Adhyaya 229

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे शम्भुर्गणैः सर्वैः समावृतः । इन्द्राद्यैश्च सुरैः सर्वेः क्रोधसंरक्तलोचनः । जगाम वृषमारुह्य पुरीं चैवामरावतीम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪਣੇ ਸਭ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 2

अंधकोऽपि समालोक्य संप्राप्तां देववाहिनीम् । सगणां च महादेवं परितोषं परं गतः

ਅੰਧਕ ਨੇ ਵੀ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ, ਅਤਿਅਧਿਕ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 3

निश्चक्रामाथ युद्धाय बलेन चतुरंगिणा । वरं स्यंदनमारुह्य सुश्वेताश्ववहं शुभम्

ਫਿਰ ਉਹ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ, ਚਮਕਦਾਰ ਸਫੈਦ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ।

Verse 4

ततः समभवद्युद्धं देवानां दानवैः सह । गणैश्च विकृताकारैर्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ; ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਐਸਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਣਾ ਸੀ।

Verse 6

एकवर्षसहस्रांतं यावद्युद्धमवर्तत । दिनेदिने क्षयं यांति तत्र देवा न दानवाः । ततो वर्षसहस्रांते संक्रुद्धः शशिशेखरः । त्रिशूलेन समुद्यम्य स्वहस्तेन व्यभेदयत्

ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਉੱਥੇ ਦੇਵ ਹੀ ਘਟਦੇ ਗਏ, ਦਾਨਵ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਸ਼ਿਖਰ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਧ ਦਿੱਤਾ।

Verse 7

स विद्धोऽपि स्वयं तेन त्रिशूलेन महासुरः । ब्रह्मणो वरमाहात्म्यान्नैव प्राणैविर्युज्यते

ਉਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਵੇਧਿਆ ਗਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਮਹਾਸੁਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।

Verse 8

ततो भूयोऽपि चोत्थाय चक्रे युद्धं महात्मना । जघान च स संक्रुद्धो विशेषेण बहून्गणान्

ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 9

शंकरं ताडयामास गदाघातैर्मुहुर्मुहुः

ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਦਾ ਦੇ ਘਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਤਾਡਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 10

एवं वर्षसहस्रांतमभूत्सार्द्धं पिनाकिना । रौद्रं युद्धमन्धकस्य सर्वलोकभयावहम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਨਾਕੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਅੰਧਕ ਦਾ ਰੌਦ੍ਰ ਯੁੱਧ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਯੰਕਰ ਸੀ।

Verse 11

त्रिशूलभिन्नो दैत्यः स यदा मृत्युं न गच्छति । उत्थायोत्थाय कुरुते प्रहारान्गदया बली

ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਘਾਤਕ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 12

तथा तं शंकरो ज्ञात्वा मृत्युना परिवर्जितम् । ब्रह्मणो वरदानेन सर्वेषां च दिवौकसाम्

ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ—ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।

Verse 13

ततो निर्भिद्य शूलाग्रैः प्रोत्क्षिप्य गगनांगणे । छत्रवद्धारयामास लंबमानमधोमुखम् । अक्षरद्रुधिरं भूमौ गात्रेभ्यो वर्ष्मसंभवम्

ਤਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਅਗਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਛਾਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਛਤਰੀ ਵਾਂਗ ਉੱਪਰ ਧਾਰ ਲਿਆ—ਉਲਟਾ ਲਟਕਦਾ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਲਹੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਪਕਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 14

यावद्वर्षसहस्रांते चर्मास्थि स्नायुरेव च । धातुत्रयं स्थितं तस्य नष्टमन्यच्चतुष्टयम्

ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਚਮੜੀ, ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਸਨਾਇੂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ; ਤਿੰਨ ਧਾਤੂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਹੋਰ ਚਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।

Verse 15

स ज्ञात्वा बल संहीनमात्मानं धातुसंक्षयात् । सामोपायं ततश्चके स्तुत्वा सार्धं पिनाकिना

ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਖ਼ਰਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਲਹੀਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਸਾਂਤਿ-ਉਪਾਯ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪਿਨਾਕੀਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 16

अन्धक उवाच । न त्वं देवो मया ज्ञातो वाग्दुष्टेन दुरात्मना । ईदृग्वीर्यसमोपेतस्तद्युक्तं भवता कृतम्

ਅੰਧਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ, ਦੁਸ਼ਟ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁਰਾਤਮਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ। ਐਸੇ ਵੀਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਯਥੋਚਿਤ ਹੈ।”

Verse 17

अनुरूपं मदांधस्याविवेकस्य सुरोत्तम । स्ववीर्यमदयुक्तस्य विवेक रहितस्य च

“ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਤਾਂ ਮਦ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਅਵਿਵੇਕੀ ਲਈ ਹੀ ਯਥੋਚਿਤ ਹੈ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।”

Verse 18

दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेवच । न तिष्ठति चिरं कालं यथाऽहं मदगर्वितः

“ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ, ਮਦ-ਗਰਵ ਨਾਲ ਫੂਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ।”

Verse 19

पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसंभवः । त्राहि मां देव ईशान सर्वपापहरो भव

“ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਆਤਮਾ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ ਈਸ਼ਾਨ! ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਮੇਰੇ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਬਣੋ।”

Verse 20

दुःखितोऽहं वराकोऽहं दीनोऽहं शक्तिवर्जितः । त्रातुमर्हसि मां देव प्रपन्नं शरणं विभो

ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬੇਚਾਰਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦਿਨ ਹਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਵਿਭੂ! ਜੋ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਪ੍ਰਪੰਨ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਰਣ ਯੋਗ ਹੈਂ।

Verse 21

दुष्टोऽहं पापयुक्तोऽहं सांप्रतं परमेश्वर । तेन बुद्धिरियं जाता तवोपरि ममानघ

ਮੈਂ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਹੀ ਮੁੜੀ ਹੈ।

Verse 22

सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना

ਜਦੋਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਧਿਆਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 23

नाममात्रमपि त्र्यक्ष यस्ते कीर्तयति प्रभो । सोऽपि मुक्तिमवाप्नोति किं पुनः पूजने रतः

ਹੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਕੋਈ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਮਾਤ੍ਰ ਵੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਲਿਕ, ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੋ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ!

Verse 24

तव पूजा विहीनानां दिनान्यायांति यांति च । यानि देव मृतानां च तानि यांति न जीवताम्

ਜੋ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਵਿਹੀਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਦੇਵ, ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਾਂਗ—ਉਹ ਦਿਨ ਜੀਵਤਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ।

Verse 25

कुष्ठी वा रोगयुक्तो वा पंगुर्वा बधिरोऽपि वा । मा भूत्तस्य कुले जन्म शंभुर्यत्र न देवता

ਚਾਹੇ ਕੋੜ੍ਹੀ ਹੋਵਾਂ, ਜਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਲੰਗੜਾ ਜਾਂ ਬਹਿਰਾ ਵੀ—ਉਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਭਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 26

तस्मान्मोचय मां देव स्वागतं कुरु सांप्रतम् । गतो मे दानवो भावस्त्यक्तं राज्यं तथा विभो

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਅਤੇ ਹੁਣੇ ਮੈਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦੈਤ-ਸੁਭਾਉ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਰਾਜ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 27

त्यक्ताः पुत्राश्च पौत्राश्च पत्न्यश्च विभवैः सह । त्रिः सत्येन सुरश्रेष्ठ तव पादौ स्पृशाम्यहम्

ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਰੇ, ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਧਨ-ਵਿਭਵ ਸਮੇਤ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਛੂਹਦਾ ਹਾਂ।

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा तं गतकल्मषम् । उत्तार्य शनकैः शूलाद्विनयावनतं स्थितम्

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪੋਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੋਂ ਉਤਾਰਿਆ; ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 29

ततो नाम स्वयं चक्रे भृंगिरीटिरिति प्रभुः । अब्रवीच्च सदा मे त्वं वल्लभः संभविष्यसि

ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭ੍ਰਿੰਗੀਰੀਟਿ’ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: ‘ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਿਯ ਰਹੇਂਗਾ।’

Verse 30

नन्दिनोऽपि गजास्यस्य महाकालस्य पुत्रक । तिष्ठ सौम्य मया सौख्यं न स्मरिष्यसि बांधवान्

ਹੇ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ—ਨੰਦਿਨ ਅਤੇ ਗਜਾਨਨ ਦੇ ਸਮਾਨ—ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 31

स तथेति प्रतिज्ञाय प्रणम्य शशिशेखरम् । तस्थौ सर्वगणैर्युक्तः प्रभुसंश्रयसंयुतः

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ,” ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਕਰ ਕੇ; ਚੰਦ੍ਰਸ਼ੇਖਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ—ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ।

Verse 229

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनंनामैकोनत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ “ਭ੍ਰਿੰਗੀਰਿਟੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਉਨੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।