Adhyaya 257

Verse 1

पार्वत्युवाच । द्वादशाक्षरमाहात्म्यं मम विस्तरतो वद । यथावर्णं यत्फलं च यथा च क्रियते मया

ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਦੁਆਦਸ਼ਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ—ਅੱਖਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਰੂਪ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ।”

Verse 2

श्रीमहादेव उवाच । द्विजातीनां सहोंकारसहितो द्वादशाक्षरः । स्त्रीशूद्राणां नमस्कारपूर्वकः समुदाहृतः

ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਓਂਕਾਰ ਸਮੇਤ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ‘ਨਮੋ’ ਦੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰਵਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

प्रकृतीनां रामनाम संमतो वा षडक्षरः । सोऽपि प्रणवहीनः स्यात्पुराणस्मृतिनिर्णयः

ਸਧਾਰਣ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ‘ਰਾਮ-ਨਾਮ’ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਛੇ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਹੈ।

Verse 4

क्रमोऽयं सर्ववर्णानां प्रकृतीनां सदैव हि । क्रमेण रहितो यस्तु करोति मनुजो जपम् । तस्य प्रकुप्यति विभुर्नरकादिप्रदायकः

ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਤੋਂ ਨਿਯਤ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਆਦਿ ਦੁਖਦਾਈ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 5

पार्वत्युवाच । मया त्रिमात्रया स्वामिन्सेव्यते जगदीश्वरः । रूपमस्य कथं जाने वचसामप्यगोचरम्

ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਾਂ, ਜੋ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ?

Verse 6

ईश्वर उवाच प्रणवस्याधिकारो न तवास्ति वरवर्णिनि । नमो भगवते वासुदेवायेति जपः सदा

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀਏ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਜਪ ਇਹੀ ਹੈ—‘ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ’।

Verse 7

पार्वत्युवाच । यदि सप्रणवं दद्याद्द्वादशाक्षरचिंतनम । प्रणवे नाधिकारो मे कथं भवति धूर्जटे

ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਸਮੇਤ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖ਼ਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਧੂਰਜਟੀ, ਫਿਰ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 8

ईश्वर उवाच । प्रणवः सर्वदेवानामादिरेष प्रकीर्तितः । ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चैव वसंति दयितायुताः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਸਰੋਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ—ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸਹਿਤ—ਵਸਦੇ ਹਨ।

Verse 9

तत्र सर्वाणि भूतानि सर्व तीर्थानि भागशः । तिष्ठंति सर्वतीर्थानि कैवल्यं ब्रह्म एव यः

ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਭ ਤੀਰਥ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਕੈਵਲ੍ਯ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ।

Verse 10

तस्य योग्या तदा देवि भविष्यसि यदा तपः । चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै करिष्यसि शुभानने

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸ਼ੁਭ ਮੁਖ ਵਾਲੀਏ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਤਪ ਕਰੇਂਗੀ, ਤਦ ਤੂੰ ਉਸ (ਉੱਚੇ ਲਕਸ਼) ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ।

Verse 11

तपसा प्राप्यते कामस्तपसा च महत्फलम् । तपसा जायते सर्वं तत्तपः सुलभं नरैः

ਤਪ ਨਾਲ ਕਾਮਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਪ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਉਹ ਤਪ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ।

Verse 12

यशः सौभाग्यमतुलं क्षमासत्यादयो गुणाः । सुलभं तपसा नित्यं तपश्चर्त्तुं न शक्यते

ਯਸ਼, ਅਤੁਲ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਖਿਮਾ ਤੇ ਸਤ੍ਯ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ।

Verse 13

यदा हि तपसो वृद्धिस्तदा भक्तिर्हरौ भवेत् । तदा हि तपसो हानिर्यदा भक्तिं विना कृतम्

ਜਦ ਤਪੱਸਿਆ ਵਧੇ, ਤਦ ਹਰਿ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਉਪਜੇ; ਪਰ ਜਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤਪ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤਪੱਸਿਆ ਘਟਦੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 14

तावत्तपांसि गर्जंति देहेऽस्मिन्सततं नृणाम् । यदा विष्णुं स्मरेन्नित्यं जिह्वाग्रं पावनं भवेत्

ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਸਦਾ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਕੋਈ ਨਿੱਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ, ਤਦ ਜੀਭ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਿਰਾ ਵੀ ਪਾਵਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

यथा प्रदीपे ज्वलिते प्रणश्यति महत्तमः । तथा हरेः कथायां च याति पापमनेकधा

ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਜਲਣ ਨਾਲ ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹਰਿ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

तस्मात्पार्वति यत्नेन हरौ सुप्ते तपः कुरु । चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते प्रणवेन समन्वितम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦੇ ‘ਸੁੱਤੇ’ ਸਮੇਂ (ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਧੀ ਵਿੱਚ) ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ; ਅਤੇ ਜਦ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰ।

Verse 17

विशुद्धहृदया भूत्वा मन्त्रराजमिमं जप स एव भगवांस्तुष्टो द्वादशाक्षरसंयुतम्

ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਾਜ ਦਾ ਜਪ ਕਰ। ਉਸੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 18

प्रदास्यति परं ज्ञानं ब्रह्मरूपमखण्डितम् । ब्रह्मकल्पांतकोटीषु जप त्वं द्वादशाक्षरम्

ਇਹ ਅਖੰਡ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਘੜੀਆਂ ਤੱਕ ਤੂੰ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਰਹੁ।

Verse 19

मन्त्रराजं सप्रणवं ध्यायेत्सोऽपि न पश्यति । इत्युक्ता सा तपोनिष्ठा तपश्चरितुमागता

ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਸਮੇਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਾਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤਪ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੀ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।

Verse 20

हिमाचलस्य शिखरे चातुर्मास्ये समागते । ब्रह्मचर्यव्रतपरा वसनत्रयसंयुता

ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਹ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹੀ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਤਿੰਨ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 21

प्रातर्मध्येऽपराह्ने च ध्यायन्ती हरिशंकरम् । वपुर्यथा पुरा कृष्टं पूजने शंकरस्य च

ਸਵੇਰੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਅਪਰਾਹਨ ਉਹ ਹਰਿ-ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 22

सखीजन समायुक्ता पितुः शृंगे मनोहरे । अतपत्सा विशालाक्षी क्षमादिगुणसंयुता

ਸਖੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਉਹ ਦੇਵੀ—ਖ਼ਿਮਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ—ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 23

गालव उवाच । या हि योगीश्वरध्येया या वन्द्या विश्ववन्दिता । जननी या च विश्वस्य साऽपि कामात्तपोगता

ਗਾਲਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵੱਲ ਗਈ।

Verse 24

या हि प्रकृतिसद्रूपा तडित्कोटिसमप्रभा । विरजा या स्वयं वन्द्या गुणातीताचरत्तपः

ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਕਰੋੜਾਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਨਿਰਮਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 25

पृथ्व्यंबु तेजो वायुश्च गगनं यन्मयं विदुः । मूलप्रकृतिरूपा या सा चकारोत्तम तपः

ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਬਣੇ ਹਨ—ਜੋ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰੂਪ ਹੈ—ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 26

या स्थावरं जंगममाशु विश्वं व्याप्य स्थिता या प्रकृतेः पुरापि । स्पृहादिरूपेण च तृप्तिदात्री देवे प्रसुप्ते तपसाऽप शुद्धिम्

ਜੋ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ—ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਲਾਲਸਾ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਦੇਵ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਕੀਤੀ।

Verse 257

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनं नाम सप्तपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ—ਨਾਗਰਖੰਡ—ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, “ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਪੂਰਵਕ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਤਪ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਸਤਾਵਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।