Adhyaya 226

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । यतः सपिंडता प्रोक्ता पितृपिण्डैः समंततः । यावत्सपिण्डता नैव तावत्प्रेतः स तिष्ठति

ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ‘ਸਪਿੰਡਤਾ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਜਦ ਤੱਕ ਸਪਿੰਡਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਜੀਵ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

अपि धर्मसमोपेतस्तपसाऽपि समन्वितः । एतस्मात्कारणात्प्रोक्ता मुनिभिस्तु सपिंडता

ਭਾਵੇਂ (ਮ੍ਰਿਤਕ) ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਭੀ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਸੀ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ‘ਸਪਿੰਡਤਾ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 3

यस्ययस्य च योऽन्यत्र योनिं प्राप्नोति मानवः । तत्रस्थस्तृप्तिमाप्नोति यद्दत्तं तस्य वंशजैः

ਮਨੁੱਖ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਭੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਯੋਨੀ ਜਾਂ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਦਾਨ-ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

आनर्त उवाच । ये दृश्यंते निजाः स्वप्ने चिरात्पितृपितामहाः । प्रार्थयंति निजान्कामांस्ततः किं स्यान्महामुने

ਆਨਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?

Verse 5

भर्तृयज्ञ उवाच । येषां गतिर्न संजाता प्रेतत्वे च व्यवस्थिताः । दर्शयंति च ते सर्वे स्वयमात्मानमेव हि

ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਗਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ) ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 6

स्ववंश्यानां न चान्ये तु सत्यमेतन्मयोदितम् । यथा लोकेऽत्र संजाता ये च कृत्यैः शुभाशुभैः

ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ…

Verse 7

आनर्त उवाच । यस्य नो विद्यते पुत्रः सपिण्डीकरणं कथम् । तस्य कार्यं भवेदत्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

ਆਨਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਇੱਥੇ ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”

Verse 8

भर्तृयज्ञ उवाच । यस्य नो विद्यते पुत्र औरसश्च महीपते । चतुर्णां स्वपितॄणां तु कथं स स्याच्चतुर्थकः

ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਚੌਥਾ’ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 9

प्रकर्षेण व्रजेद्यस्मात्तस्मात्प्रेतः प्रकीर्तितः । पुत्रेण भ्रात्रा पत्न्या वा तस्य कार्या सपिंडता

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪ੍ਰੇਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਸਪਿੰਡਤਾ (ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ) ਦਾ ਕਰਮ ਪੁੱਤਰ, ਜਾਂ ਭਰਾ, ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਦੁਆਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

चतुर्थो यदि राजेंद्र जायते न कथंचन । क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान्

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਉਹ ‘ਚੌਥਾ’ (ਯੋਗ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ) ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸ਼ੇਤਰਜ ਆਦਿ ਕਹੇ ਗਏ ਗਿਆਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 11

पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः । काले यदि न राजेंद्र जायतेऽस्योत्तरक्रिया

ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਲੋਪ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ 'ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ' ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇਕਰ ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।

Verse 12

नारायणबलिः कार्यः प्रेतत्वस्य विनाशकः । यथान्येषां मनुष्याणामपमृत्युमुपेयुषाम् । कार्यश्चैवात्महंतॄणां ब्राह्मणान्मृत्युमीयुषाम्

ਨਾਰਾਇਣ-ਬਲੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਹੋਈ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਹ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 13

आनर्त उवाच । कथं मृत्युमवाप्नोति पुरुषोऽत्र महामते

ਆਨਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?"

Verse 14

स्वर्गं वा नरकं वापि कर्मणा केन गच्छति । मोक्षं वाऽथ महाभाग सर्वं मे विस्त राद्वद

"ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।"

Verse 15

भर्तृयज्ञ उवाच । धर्मी पापी तथा ज्ञानी तिस्रोऽत्र गतयः स्मृताः । धर्मात्संप्राप्यते स्वर्गः पापान्नरक एव च

ਭਰਤ੍ਰਿਯੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਗਤੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਧਰਮੀ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ। ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਾਪ ਦੁਆਰਾ ਨਰਕ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।"

Verse 16

ज्ञानात्संप्राप्यते मोक्षः सत्यमेतन्मयोदितम् । एनमर्थं भविष्यं तु भीष्मं शांतनवं नृप

ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹੀ ਅਰਥ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਪੁੱਤਰ ਭੀਸ਼ਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 17

युधिष्ठिरो महाराज धर्मपुत्रो नृपोत्तमः । कृष्णेन सह राजेंद्र पितामहमपृच्छत

ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ—ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ—ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

Verse 18

युधिष्ठिर उवाच । कियंतो नरकाः ख्याता यमलोके पितामह । केन पापेन गच्छंति तेषु सर्वेषु जंतवः

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਨਰਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

Verse 19

श्रीभीष्म उवाच । एकविंशत्प्रमाणाः स्युर्नरका यममंदिरे । प्राणिनस्तेषु गच्छंति निजकर्मानुसारतः

ਸ਼੍ਰੀ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯਮ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਰਕ ਇਕੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

ख्यातौ चित्रविचित्रौ च कायस्थौ यममंदिरे

ਯਮ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਚਿੱਤਰ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਇਸਥ ਲੇਖਕ ਹਨ।

Verse 21

चित्रोऽथ लिखते धर्मं सर्वं प्राणिसमुद्भवम् । विचित्रः पातकं सर्वं परमं यत्नमास्थितः

ਤਦ ਚਿਤ੍ਰ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਭ ਧਰਮਕਰਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਪਰਮ ਯਤਨ ਧਾਰ ਕੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

यमदूताः सदैवाष्टौ धर्मराजसमुद्भवाः । ये नयंति नरान्मृत्युलोकात्स्ववशगान्सदा

ਯਮਦੂਤ ਸਦਾ ਅੱਠ ਹਨ, ਧਰਮਰਾਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ; ਜੋ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁਲੋਕ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

करालो विकरालश्च वक्रनासो महोदरः । सौम्यः शांतस्तथा नंदः सुवाक्यश्चाष्टमः स्मृतः

ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਕਰਾਲ, ਵਿਕਰਾਲ, ਵਕ੍ਰਨਾਸ, ਮਹੋਦਰ, ਸੌਮ੍ਯ, ਸ਼ਾਂਤ, ਨੰਦ, ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਸੁਵਾਕ੍ਯ।

Verse 24

एतेषां ये पुरा प्रोक्ताश्चत्वारो रौद्ररूपिणः । पापं जनं च ते सर्वे नयन्ति यमसादनम्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਚਾਰ ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਪਾਪੀ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਸਦਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 25

चत्वारो ये परे प्रोक्ताः सौम्यरूपवपुर्द्धराः । धर्मिणं ते जनं सर्वं नयंति यमसादनम्

ਜੋ ਹੋਰ ਚਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਸੌਮ੍ਯ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਸਭ ਧਰਮੀ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਸਦਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

विमानेन समारूढमप्सरोगणसेवितम्

ਧਰਮੀ ਜਨ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

लिखितस्यानुरूपेण पापधर्मोद्भवस्य च । एतेषां किंकरा ये च तेषां संख्या न जायते

ਜਿਵੇਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਪਾਪੀ ਆਚਰਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਡ-ਕਰਤਾ ਸੇਵਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇੰਨੇ ਕਿ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।

Verse 28

अष्टोत्तरशतं तेषां व्याधीनां परिकल्पितम् । सहायार्थं यमेनात्र ज्वरयक्ष्मांतरस्थितम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅੱਠ ਉੱਤਰ ਸੌ, ਅਰਥਾਤ ੧੦੮ ਰੋਗ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਜ੍ਵਰ ਤੇ ਖ਼ਸਰਾ-ਖ਼ਪਤ (ਯਕਸ਼ਮਾ) ਵਿਚ ਟਿਕੇ, ਯਮ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਕੇ ਅੰਤ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 29

ते गत्वा व्याधयः पूर्वं वशे कुर्वंति मानवम्

ਉਹ ਰੋਗ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 30

यमदूतास्ततो गत्वा नाभिमूलव्यवस्थितम् । वायुरूपं समादाय जनैः सर्वैरलक्षिताः

ਫਿਰ ਯਮਦੂਤ ਜਾ ਕੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ; ਵਾਯੂ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

गच्छंति यममार्गेण देहं संस्थाप्य भूतले । षडशीतिसहस्राणि यममार्गः प्रकीर्तितः

ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਛੱਡ ਕੇ। ਯਮ-ਮਾਰਗ ਛਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਮਾਪਾਂ) ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 32

तत्र वैतरणीनाम नदी पूर्वं परिश्रुता । स्रोतोभ्यां सा महाभाग तत्र संस्था सदैव हि

ਉੱਥੇ ਵੈਤਰਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਦੋ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ।

Verse 33

तत्र शोणितमेकस्मिन्स्रोतस्यस्या वह त्यलम् । शस्त्राणि च सुतीक्ष्णानि तन्मध्ये भरतर्षभ

ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤਿ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਹਨ, ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਲਦ।

Verse 34

मृत्युकाले प्रयच्छंति ये धेनुं ब्राह्मणाय वै । तस्याः पुच्छं समाश्रित्य ते तरंति च तां नृप

ਜੋ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਗਾਂ ਦੀ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਸ (ਵੈਤਰਨੀ) ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ।

Verse 35

स्वबाहुभिस्तथैवान्ये शतयोजनविस्तृतम् । द्वितीयं चैव तत्स्रोतो वैतरण्या व्यवस्थितम् । तस्यास्तत्सलिलस्रावि गम्यं धर्मवतां सदा

ਹੋਰ ਕੁਝ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਵੈਤਰਨੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਧਾਰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਵਹਿੰਦਾ ਜਲ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਸਦਾ ਪਾਰ ਕਰਨਯੋਗ ਹੈ।

Verse 36

ये नरा गोप्रदातारो मृत्युकाले व्यवस्थिते । ते गोपुच्छं समाश्रित्य तां तरंति पृथूदकाम् । अन्ये स्वबाहुभिः कृत्वा गोप्रदानविवर्जिताः

ਜੋ ਨਰ ਗੋ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਗਾਂ ਦੀ ਪੁੱਛ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ ਵਾਲੀ (ਵੈਤਰਨੀ) ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਗੋ-ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ।

Verse 37

गोप्रदानं प्रकर्तव्यं तस्माच्चैव विशेषतः । मृत्युकालेऽत्र संप्राप्ते य इच्छेद्गतिमात्मनः

ਇਸ ਲਈ ਗੋ-ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 38

तस्या अनन्तरं यांति पापमार्गेण पापिनः । धर्मिष्ठा धर्ममार्गेण विमानवरमाश्रिताः

ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪਾਪੀ ਪਾਪ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਧਰਮੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਉੱਤਮ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 39

वैतरण्याः परं पारे पंचयोजनमायतम् । असिपत्रवनंनाम पापलोकस्य दुःखदम्

ਵੈਤਰਨੀ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨ’ ਹੈ—ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਲਈ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਸਥਾਨ।

Verse 40

तत्र लोहमयान्येवासिपत्राणां शतानि च । यानि कृन्तंति मर्त्यानां शरीराणि समंततः

ਉੱਥੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਣੇ ਸੈਂਕੜੇ ਅਸਿਪਤ੍ਰ (ਤਲਵਾਰ-ਪੱਤੇ) ਹਨ, ਜੋ ਮਰਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਕੱਟਦੇ ਹਨ।

Verse 41

यैर्हृतं परवित्तं च कलत्रं च दुरात्मभिः । नव श्राद्धानि तेषां चेत्तस्मान्मुक्तिः प्रजायते

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੇ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੱਕ ਹੜਪ ਲਈ—ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨੌਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਯਾਤਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 42

तस्मात्परतरो ज्ञेयो विख्यातः कूटशाल्मलिः । अधोमुखाः प्रलंबंते तस्मिन्कंटकसंकुले

ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਕੂਟਸ਼ਾਲਮਲੀ’ ਨਰਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਉਹ ਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਲਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 43

अधस्ताद्वह्निना चैव दह्यमाना दिवानिशम् । विश्वासघातका ये च सर्वदैव सुनिर्दयाः । तस्मान्मुक्तिं प्रयांति स्म श्राद्धे ह्येकादशे कृते

ਹੇਠੋਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਿਨ ਰਾਤ ਸੜਦੇ ਹਨ ਉਹ ਜੋ ਭਰੋਸਾ ਤੋੜਦੇ ਹਨ—ਸਦਾ ਕਠੋਰ ਤੇ ਨਿਰਦਈ। ਪਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਰਵਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 44

यंत्रात्मकस्ततः प्रोक्तो नरको दारुणाकृतिः । ब्रह्मघ्नास्तत्र पीड्यंते ये चाऽन्ये पापकर्मिणः

ਫਿਰ ‘ਯੰਤਰਾਤਮਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਨਰਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪਕਰਮੀ ਵੀ ਘੋਰ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 45

श्राद्धेन द्वादशोत्थेन तेभ्यो दत्तेन पार्थिव । तस्मान्मुक्तिं प्रगच्छन्ति यन्त्राख्यनरकात्स्फुटम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਭੇਟ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਯੰਤਰ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 46

ततो लोहसमाः स्तंभा ज्वलमाना व्यवस्थिताः । आलिंगंति च तान्सर्वान्परदाररताश्च ये

ਤਦੋਂ ਲੋਹੇ ਵਰਗੇ ਜਲਦੇ ਸਤੰਭ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਉਹ ਸਤੰਭ ਜਕੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 47

मासिकोत्थे कृते श्राद्धे तेभ्यो मुक्तिमवाप्नुयुः

ਜੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 48

लोहदंष्ट्रास्ततो रौद्राः सारमेया व्यवस्थिताः । भक्षयंति च ते पापान्पृष्ठमांसा शिनो नरान् । त्रैपक्षिके कृते श्राद्धे तेभ्यो मुक्तिमवाप्नुयुः

ਫਿਰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਕੁੱਤੇ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦਾ ਮਾਸ ਚੱਬਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤ੍ਰੈਪਕਸ਼ਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਯਾਤਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 49

लोहचंचुमयाः काकाः संस्थितास्तदनंतरम् । सरागैर्लोचेनैर्यैश्च ईक्षिताः पर योषितः

ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਲੋਹੇ ਦੀ ਚੁੰਝ ਵਰਗੇ ਕਾਂ ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਾਮ-ਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਾਈਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਕਾਂ (ਯਾਤਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ) ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 50

तेषां नेत्राणि ते घ्नंति भूयो जातानि भूरिशः । द्विमासिकं च यच्छ्राद्धं तेन मुक्तिः प्रजायते

ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 51

ततः शाल्मलिकूटस्तु तथान्ये लोहकण्टकाः । तेषां मध्येन नीयंते पैशुन्यनिरता नराः । त्रिमासिकं तु यच्छ्राद्धं तेन मुक्तिः प्रजायते

ਫਿਰ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੁਗਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸਰਾਧ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 52

रौरवोऽथ सुविख्यातो दारुणो नरको महान् । ब्रह्मघ्नानां समादिष्टः स महाक्लेशकारकः

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 53

छिद्यंते विविधैः शस्त्रैस्तत्रस्था ये मुहुर्मुहुः । चतुर्मासिकश्राद्धेन मुक्तिस्तेषां प्रजायते

ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸਰਾਧ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 54

अपरस्तु समाख्यातः क्षारोदस्तु सुदारुणः । कृतघ्नानां समादिष्टः सदैव बहुवेदनः

ਇਕ ਹੋਰ ਨਰਕ ਕਸ਼ਾਰੋਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਾਂ (ਨਾਸ਼ੁਕਰਿਆਂ) ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 55

अधोमुखा ऊर्ध्व पादाः पीड्यंते यत्र लंबिताः । पञ्चमासिकदानेन मुक्तिस्तेषां प्रजायते

ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਲਟਕਦੇ ਹੋਏ ਤੜਫਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 56

कुम्भीपाकस्ततो ज्ञेयो नरको दारुणाकृतिः । तैलेन क्षिप्यमाणास्तु यत्र दण्डाभिसंधिताः । दृश्यंते जनहंतारो बालहंतार एव च

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਨਰਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 57

पतंति नरके रौद्रे नरा विश्वासघातकाः । षण्मासिकप्रदानेन मुच्यंते तत्र संकटात्

ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੌਦਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਥੇ ਉਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 58

सर्पवृश्चिकसंयुक्तस्तथाऽन्यो नरकः श्रुतः । तत्र ये दांभिका लोके ते गच्छन्ति नराधमाः । सप्तमासिकदानेन तेषां मुक्तिः प्रजायते

ਇਕ ਹੋਰ ਨਰਕ ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਬਿੱਛੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਪਖੰਡੀ ਹਨ, ਉਹ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 59

तथा संवर्तकोनाम नरकोऽन्यः प्रकीर्तितः । वेदविप्लावकाः साधुनिंदकाश्च दुरात्मकाः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਵਰਤਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਨਰਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 60

उत्पाट्यते ततो जिह्वा सन्दंशैर्व ह्निसम्भवैः । स्वकार्ये येऽनृतं ब्रूयुस्तद्गात्रं खाद्यते श्वभिः

ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਬਣੇ ਚਿਮਟਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਲਈ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 61

परार्थेऽपि च ये ब्रूयुस्तेषां गात्राणि कृत्स्नशः । अष्टमासिकदानेन तेषां मुक्तिः प्रजायते

ਜੋ ਪਰਾਏ ਹਿਤ ਲਈ ਵੀ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਠ-ਮਾਸਿਕ ਦਾਨ (ਅਸ਼ਟਮਾਸਿਕ-ਦਾਨ) ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 62

अग्निकूटो महाप्लावो दारुणो नरको महान् । तत्र ते यांति वै मूढाः कूटसाक्ष्यिप्रदा नराः

ਅਗ્નਿਕੂਟ ਅਤੇ ਮਹਾਪਲਾਵ—ਇਹ ਭਿਆਨਕ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਨ ਨਰਕ ਹੈ। ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੂੜ੍ਹ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 63

तत्रस्था यातनां रौद्रां सहं तेऽतीव दुःखिताः । नवमासिकदानं च तेषामाह्लादनं परम्

ਉੱਥੇ ਵੱਸ ਕੇ ਉਹ ਰੌਦ੍ਰ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨੌ-ਮਾਸਿਕ ਦਾਨ (ਨਵਮਾਸਿਕ-ਦਾਨ) ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 64

ततो लोहमयैः कीलैः संचितोऽन्यः समंततः । तत्र चाग्निप्रदातारः स्त्रीणां हन्तार एव च

ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ (ਨਰਕ) ਹੈ ਜੋ ਚੌਫੇਰੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਹੰਤਾ ਹਨ।

Verse 66

ततोंऽगारमयैः पुंजैरावृताभूः समंततः । स्वामिद्रोहरतास्तत्र भ्राम्यंते सर्वतो दिशः

ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਚੌਫੇਰੇ ਸੜਦੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਲੋਕ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।

Verse 67

एकादशोद्भवं दानं तत्र मुक्त्यै प्रजायते । संतप्तसिकतापूर्णो नरको दारुणाकृतिः

ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ‘ਏਕਾਦਸ਼’ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦਹਕਦੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਭਿਆਨਕ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਨਰਕ ਵੀ ਹੈ।

Verse 68

स्वामिनं चागतं दृष्ट्वा पलायनपरायणाः । ये भवन्ति नरास्तत्र पच्यंते तेऽपि दुःखिताः । तेषां द्वादशमासीयं श्राद्धं चैवोपतिष्ठति

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ‘ਪਕਾਏ’ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਲੇਸ਼ੀ ਤੇ ਵਿਹਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਵਾਲਾ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੀ ਕਰਤਵ੍ਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

यत्किंचिद्दीयते तोयमन्नं वा वत्सरांतरे । प्रभुंजते च तन्मार्गे प्रदत्तं निजबान्धवैः

ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

ततः संवत्सरादूर्ध्वं निजकर्मसमुद्भवम् । शुभाशुभं प्रपद्यंते धर्मराजसमीपगाः

ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 71

एवं पंचदशैतानि संसेव्य नरकाणि ते । प्राप्नुवंति ततो जन्म मर्त्यलोके पुनर्नराः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪੰਦਰਾਂ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 72

प्राप्नुवंति विदेशे च जन्म ये हेतुवादकाः । नित्यं तर्पणदानेन तेषां तृप्तिः प्रजायते

ਜੋ ਹੇਤੁਵਾਦੀ (ਤਰਕ-ਵਾਦੀ) ਹਨ, ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਨਿੱਤ ਤਰਪਣ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 73

स्वामिद्रोहरता ये च कुराज्ये जन्म चाप्नुयुः । हंतकारप्रदानेन तेषां तृप्तिः प्रजायते

ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਕੇ ਰਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁ-ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—ਹੰਤਕਾਰ ਨਾਮਕ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 74

अदत्त्वा ये नरोऽश्नंति पितृदेवद्विजातिषु । दुर्भिक्षे जन्म तेषां तु तेन पापेन जायते

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਕਾਲ ਤੇ ਕਮੀ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

ये प्रकुर्वंति दम्पत्योर्भेदं वै सानुरागयोः । परस्परमसत्यानि तेषां भार्याऽसती भवेत्

ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚ ਝੂਠ ਬੋਲਵਾ ਕੇ ਫੁੱਟ ਪਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਸਤੀ (ਅਚਰਿਤ੍ਰ) ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 77

एकस्मिन्वचने प्रोक्ते दश ब्रूते क्रुधान्विता । विरूपा भ्रममाणा च सर्वलोकविगर्हिता । कन्यादानफलैस्तेषां तत्रासां च सुखं भवेत्

ਇੱਕ ਬੋਲ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਸ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈ; ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਭਟਕਦੀ ਫਿਰਦੀ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ। ਪਰ ਕਨਿਆਦਾਨ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਉਥੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 78

कन्यकादानविघ्नं हि विक्रयं वा करोति यः । स कन्याः केवलाः सूते न पुत्रं केवलं क्वचित्

ਜੋ ਕਨਿਆ-ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ‘ਵਿਕਰੀ’ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਧੀਆਂ ਹੀ ਜਣਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 79

जायंते ताश्च बंधक्यो विधवा दुर्भगास्तथा । कन्यादानफल प्राप्त्या तासां सौख्यं प्रजायते

ਉਹ ਧੀਆਂ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਭਾਗਣਾਂ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਕਨਿਆ-ਦਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 80

यैर्हृतानि च रत्नानि तथा शास्त्रांतराणि च । ते दरिद्राः प्रजायंते मूकाः खंजा विचक्षुषः । तेषां शास्त्र प्रदानेन इह सौख्यं प्रजायते

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਤਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਚੁਰਾਏ ਹਨ, ਉਹ ਦਰਿਦ੍ਰ, ਗੂੰਗੇ, ਲੰਗੜੇ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਾਸਤਰ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 81

एते तु नरकाः प्रोक्ता मर्त्यलोकसमुद्भवाः । एतैर्विज्ञायते सर्वं कृतं कर्म शुभाशुभम्

ਇਹ ਨਰਕ ਮਰਤ੍ਯ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹਰ ਕਰਮ—ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਫਲ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 82

तीर्थयात्राफलैस्तस्य ततः शुद्धिः प्रजायते

ਫਿਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 83

भीष्म उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोस्मि नराधिप । एकविंशत्प्रमाणं च नरकाणां यथा स्थितम्

ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਇੱਕੀ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਮੇਤ।

Verse 84

भूयश्च पृच्छ राजेंद्र संदेहो यो हृदि स्थितः

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਫਿਰ ਪੁੱਛ ਲੈ; ਜੋ ਸੰਦੇਹ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ।

Verse 226

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनंनाम षड्विंशत्युत्तरद्विशत तमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਭੀਸ਼ਮ-ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਅਧਿਆਇ ੨੨੬ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ: “ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੱਕੀ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਯਾਤਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਵਾਰਣ-ਉਪਾਇ।”

Verse 685

तत्र धावंति दुःखार्तास्ताड्यमानाश्च किंकरैः । दशमासिकजं दानं तत्र तेषां प्रमुक्तये

ਉੱਥੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜੀਵ ਦੌੜਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਥੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਨ ਉਪਾਇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 758

क्षयाहे श्राद्धसंप्राप्तौ तत स्तृप्तिः प्रजायते

ਜਦੋਂ ਕ੍ਸ਼ਯਾ-ਦਿਨ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।