Adhyaya 189

Verse 1

सूत उवाच । अथ यावच्च ताः शप्ता मातरो द्विजसत्तमाः । सावित्र्या तास्तु गंधर्व्यः प्राप्ताः सा यत्र तिष्ठति

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਗੰਧਰਵੀ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵੱਸਦੀ ਸੀ।

Verse 2

ततः प्रणम्य ता ऊचुः सर्वा दीनतरं वचः । वयं समागता देवि सर्वास्तव मखे यतः

ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਨਤਾ ਭਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ: ‘ਹੇ ਦੇਵੀ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਆਈਆਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਾਂ।’

Verse 3

यज्ञभागं लभिष्याम औदुंबर्याः प्रसादतः । न चास्माभिः परिज्ञाता सावित्री चात्र तिष्ठति

ਅਉਦੁੰਬਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਭਾਗ ਪਾਉਣਾ ਸੀ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਾਹ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਆਪ ਹੀ ਵੱਸ ਰਹੀ ਹੈ।

Verse 4

दौर्भाग्यदोषसंपन्ना नागरीभिः समावृता । अस्माकं सुखमार्गोऽयं नृत्यगीतसमुद्भवः

ਦੁਰਭਾਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਡੇ ਸੁਖ ਦਾ ਇਹ ਮਾਰਗ ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।”

Verse 5

तत्कुर्वाणास्ततो रात्रौ शप्ता गांधर्वसत्तमे । स्त्रीणां दुःखेन दुःखार्ता जायंते सर्वयोषितः

ਇਹ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਹੇ ਗੰਧਰਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸ਼ਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਭ ਨਾਰੀਆਂ ਦੁੱਖ-ਪੀੜਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 6

यूयमानंदिताः सर्वाः सपत्न्या मम चोत्सवे । तां प्रणम्य प्रपूज्याद्य नाहं संभाषितापि च

“ਮੇਰੇ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸੌਤਣ ਸਮੇਤ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਸੀ; ਪਰ ਅੱਜ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਵੀ, ਤਦ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਬੋਲ ਵੀ ਨਾ ਕਿਹਾ।”

Verse 7

विशेषान्नृत्यगीतं च प्रारब्धं मम चाग्रतः । तस्माद्व्योमगति र्नैव भवतीनां भविष्यति

“ਉਪਰੋਂ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਗਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਦਿਵ੍ਯ ਉਡਾਣ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ।”

Verse 8

अस्मिन्स्थाने सदा दीनास्तथाऽश्रयविवर्जिताः । संतिष्ठध्वं न वः पूजां करिष्यंति च मानवाः

ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹੋ—ਦਰਿਦ੍ਰ ਤੇ ਬੇਆਸਰਾ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।

Verse 9

दीनानामसमर्थानां यात्राकृत्येषु सर्वदा । तस्यास्तद्वचनं देवि नान्यथा संभविष्यति

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਅਸਮਰਥਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥ-ਕਰਤਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 10

औदुम्बर्याः पूजनाय गत्वा तस्यै निवेद्यताम् । सा हि व्यपनयेद्दुःखं ध्रुवं सा हि प्रकामदा

ਔਦੁੰਬਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਜਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਟ ਅਰਪਣ ਕਰੋ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਹੀ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਛਿਤ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 11

तेनाऽत्र सहसा प्राप्ता यावन्नष्टमनोरथाः

ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ—ਜਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।

Verse 12

तस्मात्कुरुष्व कल्याणि यथास्माकं गतिर्भवेत् । माहात्म्यं तव वर्द्धेत त्रैलोक्येऽपि चराचरे

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਸਾਡੀ ਗਤੀ ਸੁਭ ਹੋਵੇ। ਤੇਰਾ ਮਾਹਾਤਮ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ—ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਵਧਦਾ ਰਹੇ।

Verse 13

औदुम्बर्युवाच । का शक्तिर्विद्यतेऽस्माकं कृतं सावित्रिसंभवम् । अन्यथा कर्तुमेवाद्य सर्वैरपि सुरासुरैः

ਔਦੁੰਬਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ? ਅੱਜ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।”

Verse 14

तथापि शक्तितो देव्यो यतिष्यामि हिताय वः । अष्टषष्टिषु गोत्रेषु भवत्यः संनियोजिताः

ਤੱਥਾਪਿ, ਹੇ ਦੇਵਿਓ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਅਠਾਹਠ ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਵੋਗੀਆਂ।

Verse 15

पितामहेन तुष्टेन तत्र पूजामवाप्स्यथ । यूयं रात्रौ च संज्ञाभिर्हास्यपूर्वाभिरेव च

ਉੱਥੇ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੀਆਂ। ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਹਾਸੇ ਨੂੰ ਅਗੇਤਰ ਕਰਕੇ—ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਵੋਗੀਆਂ।

Verse 16

अद्यप्रभृति यस्यात्र नागरस्य तु मंदिरे । वृद्धिः संपत्स्यते काचिद्वि शेषान्मंडपोद्भवा

ਅੱਜ ਤੋਂ ਅਗੇ, ਇੱਥੇ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੰਡਪ ਦੇ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਧਾ—

Verse 17

तथा या योषितः काश्चित्पुरद्वारं समेत्य च । अदृष्टहास्यमाध्याय क्षपिष्यंति बलिं ततः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਗਰ-ਦੁਆਰ ਤੇ ਆ ਕੇ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹਾਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭੇਸ ਬਣਾਕੇ, ਫਿਰ ਬਲੀ (ਰਿਤੁਅਲ ਅਰਪਣ) ਚੜ੍ਹਾਉਣਗੀਆਂ।

Verse 18

तेन वो भविता तृप्तिर्देवानां च यथा मखैः । याः पुनर्न करिष्यंति पूजामेतां मयोदिताम्

ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਇਸ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਣਗੇ—

Verse 19

युष्माकं नगरे तासां सुपुत्रो नाशमाप्स्यति । युष्माकमपमाने न सदा रोगी भविष्यति

ਤੁਹਾਡੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਪੁੱਤਰ ਨਾਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣਗੇ। ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਰੋਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਣਗੇ।

Verse 20

तस्मात्तिष्ठध्वमत्रैव रक्षार्थं नगरस्य च । शापव्याजेन युष्माकं वरोऽयं समुपस्थितः

ਇਸ ਲਈ ਨਗਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਹੇਠ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो देवशर्मा द्विजोत्तमाः । गंधर्वः पर्वतो जातः स्वपत्न्या सहितस्तदा

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਰਵਤ ਨਾਮਕ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।

Verse 22

यदा चौदुम्बरी शप्ता नारदेन सुरर्षिणा । मानुषी भव क्रुद्धेन तदा संप्रार्थितस्तया

ਜਦੋਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਚੌਦੁੰਬਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—‘ਮਨੁੱਖੀ ਬਣ!’—ਤਦ ਉਹ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Verse 23

मदर्थं मानुषो भूत्वा तता त्वं चानया सह । सृज मां मानुषीं चेव येन गच्छामि नो भुवि

“ਮੇਰੇ ਲਈ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਤੂੰ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸ ਸਕਾਂ।”

Verse 24

विण्मूत्रसंयुते गर्भे सर्वदोषसमन्विते । ततः सा कृपया तस्याः सत्पत्न्या देवशर्मणः

ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਤਦ ਉਹ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਦੀ ਉਸ ਸਤਪਤਨੀ ਵੱਲ ਮਨ ਲਾਇਆ।

Verse 25

अवतीर्णा धरापृष्ठे वानप्रस्थाश्रमे ततः । एवं सा पञ्चमी रात्रिस्तस्य यज्ञस्य सत्तमाः

ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੱਠ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਉੱਤਮ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ।

Verse 26

उत्सवेन मनोज्ञेन चौदुम्बर्या व्यतिक्रमात् । प्रत्यूषे च ततो जाते यदा तेन विसर्जिता

ਮਨੋਹਰ ਉਤਸਵ ਨਾਲ ਔਦੁੰਬਰੀ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵਿਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Verse 27

औदुम्बरी तदा प्राह पर्वतं जनकं निजम् । कल्येऽत्रावभृथो भावी विधियज्ञसमुद्भवः

ਤਦ ਔਦੁੰਬਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਨਕ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਕੱਲ੍ਹ ਇੱਥੇ ਵਿਧੀ-ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਵਭ੍ਰਿਥ-ਸਨਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 28

सर्वतीर्थमयस्तस्मिन्स्नानं न स्यात्ततः परम् । यास्यामः स्वगृहान्भूयः सर्वैर्देवैः समन्विताः

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਥੇ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਨਾਨ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗੇ।

Verse 30

अनेनैव विमानेन त्रयो वापि यथासुखम् । ममापि च वरो जातो यः शापान्नारदोद्भवात् । यज्ञभागो मया प्राप्तो देवानामपि दुर्लभः । पौर्णमासीदिने प्राप्ते विशेषात्स्त्रीजनैः कृतः

“ਇਸੇ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਏ ਤਿਵੇਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਇਕ ਵਰਦਾਨ ਉਪਜਿਆ ਹੈ—ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ: ਮੈਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਲਭ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਇਹ ਕਰਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।”

Verse 189

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य औदुंबर्युत्पत्तिपूर्वकतत्प्राग्जन्मवृत्तांतवर्णनंनामैकोननवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤਿਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ, ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ—ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ—“ਔਦੁੰਬਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਵ-ਜਨਮ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ, ਜੋ 189ਵਾਂ ਹੈ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।