Adhyaya 227

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । नरकाणां स्वरूपं च श्रुत्वा मे भयमागतम् । कथं मुक्तिर्भवेत्तेषां पापानामपि पार्थिव । व्रतैर्वा नियमैर्वापि होमैर्वा तीर्थसंश्रयैः

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਯ ਉਠਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਭੀ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ—ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ, ਹੋਮਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ?

Verse 2

भीष्म उवाच । गंगायामस्थिपातोऽत्र येषां संजायते नृणाम् । न तेषां नारको वह्निः प्रभवेन्मध्यवर्तिनाम्

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਰਕ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੱਧਲੇ ਦੁੱਖ-ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਣ।

Verse 3

गंगायां क्रियते श्राद्धं येषां नाम्ना स्वकैः सुतैः । ते विमानं समाश्रित्य प्रयांति नरकोपरि

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 4

पापं कृत्वा प्रकुर्वंति प्रायश्चित्तं यथोदितम् । हेम यच्छंति वा भूप न तेषां नरको भवेत्

ਹੇ ਭੂਪ, ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 5

शेषाः स्वकर्मणः प्राप्त्या सेवंते च यथोचितम् । स्वर्ग वा नरकं वापि सेवन्ते ते नराधिप

ਪਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਯੋਗ ਹੈ ਓਹੋ ਭੋਗਦੇ ਹਨ—ਸਵਰਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਰਕ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ।

Verse 6

धारातीर्थे म्रियंते ये स्वामिनः पुरतः स्थिताः । ते गच्छंति परं स्थानं नरकाणां सुदूरतः

ਧਾਰਾ-ਤੀਰਥ ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਨਰਕਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ।

Verse 7

वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे नैमिषे नागरे पुरे । प्रयागे वा प्रभासे वा यस्त्यजेत्तनुमा त्मनः । महापातकयुक्तोऽपि नरकं न स पश्यति

ਵਾਰਾਣਸੀ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਨੈਮਿਸ਼, ਨਾਗਰ-ਪੁਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ—ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 8

नीलो वा वृषभो यस्य विवाहे संनियुज्यते । स्वपुत्रेण न संपश्येन्नरकं ब्रह्महाऽपि सः

ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਨੀਲਾ/ਸਾਂਵਲਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ ਵੀ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 9

प्रायोपवेशनं कृत्वा हृदयस्थे जनार्दने । यस्त्यजेत्पुरुषः प्राणान्नरकं न स पश्यति

ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 10

प्रायोपवेशनं यो च चित्रेश्वरनिवेशने । कुर्वन्ति नरकं नैव ते गच्छंति कदाचन

ਜੋ ਚਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।

Verse 11

दीनांधकृपणानां च पथिश्रममुपेयुषाम् । तीर्थयात्रापराणां च यो यच्छति सदाऽशनम् । काले वा यदि वाऽकाले नरकं न स पश्यति

ਜੋ ਸਦਾ ਦਿਨਾਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਤੇ ਕੰਗਾਲਾਂ ਨੂੰ, ਰਾਹ ਦੇ ਥੱਕੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ—ਵੇਲੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੇਵੇਲੇ—ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 12

जलधेनुं च यो दद्याद्धृषसंस्थे दिवाकरे । तिलधेनुं मृगस्थे च नरकं न स पश्यति

ਜੋ ਧ੍ਰਿਸ਼ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਹੋਣ ਤੇ ‘ਜਲਧੇਨੁ’ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਤਿਲਧੇਨੁ’ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 13

सोमे सोमग्रहे चैव सोमनाथस्य दर्शनात् । समुद्रे च सरस्वत्यां स्नात्वा न नरकं व्रजेत्

ਸੋਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ ਭੀ—ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ—ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 14

सन्निहित्यां कुरुक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे । सूर्यवारेण यः याति नरकं न स पश्यति

ਜਦੋਂ ਰਾਹੂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ (ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ), ਜੋ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਸন্নਿਹਿਤੀ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 15

कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यः करोति प्रदक्षिणाम् । त्रिपुष्करस्य मौनेन नरकं न स पश्यति

ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਯੋਗ ਹੋਣ ਤੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਮੌਨ ਵਰਤ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 16

मृगसंक्रमणे ये तु सूर्यवारेण संस्थिते । चण्डीशं वीक्षयंति स्म न ते नरकगामिनः

ਜੋ ਮ੍ਰਿਗ-ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਚੰਡੀਂਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕਗਾਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 17

गां पंकाद्ब्राह्मणीं दास्यात्साधून्स्तेनाद्द्विजं वधात् । मोचयन्ति च ये राजन्न ते नरकगामिनः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਕੀਚੜ ਵਿਚੋਂ ਗਾਂ ਨੂੰ, ਦਾਸਤਾ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੂੰ, ਚੋਰ ਤੋਂ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਧ ਤੋਂ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕਗਾਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 18

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप । यथा न नरकं याति पुरुषस्तु स्वकर्मणा । यथा च नरकं याति स्वल्पपापोऽपि मानवः

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ—ਕਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਾਪ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 227

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे नरकयातनानिरसनोपायवर्णनंनाम सप्तविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰ-ਖੰਡ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ-ਕਲਪ, ਭੀਸ਼ਮ-ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ‘ਨਰਕ-ਯਾਤਨਾ ਨਿਵਾਰਣ ਦੇ ਉਪਾਯਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮ ਅਧਿਆਇ ੨੨੭ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।