ ਵੀ ਉਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 3

देवतास्तत्र तिष्ठंति कोटिकोटिप्रनायकाः । एकैका ब्राह्मणश्रेष्ठाः कलिकालभयाकुलाः

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਦੇ ਨਾਇਕ। ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਭਯਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਇਕ ਕੰਬਦਾ ਹੈ।

Verse 4

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यज्ञभागाप्तये सदा । अष्टम्यां शुक्लपक्षे तु मधुमासे व्यवस्थिते

ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਯਜ੍ਞ-ਫਲ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗ੍ਯ ਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਮਧੁ ਮਾਸ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਹ ਵਰਤ-ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 5

यस्तान्वसूञ्छुचिर्भूत्वा स्नात्वा धौतांबरो नरः । तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठान्पश्चात्संपूजयेन्नरः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਧੋਏ ਹੋਏ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਵਸੁਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 6

वसवस्त्वा कृण्वन्निति मन्त्रेणानेन भक्तितः । नैवेद्यं च ततो दद्याद्वसवश्छंदसाविति

ਭਕਤੀ ਨਾਲ ‘ਵਸਵਸ੍ ਤ੍ਵਾ ਕ੍ਰਿਣ੍ਵਨ੍…’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ, ਫਿਰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ‘ਵਸਵਸ਼੍ ਛੰਦਸਾਵ੍…’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੂਤਰ ਨਾਲ (ਪੂਜਾ) ਅੱਗੇ ਵਧਾਏ।

Verse 7

ततो धूपं सुगन्धं च यो यच्छति समाहितः । वसवस्त्वां जेतु तथा मन्त्रमेतमुदीरयेत्

ਫਿਰ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਧੂਪ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਵਸਵਸਤ੍ਵਾਂ ਜੇਤੁ…’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਉਚਾਰੇ।

Verse 8

आरार्तिकं ततो भूयो यः करोति द्विजोत्तमाः । वसवस्त्वां जेतु तथा श्रूयतां यत्फलं हि तत्

ਫਿਰ ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਜੋ ਕੋਈ ਮੁੜ ਆਰਾਰਤਿਕ (ਦੀਵਾ ਘੁਮਾਉਣਾ) ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵਸਵਸਤ੍ਵਾਂ ਜੇਤੁ…’ ਜਪੇ—ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਫਲ ਕੀ ਹੈ।

Verse 9

कन्याभिः कोटिभिर्यच्च पूजिताभिर्भवेत्फलम् । वसूनां चैव तत्सर्वमष्टभिस्तैः प्रपूजितैः

ਕਰੋੜਾਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਅੱਠ ਵਸੂਆਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

तथा ये द्वादशादित्यास्तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । तान्स्थाप्य पूजयित्वा च सप्तम्यामर्कवासरे । सम्यक्छ्रद्धासमोपेतः पुष्पगन्धानुलेपनैः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਸੱਤਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ, ਪੂਰੀ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ, ਸੁਗੰਧਾਂ ਅਤੇ ਲੇਪਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਇਹ ਵਿਧੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 11

पश्चात्तत्पुरतस्तेषां समस्तान्येकविंशतिः । आदित्यव्रत संज्ञानि तस्य पुण्यफलं शृणु

ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹੀ, ਕੁੱਲ ਇਕੀ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਮਕ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਸੁਣੋ।

Verse 12

कोटिद्वादशकं यस्तु सूर्याणां पूजयेन्नरः । तत्फलं प्राप्नुयात्कृत्स्नं पूजयन्नात्र संशयः

ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਸੂਰਿਆਂ (ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੂਪਾਂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਫਲ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 13

तथैकादशरुद्रा ये तत्र क्षेत्रे द्विजोत्तमाः । एकस्थाने स्थितास्तेषां पूजया श्रूयतां फलम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਇਕੋ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਸਥਿਤ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਹੁਣ ਸੁਣੋ।

Verse 14

यस्तान्पूजयते भक्त्या स्थापयित्वा सुरेश्वरान् । चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां जपेच्च शतरुद्रियम्

ਜੋ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਮਾਸ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—

Verse 15

एकादशप्रमाणेन कोटयस्तेन पूजिताः । भवंति नात्र संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्

ਗਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਕਰੋੜਾਂ (ਪੁਣ੍ਯ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 16

यथा तावश्विनौ तत्र देववैद्यौ व्यवस्थितौ । आश्विने मासि चाश्विन्यां पूर्णिमायां तथा तिथौ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ—ਦੇਵ-ਵੈਦ੍ਯ—ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਾਸ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਾਲੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਉਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ—

Verse 17

यस्तौ संपूजयित्वा तु ह्यश्विनीसूक्तमुच्चरेत् । द्विकोटि गुणितं पुण्यं सम्यक्तेन समाप्यते

ਜੋ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਸੂਕਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਰਮ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

सूत उवाच । तथाऽन्योऽपि च तत्रास्ति याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठितः । पुष्पादित्य इति ख्यातः सर्वकामप्रदो नृणाम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਪੁਸ਼ਪਾਦਿਤ੍ਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 20

यो यं काममभिध्याय तं पूजयति मानवः । स तं कृत्स्नमवाप्नोति यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 21

अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । बहुवैरोऽरिनाशं च विद्यार्थी शास्त्रविद्भवेत्

ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਧਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੈਰੀ ਹੋਣ ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 22

सप्तम्यामर्कवारेण यस्तं पश्यति मानवः । मुच्येद्दिनोद्भवात्पापान्महतोऽपिद्विजोत्तमाः

ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਐਤਵਾਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ—ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ—ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

पूजया हि प्रणश्येत पापं वर्षसमुद्भवम् । नाशं याति न संदेहस्तमः सूर्योदये यथा

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹੇ ਭਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

अष्टोत्तरशतं चैव यः करोति प्रदक्षिणाम् । फलहस्तः स मुच्येत ह्याजन्ममरणादघात्

ਜੋ ਕੋਈ ਅੱਠੋਤਰ-ਸ਼ਤ (੧੦੮) ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੀ ਭੇਟ ਧਾਰੇ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

प्रदक्षिणां प्रकुवाणो यो यं काममभीप्सति । स तमाप्नोत्यसंदिग्धं निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

ਜੋ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

संक्रांतौ सूर्यवारेण यः कुर्यात्स्नापनक्रियाम् । अभीष्टं सिध्यते तस्य मेषे वा यदि वा तुले

ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸਨਾਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਭੀਸ਼ਟ ਕਾਮਨਾ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਮੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤੁਲਾ ਵਿੱਚ।

Verse 27

तस्मिन्सर्वप्रयत्नेन वांछद्भिरीप्सितं फलम् । स देवो वीक्षणीयश्च पूजनीयो विशेषतः

ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤਿ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਰਨ।

Verse 28

यद्देवैः सकलैर्दृष्टैश्चमत्कारपुरोद्भवैः । फलमाप्नोति तद्दृष्टौ तेन तत्फलमाप्नुयात्

ਜੋ ਫਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਫਲ ਉਥੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਵੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

।ऋषय ऊचुः । याज्ञवल्क्येन देवोऽसौ यदि तावत्प्रतिष्ठितः । पुष्पादित्यः कथं प्रोक्त एतन्नो वक्तुमर्हसि

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਉਹ ਦੇਵ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪੁਸ਼ਪਾਦਿਤ੍ਯ’ ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 31

अस्त्यत्र मेदिनीपृष्ठे सुपुरं वैदिशं महत् । नानासौध समाकीर्णं वरप्राकारशोभितम्

ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਟਲ ਉੱਤੇ ਵੈਦਿਸ਼ਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪਰਕੋਟਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 32

उद्यानशतसंकीर्णं तडागैरुपशोभितम् । तत्रासीत्पार्थिवश्रेष्ठश्चित्रवर्मेति विश्रुतः

ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਉਪਵਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਤਲਾਬਾਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਉਥੇ ਚਿੱਤਰਵਰਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 33

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्न च चौरकृतं भयम् । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे सततं धर्मवत्सले

ਉਸ ਧਰਮਜ੍ਞ, ਸਦਾ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਕਾਲ ਸੀ, ਨਾ ਰੋਗ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਚੋਰਾਂ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਡਰ।

Verse 34

तत्पुरे क्षत्रियो जात्या मणिभद्र इति स्मृतः । स वै धनेन संयुक्तः पितृपैतामहेन च

ਉਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੋਂ ਖੱਤਰੀ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਸੀ, ਜੋ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਸੁਸੰਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 35

तत्पुरं सकलं चैव स राजा मंत्रिभिः सह । कुसीदाहृतवित्तेन वर्तते कार्य उत्थिते

ਉਹ ਸਾਰਾ ਨਗਰ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਉੱਠਦਾ, ਤਾਂ ਸੂਦ ਤੋਂ ਲਿਆਏ ਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜਕਾਜ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।

Verse 36

स च कायेन कुब्जः स्याज्जराव्याप्तस्तथैव च । वलीपलितगात्रश्च ह्यत्यंतं च विरूपधृक्

ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੁਬਜ ਹੋ ਗਿਆ, ਬੁਢਾਪੇ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਝੁਰੀਆਂ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਛਾ ਗਏ; ਉਹ ਅਤਿ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 37

तथा चैव कुकीनाशः प्रभूतेऽपि धने सति । न ददाति स पापात्मा कस्यचित्किञ्चिदेव हि । न भक्षयति तृष्णार्तः स्वयमेव कथंचन

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਧਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਾਪੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਕਦੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।

Verse 38

एवंविधोऽपि सोऽतीवविरूपोऽपि सुदुर्मतिः । प्रार्थयामास वै कन्यां स्वजात्यां वीक्ष्य सुंदरीम्

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਅਤਿ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਮੰਗਿਆ।

Verse 39

बिंबोष्ठीं चारुदेहां च मुष्टिग्राह्यकृशोदरीम् । पद्मपत्रविशालाक्षीं गूढगुल्फां सुकेशिकाम्

ਉਸ ਦੇ ਹੋਠ ਬਿੰਬ ਫਲ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਸਨ; ਦੇਹ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਸੀ; ਕਮਰ ਇੰਨੀ ਪਤਲੀ ਕਿ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਨੇਤਰ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਗਿੱਟੇ ਸੁਗਠਿਤ ਅਤੇ ਕੇਸ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸਨ।

Verse 40

रक्तां सप्तसु गात्रेषु त्रिगंभीरां तथा पुनः । सर्वलक्षणसंपूर्णां जातीयां सुमनोरमाम्

ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀ ਸੀ; ਤਿੰਨ ਗੰਭੀਰ ਸੁੰਦਰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਗ ਦੀ, ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਸੀ।

Verse 41

क्षत्रियाद्द्विजशार्दूला दरिद्रेण च पीडितात् । तेन तत्सकलं वृत्तं भार्यायै संनिवेदितम्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਿੰਹੋ! ਉਹ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਜੋ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਾਕਿਆ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 42

तच्छ्रुत्वा सा च दुःखेन मूर्च्छिता संबभूव ह । संबोधिता ततस्तेन वाक्यैर्दृष्टांतसंभवैः

ਉਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਹਾਰੇ ਹੋਏ ਬਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ।

Verse 43

क्षत्रिय उवाच । न सा विद्या न तच्छिल्पं न तत्कार्यं न सा कला । अर्थार्थिभिर्न तज्ज्ञानं धनिनां यन्न दीयते

ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆ, ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਿਲਪ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਜ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਲਾ—ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਐਸਾ ਹੈ ਜੋ ਧਨਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ।

Verse 44

इह लोके च धनिनां परोऽपि स्वजनायते । स्वजनोऽपि दरिद्राणां कार्यार्थे दुर्जनायते

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਨਵਾਨਾਂ ਲਈ ਪਰਾਇਆ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਵੇਲੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੱਜਣ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततः । प्रवर्तंते क्रियाः सर्वाः पर्वतेभ्यो यथापगाः

ਧਨ ਜਦ ਵਧ ਕੇ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਸਭ ਕਰਮ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 46

पूज्यते यदपूज्योऽपि यदगम्योऽपि गम्यते । वंद्यते यदवन्द्योऽपि ह्यनुबंधो धनस्य सः

ਧਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਅਪੂਜਯ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਗਮ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਵੰਦਯ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

अशनादिंद्रिया णीव स्युः कार्याण्यखिलानिह । सर्वस्मात्कारणाद्वित्तं सर्वसाधनमुच्यते

ਜਿਵੇਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਸਭ ਕਾਰਜ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਧਨ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਧਣ ਵਾਲਾ ਉਪਕਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 48

अर्थार्थी जीवलोकोऽयं श्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वः संयाति दूरतः

ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਨਿਃਧਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 155

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पादि त्यमाहालये मणिभद्रवृत्तांते मणिभद्राय कन्याप्रदानार्थं क्षत्रियकृतनिजभार्यासंबोधनवर्णनंनाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਧੀਨ, ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ‘ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕੰਨਿਆ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਲਈ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ੧੫੫ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 198

एतद्वः सर्वमाख्यातं माहात्म्यं वसुसंभवम् । आदित्यानां च रुद्राणामश्विनोर्द्विजसत्तमाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਵਸੂਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ-ਕੁਮਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।