Adhyaya 237

Verse 1

नारद उवाच । कदा विधिनिषेधौ च कर्तव्यौ विष्णुसन्निधौ । युष्मद्वाक्यामृतं पीत्वा तृप्तिर्मम न विद्यते

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਕਦੋਂ ਕਰਣਯੋਗ ਹਨ? ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।”

Verse 2

ब्रह्मोवाच । कर्कसंक्रांतिदिवसे विष्णुं संपूज्य भक्तितः । फलैरर्घ्यः प्रदातव्यः शस्तजंबूफलैः शुभैः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਰਕ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦਿਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਦਿਓ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਉੱਤਮ ਜੰਬੂ (ਜਾਮੁਨ) ਫਲਾਂ ਨਾਲ।

Verse 3

जंबूद्वीपस्य संज्ञेयं फलेन च विजायते । मन्त्रेणानेन विप्रेंद्र श्रद्धाधर्मसुसंयतैः

ਇਸ ਫਲ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਜੰਬੂਦਵੀਪ’ ਨਾਮ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਬੂ-ਫਲ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਉਹੀ ਕਰਨ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਸੰਯਮੀ ਹਨ।

Verse 4

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यत्र क्वापि भवेन्मम । तन्मया वासुदेवाय स्वयमात्मा निवेदितः

ਜੇ ਅਗਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 5

इति मंत्रेणार्घ्यम् । ततो विधिनिषेधौ च ग्राह्यौ भक्त्या हरेः पुरः । चातुर्मास्ये समायाते सर्वलोकमहासुखे

ਇਹ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ—ਦੋਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਹਾ-ਸੁਖ ਤੇ ਮੰਗਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

विधिर्वेदविधिः कार्यो निषेधो नियमो मतः । विधिश्चैव निषेधश्च द्वावेतौ विष्णुरेव हि

ਵਿਧੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਨਿਸ਼ੇਧ ਨੂੰ ਨਿਯਮ—ਸੰਯਮ—ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਹਨ।

Verse 7

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्य एव जनार्दनः । विष्णोः कथा विष्णुपूजा ध्यानं विष्णोर्नतिस्तथा

ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਥਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਤਥਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 8

सर्वमेव हरिप्रीत्या यः करोति स मुक्तिभाक् । वर्णाश्रमविधेर्मूर्तिः सत्यो विष्णुः सनातनः

ਜੋ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਹਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਨਾਤਨ, ਸਦਾ ਸੱਚਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਹੈ।

Verse 10

नारद उवाच । किं व्रतं किं तपः प्रोक्तं ब्रह्मन्ब्रूहि सविस्तरम् । सुप्ते देवे मया कार्यं कृतं यच्च महाफलम्

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕਿਹੜਾ ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਤਪ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਾਂ ਜੋ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇਵੇ?

Verse 11

ब्रह्मोवाच । व्रतं विष्णुव्रतं विद्धि विष्णुभक्तिसमन्वितम् । तपश्च धर्मवर्तित्वं कृच्छ्रादिकमथापि वा

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਸ਼ਣੂ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਹੀ ਵ੍ਰਤ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਤਪ ਇਹ ਜਾਣੋ ਕਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਵਰਤਾਓ—ਜਾਂ ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਆਦਿਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵਿਧੀਆਂ।

Verse 12

शृणु व्रतस्य माहात्म्यं वक्ष्यामि प्रथमं तव । ब्रह्मचर्यव्रतं सारं व्रतानामुत्तमं व्रतम्

ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੋ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ।

Verse 13

ब्रह्मचर्यं तपः सारं ब्रह्मचर्यं महत्फलम् । क्रियासु सकलास्वेव ब्रह्मचर्यं विवर्द्धयेत्

ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਤੇ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਤੇ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 14

ब्रह्मचर्यप्रभावेण तप उग्रं प्रवर्त्तते । ब्रह्मचर्यात्परं नास्ति धर्मसाधन मुत्तमम्

ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਗ੍ਰ ਤਪ ਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 15

चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे गुणोत्तरम् । महाव्रतमिदं लोके तन्निबोध सदा द्विज

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ—ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵਰਤ ਅਤਿ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਜਾਣ ਲੈ: ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਵ੍ਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

नारायणमिदं कर्म यः करोति न लिप्यते । शतत्रयं षष्टियुतं दिनमाहुश्च वत्सरे

ਇਹ ਕਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 17

तत्र नारायणो देवः पूज्यते व्रतकारिभिः । सत्क्रियाममुकीं देव कारयिष्यामि निश्चयः

ਉੱਥੇ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। (ਸੰਕਲਪ:) ‘ਹੇ ਦੇਵ, ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤਕ੍ਰਿਆ ਕਰਵਾਂਗਾ।’

Verse 18

कुरुते तद्व्रतं प्राहुः सुप्ते देवे गुणोत्तरम् । वह्निहोमो विप्रभक्तिः श्रद्धा धर्मे मतिः शुभा

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਦ ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨਿਹੋਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ—ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਗੁਣ ਹਨ।

Verse 19

सत्संगो विष्णुपूजा च सत्यवादो दया हृदि । आर्जवं मधुरा वाणी सच्चरित्रे सदा रतिः

ਸਤਸੰਗ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਇਆ; ਸਾਦਗੀ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੱਚਰਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰਤੀ—ਇਹ ਇਸ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 20

वेदपाठस्तथाऽस्तेयमहिंसा ह्रीः क्षमा दमः । निर्लोभताऽक्रोधता च निर्मोहोऽममताऽर तिः

ਵੇਦਪਾਠ, ਅਸਤੇਯ (ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ), ਅਹਿੰਸਾ, ਲੱਜਾ, ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਦਮ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੰਯਮ); ਲੋਭ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ, ਮੋਹ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਅਮਮਤਾ (ਮਮਤਾ-ਰਹਿਤਤਾ) ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਇਹ ਵਰਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 21

श्रुतिक्रियापरं ज्ञानं कृष्णार्पितमनोगतिः । एतानि यस्य तिष्ठंति व्रतानि ब्रह्मवित्तम

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੋਵੇ—ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 22

जीवन्मुक्तो नरः प्रोक्तो नैव लिप्य ति पातकैः । व्रतं कृतं सकृदपि सदैव हि महाफलम्

ਐਸਾ ਪੁਰਸ਼ ‘ਜੀਵਨਮੁਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਰਤ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭੀ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਸਦਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मचर्यादिसेवनम् । अव्रतेन गतं येषां चातुर्मास्यं सदा नृणाम्

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਆਦਿ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਰਤ ਦੇ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—

Verse 24

धर्मस्तेषां वृथा सद्भिस्तत्त्वज्ञैः परिकीर्तितः । सर्वेषामेव वर्णानां व्रतचर्या महाफलम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੱਜਣਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂਆਂ ਨੇ ‘ਵਿਅਰਥ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਹੀ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਵਰਤ-ਚਰਿਆ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 25

स्वल्पापि विहिता वत्स चातुर्मा स्ये सुखप्रदा । सर्वत्र दृश्यते विष्णुर्व्रतसेवापरैर्नृभिः

ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਵਿਧੀ-ਪਾਲਨਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਰਤ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 26

चातुर्मास्ये समायाते पालयेत्तत्प्रयत्नतः

ਜਦੋਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

भजस्व विष्णुं द्विजवह्नितीर्थवेदप्रभेदमयमूर्तिमजं विराजम् । यत्प्रसादाद्भवति मोक्षमहातरुस्थस्तापं न यास्यति भवार्कसमुद्भवं तम्

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਭਜਨਾ ਕਰ—ਉਹ ਅਜਨਮਾ, ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦ੍ਵਿਜ, ਯਜ੍ਞਾਗਨੀਆਂ, ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਹਾਵ੍ਰਿਖ਼ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਭਵ ਦੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਤਪਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦੀ।

Verse 29

चातुर्मास्ये विशेषेण जन्मकष्टादिनाशनम् । हरिरेव व्रताद्ग्राह्यो व्रतं देहेन कारयेत् । देहोऽयं तपसा शोध्यः सुप्ते देवे तपोनिधौ

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਇਹ ਵਰਤ ਜਨਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਤ ਦਾ ਲਕਸ਼੍ਯ ਕੇਵਲ ਹਰਿ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਦੇਹ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਹ ਤਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਤਪ-ਨਿਧਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 237

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनंनाम सप्तत्रिं शदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖ੍ਯਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਵਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ੨੩੭ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।