Adhyaya 2

Verse 1

। सूत उवाच । तस्मिन्नुत्पाटिते लिंगे भूतलाद्द्विजसत्तमाः । पातालाज्जाह्नवीतोयं तेन मार्गेण निःसृतम् । सर्वपापहरं नॄणां सर्वकामप्रदायकम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਿੰਗ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਉਖਾੜਿਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦਾ ਜਲ ਉਸੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

तत्र स्वयमभूत्पूर्वं यत्तद्द्विजवरोत्तमाः । शृणुध्वं वदतो मेऽद्य लोकविस्मयकारकम्

ਹੇ ਉੱਤਮ ਦ੍ਵਿਜਵਰੋ, ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਚੰਭੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।

Verse 3

त्रिशंकुर्नाम राजेंद्रश्चंडालत्वं समागतः । तत्र स्नातः पुनर्लेभे शरीरं पार्थिवोचितम्

ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜੇੰਦਰ ਚੰਡਾਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜਯੋਗ੍ਯ, ਪਾਰਥਿਵ-ਉਚਿਤ ਸ਼ਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 4

ऋषयः ऊचुः । चंडालत्वं कथं प्राप्तस्त्रिशंकुर्नृपसत्तमः । एतत्त्वं सर्वमाचक्ष्व विस्तरात्सूतनन्दन

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੂਤਨੰਦਨ, ਨ੍ਰਿਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਚੰਡਾਲਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਤੱਤ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 5

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । सर्वपापहरां मेध्यां त्रिशंकुनृपसंभवाम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੁਣਨ ਯੋਗ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੀ—ਜੋ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 6

सूर्यवंशोद्भवः पूर्वं त्रिशंकुरिति विश्रुतः । आसीत्पार्थिवशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमः

ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਯਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਸੀ—ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਬਾਘ ਵਰਗੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮਤਾ ਵਾਲਾ।

Verse 7

वसिष्ठस्य मुनेः शिष्यो यज्वा दानपतिः प्रभुः । तेनेष्टं च मखैः सर्वैरग्निष्टोमादिभिः सदा

ਉਹ ਮੁਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੀ, ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦਾਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਸ਼ਾਸਕ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿਕ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਖ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 8

संपूर्णदक्षिणैरेव वत्सरं वत्सरं प्रति । तथा दानानि सर्वाणि प्रदत्तानि महात्मना

ਸਾਲੋਂ ਸਾਲ ਉਹ ਪੂਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ।

Verse 9

ब्राह्मणेभ्यो विशिष्टेभ्यो दीनेभ्यश्च विशेषतः । व्रतानि च प्रचीर्णानि रक्षिताः शरणागताः

ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਿਨਾਂ-ਦੁਖੀਆਂ ਨੂੰ; ਉਸ ਨੇ ਵਰਤ-ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 10

पुत्रवल्लालिता लोकाः शत्रवश्च निषूदिताः । भ्रांतानि भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च । तपस्विभ्यो यथाकामं यच्छता वांछितं धनम्

ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਾਮਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਚਾਹਾ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 11

कस्यचित्त्वथ कालस्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः । तेन प्रोक्तः सभामध्ये संस्थितो नतिपूर्वकम्

ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਮੁਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਰਾਜਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਯਥੋਚਿਤ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 12

त्रिशंकुरुवाच । भगवन्यष्टुमिच्छामि तेन यज्ञेन सांप्रतम् । गम्यते त्रिदिवं येन सशरीरेण सत्वरम्

ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸੇ ਸ਼ਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਹੀ ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਸਵਰਗ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।”

Verse 13

तस्मात्कुरु प्रसादं मे संभारानाहर द्रुतम् । तस्य यज्ञस्य सिद्ध्यर्थं यथार्हान्ब्राह्मणांस्तथा

“ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੰਭਾਰ ਮੰਗਵਾਓ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਯੋਗ ਤੇ ਅਰ੍ਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਓ।”

Verse 14

वसिष्ठ उवाच । न स कश्चित्क्रतुर्येन गम्यते त्रिदिवं नृप । अनेनैव शरीरेण सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੋਈ ਐਸਾ ਯਜ੍ਞ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਸਵਰਗ) ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 15

अग्निष्टोमादयो यज्ञा ये प्रोक्ताः प्राक्स्वयंभुवा । अन्यदेहांतरे स्वर्गः प्राप्यते तैः कृतैर्नृप

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨਕਾਲ ਸ੍ਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਸਵਰਗ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 16

यदि वा पृथिवीपाल त्वया यज्ञप्रभावतः । पार्थिवो वा द्विजो वाथ वैश्यो वान्यतरोऽपि वा

ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਜੇ ਤੂੰ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ—ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੇਂ…

Verse 17

स्वयं दृष्टः श्रुतो वापि संजातोऽत्र धरातले । स्वर्गं गतः शरीरेण सहितस्तत्प्रकीर्तय

ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਵੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮਿਆ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇਸੇ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਗਿਆ—ਤਾਂ ਉਹ ਉਦਾਹਰਨ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸ।

Verse 18

त्रिशंकुरुवाच । नासाध्यं विद्यते ब्रह्मंस्तवाहं वेद्मि तत्त्वतः । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यान्मनसेप्सितम्

ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ (ਵਸਿਸ਼ਠ), ਮੈਂ ਤੱਤ੍ਵਤಃ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 19

वसिष्ठ उवाच । अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि हि जिह्वया । तस्मान्नास्ति मखः कश्चित्सत्यं त्वं यष्टुमिच्छसि

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ, ਅਸੱਤ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਐਸਾ ਕੋਈ ਯਜ੍ਞ ਨਹੀਂ; ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਧਰਮਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਦਾ।

Verse 20

त्रिशंकुरुवाच । यदि मां विप्रशार्दूल न त्वं याजयितुं क्षमः । स्वर्गप्रदेन यज्ञेन वपुषानेन वै विभो

ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਬਾਘ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ ਬਣਾਕੇ ਕਰਵਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਜੋ ਸਵਰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਇਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪਾ ਲਵਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ—

Verse 21

तत्किं ते तपसः शक्त्या ब्राह्मणस्य विचक्षण । अपरं शृणु मे वाक्यं यद्ब्रवीमि परिस्फुटम् । शृण्वतां मुनिवृन्दानां तथान्येषां द्विजोत्तम

ਹੇ ਵਿਚਕਸ਼ਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇਰੀ ਤਪਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਫਿਰ ਕੀ ਲਾਭ? ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਹੋਰ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਜੋ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ।

Verse 22

यदि मे न करोषि त्वं वचनं वदतोऽसकृत् । तेन यज्ञेन यक्ष्येऽहं तत्कृत्वान्यं द्विजं गुरुम्

ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਬਾਤ, ਜੋ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹੀ ਯਜ੍ਞ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਬਣਾ ਲਵਾਂਗਾ।

Verse 23

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो भगवांस्ततः । तमुवाच विहस्योच्चैः कुरुष्वैवं महीपते

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਫਿਰ ਉੱਚੀ ਹੱਸ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਤਾਂ ਕਰ ਲੈ ਐਸਾ ਹੀ, ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ (ਰਾਜਾ)!”