Adhyaya 92

Verse 1

सूत उवाच । अग्नितीर्थस्य माहात्म्यमेतद्वः परिकीर्तितम् । ब्रह्मकुंडसमुत्पत्तिरधुना श्रूयतां द्विजाः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੁਣੋ।

Verse 2

यदा संस्थापितो ब्रह्मा मार्कंडेन महात्मना । तदा विनिर्मितं तत्र कुण्डं शुचिजलान्वितम्

ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਦੋਂ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਰਚਿਆ ਗਿਆ।

Verse 3

प्रोक्तं च कार्तिके मासि कृत्तिकास्थे निशाकरे । सम्यग्भीष्मव्रतं कृत्वा स्नात्वात्र सलिले शुभे

ਇਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਚੰਦਰਮਾ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭੀਸ਼ਮ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 4

पूजयिष्यति यो देवं पद्मयोनिं ततः परम् । स शूद्रोऽपि तनुं त्यक्त्वा ब्रह्मयोनौ प्रयास्यति

ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਦਮ-ਯੋਨੀ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਉਪਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਯੋਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 5

ब्राह्मणोऽपि यदि स्नानं तत्र कुण्डे करिष्यति । कृत्वा भीष्मव्रतं सम्यग्ब्रह्मलोकं प्रयास्यति

ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਭੀਸ਼ਮ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

एवं प्रवदतस्तस्य मार्कंडेयस्य सन्मुनेः । श्रुतं तत्सकलं वाक्यं पशुपालेन केनचित्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਸਤਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਚਨ ਕਿਸੇ ਇਕ ਗਵਾਲੇ ਨੇ ਸੁਣ ਲਏ।

Verse 7

ततः श्रद्धाप्रयुक्तेन तेन तद्भीष्मपंचकम् । यथावद्विहितं सम्यक्कार्तिके मासि संस्थिते

ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨਾ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਭੀਸ਼ਮ-ਪੰਚਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 8

ततश्च कृत्तिकायोगे पूर्णिमायां यथाविधि । संपूज्य पद्मजं पश्चात्पूजितः पुरुषोत्तमः

ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ-ਯੋਗ ਵਾਲੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਦਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਤਦ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਭੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Verse 9

ततः कालविपाकेन स पंचत्वमुपागतः । ब्राह्मणस्य गृहे जातः पुरेऽत्रैव द्विजोत्तमाः । जातिस्मरः प्रभायुक्तः पितृमातृप्रतुष्टिदः

ਫਿਰ ਕਾਲ ਦੇ ਪੱਕੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਹ ਪੰਚਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਉਹ ਇਸੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮਿਆ; ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ।

Verse 10

एवं प्रगच्छतस्तस्य वृद्धिं तत्र पुरोत्तमे । पितृमातृसमुद्भूतो यादृक्स्नेहो व्यवस्थितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤਮ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਗਿਆ; ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਜੋ ਸਹਜ ਸਨੇਹ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਡੋਲ ਰੂਪ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 11

अन्यदेहोद्भवे वापि तस्य शूद्रेपरिस्थितः । स तस्य धनसंपन्नः सदैव कुरुते द्विजः

ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਉਹ (ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਹੋਰ ਦੇਹ ਦੇ ਜਨਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੌਂ ਵੀ ਇਹ ਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਦ੍ਵਿਜ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 12

उपकारप्रदानं च यत्किंचित्तस्य संमतम् । अन्यस्मिन्दिवसे शूद्रः स पिता पूर्वजन्मनः । तस्य पञ्चत्वमापन्नः संप्राप्ते चायुषः क्षये

ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਚਿਤ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੀ, ਉਹ ਉਪਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਿਨ, ਉਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰ—ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ—ਆਯੁ ਦੇ ਅੰਤ ਆਉਣ ਤੇ ਪੰਚਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 13

अथ तस्य महाशोकं स कृत्वा तदनंतरम् । चकार प्रेतकार्याणि निःशेषाणि प्रभक्तितः

ਫਿਰ ਉਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰੇਤ-ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 14

अथ तस्य समालोक्य तादृशं तद्विचेष्टितम् । पृष्टः स कौतुकाविष्टैः पितृमातृसुतादिभिः

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਐਸੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 15

कस्मात्त्वमस्य नीचस्य पशुपालस्य सर्वदा । अतिस्नेहसमायुक्तो निःस्पृहस्यापि शंस नः

“ਤੂੰ ਇਸ ਨੀਚ ਗੋਪਾਲ ਨਾਲ ਸਦਾ ਇੰਨਾ ਅਤਿ-ਸਨੇਹ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੈਂ; ਸਾਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸ।”

Verse 16

तस्यापि प्रेतकार्याणि मृतस्यापि करोषि किम् । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व न चेद्गुह्यं व्यवस्थितम्

“ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਤ-ਕਰਮ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜੇ ਇਹ ਗੁਪਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਭੇਦ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ।”

Verse 17

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा किंचिल्लज्जासमन्वितः । तानब्रवीच्छृणुध्वं च कथयिष्याम्यसंशयम्

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਲਾਜ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ।”

Verse 18

अहमस्यान्यदेहत्वे पुत्र आसं सुसंमतः । पशुपालनकर्मज्ञः प्राणेभ्यो वल्लभः सदा

ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ—ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾਣਯੋਗ; ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਾਂਗ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ।

Verse 19

कस्यचित्त्वथ कालस्य मार्कंडस्य महामुनेः । श्रुतं प्रवदतो वाक्यं ब्रह्मकुण्डसमुद्भवम्

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਮਹਾਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਉਚਾਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਗਏ—ਉਹ ਬਚਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 20

कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे भीष्मपञ्चककृन्नरः । सम्यक्छ्रद्धासमुत्पन्नो योऽत्र स्नानं करिष्यति

ਜੋ ਕੋਈ ਜਾਗ੍ਰਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ-ਯੋਗ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਭੀਸ਼ਮ ਪੰਚਕ ਦਾ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇਗਾ—

Verse 21

दृष्ट्वा पितामहं देवं पूजयित्वा जनार्दनम् । स भविष्यति शूद्रोऽपि ब्राह्मणश्चान्यजन्मनि

ਪਿਤਾਮਹ ਦੇਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

तन्मया विहितं सम्यक्स्नात्वा तत्र शुभावहे । सुकुण्डे कार्तिके मासि तेन जातोऽस्मि सद्द्विजः

ਇਹ ਕਰਮ ਮੈਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕੀਤਾ: ਉਥੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਸੁਕੁੰਡ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਾਸ ਵਿੱਚ, ਸਮ੍ਯਕ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ—ਉਸ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੱਚਾ ਦ੍ਵਿਜ (ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮਿਆ) ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ।

Verse 23

चन्द्रोदयस्य विप्रर्षेरन्वये भुवि विश्रुते । संस्मरन्पूर्विकां जाति तेन स्नेहो मम स्थितः । तस्योपरि महान्नित्यं शूद्रस्यापि निरर्गलः

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣਾ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਸਿਮਰ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸਨੇਹ ਅਟੱਲ ਰਹਿਆ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਮਹਾਨ ਤੇ ਨਿਤ ਸਨੇਹ—ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ—ਬਿਨਾ ਰੋਕ ਟੋਕ ਵਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 24

अतोऽहं कृत्तिकायोगे कार्तिक्यां भक्तिसंयुतः । ज्ञात्वा करोमि भीष्मस्य पंचकं व्रतमुत्तमम्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ-ਯੋਗ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਪੰਜਕ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 25

सूत उवाच । एवं तस्य वचः श्रुत्वा ते चान्ये च द्विजोत्तमाः । भीष्मस्य पञ्चकं चक्रुः सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਸਭ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਪੰਜਕ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 26

ततःप्रभृति तत्कुण्डं विख्यातं धरणीतले । स्थितमुत्तरदिग्भागे ब्रह्मकुण्डमिति स्मृतम्

ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਕੁੰਡ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਉਹ ‘ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

यः स्नानं सर्वदा तत्र ब्राह्मणः प्रकरोति वै । स संभवति विप्रेंद्रो जायमानः पुनः पुनः

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

इतिश्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विनवतितमोध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ, ਨਾਗਰਖੰਡ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਹ્મਕੁੰਡ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਬਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।