Adhyaya 158

Verse 1

सूत उवाच । पुष्पोऽपि गुटिके लब्ध्वा भास्कराद्वारितस्करात् । चिराद्भोजनमासाद्य प्रस्थितो वैदिशं प्रति

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਸ਼ਪ ਨੇ ਭੀ ਭਾਸਕਰ ਤੋਂ ਉਹ ਗੁਟਿਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਭੋਜਨ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਹ ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 2

ततो वैदिशमासाद्य स पुष्पो हृष्टमानसः । शुक्ला तां गुटिकां वक्त्रे चकारद्विजसत्तमाः

ਫਿਰ ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਪੁਸ਼ਪ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਚਿੱਟੀ ਗੁਟਿਕਾ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਈ।

Verse 3

मणिभद्रसमो जातस्तत्क्षणादेव स द्विजः । हट्टमार्गं गते सोऽथ तस्मिन्गत्वाऽथ मंदिरे । प्रविष्टः सहसा मध्ये प्रहृष्टेनांतरात्मना

ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸੇ ਖ਼ਿਨ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਹੱਟ-ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਮਹਲ-ਸਮਾਨ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 4

ततश्चाकारयामास तं षंढं द्वारमाश्रितम् । तस्य दत्त्वाथ वस्त्राणि पश्चात्षंढमुवाच सः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਟਿਕੇ ਉਸ ਖ਼ੁਸਰੇ ਨੂੰ ਪਹਿਰੇ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਕੇ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਖ਼ੁਸਰੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 5

षंढकश्चित्पुमानत्र सम्यग्वेषकरो हि सः । मम वेषं समाधाय भ्रमते सकले पुरे

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਖ਼ੁਸਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਸ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

सांप्रतं मद्गृहे सोऽथ लोभनायागमिष्यति । स च कृत्रिम वेषेण निषेद्धव्यस्त्वया हि सः । स तथेति प्रतिज्ञाय द्वारदेशं समाश्रितः

ਹੁਣ ਉਹ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਠੱਗਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ। ‘ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 7

पुष्पोऽपि चाब्रवीद्भार्यां माहिकाख्यां ततः परम् । माहिकेद्य मया दृष्टः स्वतातः स्वपुरः स्थितः

ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਹਿਕਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮਾਹਿਕੇ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।”

Verse 8

वीरभद्रः सुदुःखार्तो मलिनांबरसंवृतः । अब्रवीच्च ततः कोपान्मामेवं परुषाक्षरम्

ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮੈਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 9

धिग्धिक्पाप त्वया कन्यातीव रूपवती सदा । वंचयित्वा जनेतारमुदूढा सा सुमध्यमा

“ਧਿਕ ਧਿਕ, ਹੇ ਪਾਪੀ! ਉਹ ਕੁਆਰੀ—ਸਦਾ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ—ਉਸ ਦੇ ਜਨਕ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਠੱਗ ਕੇ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਉਹ ਸੁਮਧਿਆ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ।”

Verse 10

न दत्तं तत्पितुः किंचिन्न तस्या अथ पुत्रक । विधवां यादृशीं तां च श्वेतांबरधरां सदा

“ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ—ਕੁਝ ਭੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ। ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਸਫੈਦ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।”

Verse 11

संधारयसि पापात्मन्नेष्टं भोज्यं प्रयच्छसि । तस्मात्तस्याः पितुर्देहि त्वं सुवर्णायुतं ध्रुवम्

“ਹੇ ਪਾਪਾਤਮਾ! ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਭੋਜਨ ਸਮੱਗਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੁਵਰਨ ਦੇ।”

Verse 12

भूषणं वांछितं तस्या यत्तद्वै रुचिपूर्वकम् । येन संधारयेद्भार्या साऽनंदं परमं गता

“ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਗਹਿਣੇ—ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਰੁਚੀ ਨਾਲ ਦੇ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਤਨੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।”

Verse 13

निरानंदा यतो नारी न गर्भं धारयेत्स्फुटम् । निःसंतानो यतो वंशः स्वर्गादपि क्षितिं व्रजेत्

ਜਦ ਨਾਰੀ ਅਨੰਦ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਰਭ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਧਾਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਅਤੇ ਜਦ ਵੰਸ਼ ਨਿਸੰਤਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਡਿੱਗ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

स पतिष्यत्यसंदिग्धं कुलांगारेण च त्वया । सा त्वमानय वस्त्राणि गृहमध्याच्छुभानि च

ਤੂੰ, ਕੁਲ ਦਾ ਅੰਗਾਰਾ ਬਣ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਡਿਗਾ ਦੇਵੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁਭ ਵਸਤ੍ਰ ਲਿਆ ਆ।

Verse 15

यानि दत्तानि भूपेन व्यवहारैस्तदा मम । पञ्चांगश्च प्रसादो यो मया प्राप्तश्च तैः सह

ਉਹ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਨਿਪਟਾਰਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਪੰਚਾਂਗ, ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਕਿਰਪਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ—

Verse 16

त्वं संधारय गात्रैः स्वैः शीघ्रं रसवतीं कुरु । भोजनायैव शीघ्रं तु त्वया सार्धं करोम्यहम्

ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰ; ਜਲਦੀ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰ। ਖਾਣ ਲਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 17

एकस्मिन्नपि पात्रे च तदादेशादसंशयम् । सापि सर्वं तथा चक्रे यदुक्तं तेन हर्षिता

ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ—ਇੱਕੋ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ।

Verse 18

भोजनाच्छादनं चैव निर्विकल्पेन चेतसा । ततः कामातुरः पुष्पो मैथुनायोपचक्रमे

ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਦੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦਿੱਤੇ; ਤਦ ਕਾਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਪੁਸ਼ਪ ਨੇ ਸੰਭੋਗ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 19

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो मणिभद्रः समुत्सुकः । क्षुत्क्षामः स पिपासार्तो व्यवहारोत्थलिप्सया

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਣੀਭਦਰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹਾਲ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 20

प्रवेशं कुरुते यावद्गृहमध्ये समुत्सुकः । निषिद्धस्तेन षण्ढेन भर्त्सयित्वा मुहुर्मुहुः

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਖੁਸਰੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਝਿੜਕਿਆ।

Verse 21

हठाद्यावत्प्रवेशं स चकार निजमंदिरे । तावच्च दण्डकाष्ठेन मस्तके तेन ताडितः

ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 22

अथ संपतितो भूमौ मूर्छया संपरिप्लुतः । कर्तव्यं नैव जानाति तत्प्रहारप्रपीडितः

ਫਿਰ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਸ ਸੱਟ ਨਾਲ ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 23

ततः कोलाहलो जातस्तस्य द्वारे गृहस्य च । जनस्य संप्रयातस्य हाहाकारपरस्य च

ਤਦੋਂ ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚ ਗਿਆ; ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 24

पप्रच्छुस्तं जनाः केचि द्धिक्पाप किमिदं कृतम् । वृत्तिभंगः कृतोऽनेन अथ त्वं व्यंतरार्दितः

ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਪਾਪੀ! ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਾ? ਇਸ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਜਾਂ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਭਟਕਦੀ ਆਤਮਾ (ਵ੍ਯੰਤ੍ਰ) ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈਂ?”

Verse 25

इमामवस्थां यन्नीतः संप्राप्तोऽसि नृपाद्वधम्

“ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ।”

Verse 26

षंढ उवाच । न वृत्तिर्गर्हिता तेन नाहं व्यंतरपीडितः । मणिभद्रो न चैष स्यादेष वेषकरः पुमान्

਷ੰਢ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਰੋਜ਼ੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵ੍ਯੰਤ੍ਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਹੈ—ਇਹ ਤਾਂ ਭੇਸ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਨਟ ਹੈ।”

Verse 27

माणिभद्रं वपुः कृत्वा संप्राप्तो याचितुं धनम् । हठात्प्रविश्यमानस्तु स मया मूर्ध्नि ताडितः

“ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਧਨ ਮੰਗਣ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅੰਦਰ ਘੁਸਣ ਲੱਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰੀ।”

Verse 28

मणिभद्रो गृहस्यांतर्भुक्त्वा शयनमाश्रितः । संतिष्ठते न जानाति वृत्तांतमिदमा स्थितम्

ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਯਨ ਲਈ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ।

Verse 29

ततः पुष्पोऽपि तच्छ्रुत्वा तं च कोलाहलं बहिः । मणिभद्रस्य रूपेण द्वारदेशं समागतः

ਤਦ ਪੁਸ਼ਪ ਨੇ ਵੀ ਬਾਹਰ ਦਾ ਉਹ ਕੋਲਾਹਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 30

अब्रवीन्नित्यमभ्येति मम रूपेण चाधमः । एष वेषधरः कश्चिद्याचितुं धनमेव हि

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਵੇਸਧਾਰੀ ਠੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਧਨ ਮੰਗਣ ਆਇਆ ਹੈ।”

Verse 31

एतेनापि च षंढेन न च भद्रमनुष्ठितम् । यत्कुब्जोऽयं हतो मूर्ध्नि याचितुं समु पस्थितः

“ਅਤੇ ਇਸ ਛੰਢੇ ਨੇ ਵੀ ਕੋਈ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੁਬੜਾ, ਜੋ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 32

एतस्मिन्नन्तरे सोऽपि चेतनां प्राप्य कृत्स्नशः । वीक्षते पुरतो यावत्तावदात्मसमः पुमान्

ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੱਗੇ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 33

सर्वतः स तमालोक्य ततो वचनमब्रवीत्

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 34

क्व चोरः संप्रविष्टो मे मम रूपेण मंदिरे । भेदयित्वा तु षण्डाख्यमेवं दत्त्वा च वाससी

“ਉਹ ਚੋਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮੰਦਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਆਇਆ? ‘਷ੰਡ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਫੋੜ ਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ ਤੇ ਵੰਡ ਕੇ… ਇਹ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

Verse 35

यावद्भूपगृहं गत्वा त्वां षंढेन समन्वितम् । वधाय योजयाम्येव तावद्द्रुततरं व्रज

“ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ—਷ੰਡ ਸਮੇਤ—ਵਧ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹਵਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ, ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾ।”

Verse 36

पुष्प उवाच । मम रूपं समाधाय त्वमायातो गृहे मम । शून्यं मत्वा ततो ज्ञातस्त्वयाऽहं गृहसंस्थितः

ਪੁਸ਼ਪ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਇਆ। ਘਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ੍ਹਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਜਾਣ ਪਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਘਰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।”

Verse 37

ततो नृपाय दास्यामि वधार्थं च न संशयः । नो चेद्गच्छ द्रुतं पाप यदि जीवितुमिच्छसि

“ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਾਂਗਾ ਵਧ ਲਈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਪਾਪੀ, ਜੇ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਚਲਾ ਜਾ।”

Verse 38

सूत उवाच । एवमुक्त्त्वा ततस्तौ च बाहुयुद्धेन वै मिथः । युध्यमानौ नरैरन्यैः कृच्छ्रेण तु निवारितौ

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਫਿਰ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭਿੜ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ।

Verse 39

ततस्ते स्वजना ये तु मणिभ द्रस्य चागताः । परिजानंति नो द्वाभ्यां विशेषं माणिभद्रकम्

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਮਾਣਿਭਦ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਾਹ ਪਛਾਣ ਸਕੇ; ਉਹ ਨਿਰਣੇ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਅਸਲ ਮਾਣਿਭਦ੍ਰ ਕੌਣ ਹੈ।

Verse 40

वालिसुग्रीवयोर्युद्धं तारार्थे युध्यमानयोः । एवं विवदमानौ तु क्रोधताम्रा यतेक्षणौ

ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਝਗੜਦੇ ਹੋਏ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।

Verse 41

राजद्वारं समासाद्य स्थितौ स्वजनसंवृतौ । द्वाःस्थेन सूचितौ राज्ञे सभातलमुपस्थितौ

ਰਾਜਦੁਆਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਸਭਾ ਦੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜੇ ਹੋਏ।

Verse 42

चौरचौरेति जल्पन्तौ पर स्परवधैषिणौ । भूभुजा वीक्षितौ तौ च द्विजौ तु द्विजसत्तमाः

“ਚੋਰ! ਚੋਰ!” ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭੂਪਾਲ ਨੇ ਵੇਖੇ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 43

न विशेषोऽस्ति विश्लेषस्तयोरेकोपिकायतः । ततश्च व्यवहारेषु समती तेषु वै तदा

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾ ਸੀ; ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਹੀ ਰੂਪ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 44

पृष्टौ गुह्येषु सर्वेषु प्रत्यक्षेषु विशेषतः । वदतस्तौ यथावृत्तं पृथक्पृथग्व्यवस्थितम्

ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ—ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਅੱਖੋਂ-ਵੇਖਾ ਸੀ—ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਯਥਾਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਬੋਲ ਪਏ; ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਵਰਣਨ ਦਿੱਤਾ।

Verse 45

ततस्तु स्वजनैः सर्वैरेको नीत्व थ चान्यतः । पृष्टो गोत्रान्वयं सर्वं द्वितीयस्तु ततः परम्

ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਜਣਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਗੋਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਕੁਲ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ।

Verse 46

तेषामपि तथा सर्वं यथासम्यङ्निवेदितम् । अथ राजा बृहत्सेनः सर्वांस्तानि दमब्रवीत्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਥਾਰਥ ਅਤੇ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਹਤਸੇਨ ਨੇ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਉਹ ਮਾਪੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 47

पत्नी चानीयतां तस्य मणिभद्रस्य वै गृहात् । निजकान्तस्य विज्ञाने सा प्रमाणं भविष्यति

“ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਦੇ ਘਰੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ। ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿਚ ਉਹੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣੇਗੀ।”

Verse 48

ततो गत्वा च सा प्रोक्ता पुरुषैर्नृपसंभवैः । आगच्छ कांतं जानीहि त्वं प्रमाणं भविष्यसि

ਤਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਜਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: “ਆ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੋਵੇਂਗੀ।”

Verse 49

ततः सा व्रीडया युक्ता प्रच्छादितशिरास्ततः । नृपाग्रे संस्थिता प्रोचे विद्धिसम्यङ्निजं प्रियम्

ਫਿਰ ਉਹ ਲਾਜ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ: “ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਣ ਹੈ।”

Verse 50

न वयं निश्चयं विद्मो न चैते स्वजनास्तव

“ਅਸੀਂ ਨਿਸਚਿਤਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।”

Verse 51

ततः सा चिन्तयामास निजचित्ते वरांगना । मणिभद्रेण दग्धाहमीर्ष्यावह्निगताऽनिशम्

ਤਦੋਂ ਉਹ ਉੱਤਮ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ: “ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਈਰਖਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨਿਰੰਤਰ ਭਸਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹਾਂ।”

Verse 52

वंचयित्वा तु पितरं गृहीतास्मि ततः परम् । न किंचित्पाप्मना दत्तं जल्पयित्वा धनं बहु

“ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛਲ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਧਨ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਪਾਪ-ਮਲਿਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।”

Verse 53

द्वितीयेन तु मे पुंसा मर्त्यलोके सुखं कृतम् । दत्त्वा वस्त्राणि चित्राणि तथैवाभरणानि च

ਪਰ ਦੂਜੇ ਪੁਰਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤਦਨੁਸਾਰ ਅਭੂਸ਼ਣ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।

Verse 54

प्रदास्यति च तातस्य सुवर्णं कथितं च यत् । यद्गृह्णामि स्वहस्तेन मणिभद्रं द्वितीयकम्

ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੁਵਰਨ ਵੀ ਉਹ ਦੇਵੇਗਾ; ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਉਹ ਇਹ ਦੂਜਾ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਹੈ।

Verse 55

एवं निश्चित्य मनसा दृष्ट्वा रक्तपरिप्लुतम् । प्रथमं मणिभद्रं सा जगृहेऽथ द्वितीयकम्

ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਯ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 56

अब्रवीच्च ततो वाक्यं सर्वलोकस्य शृण्वतः । अहं तातेन दत्तास्य विवाहे अग्निसंनिधौ

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਣਦਿਆਂ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਵਿਵਾਹ ਵੇਲੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।”

Verse 57

द्वितीयोऽयं दुराचारो वेषकर्ता समा गतः । मां च प्रार्थयते गुप्तां नानाचारैः पृथग्विधैः

“ਇਹ ਦੂਜਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੈ, ਭੇਸ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਅਨੁਚਿਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।”

Verse 58

ततस्तु पार्थिवः क्रुद्धस्तस्य शाखावलंबनम् । आदिदेश द्विजश्रेष्ठा मणिभद्रस्य दुर्मतेः

ਤਦੋਂ ਰਾਜਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਦੁਸ਼ਟ-ਮਤਿ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਨਾਲ ਲਟਕਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 59

एतस्मिन्नंतरे सोऽथ वधकानां समर्पितः । तं वृक्षं नीयमानस्तु श्लोकानेतांस्तदापठत्

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਜਲਾਦਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਪਾਠ ਕੀਤੇ।

Verse 60

निर्दयत्वं तथा द्रोहं कुटिलत्वं विशेषतः । अशौचं निर्घृणत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः

“ਨਿਰਦਯਤਾ, ਦ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਪਟਤਾ; ਅਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਨਿਰਘ੍ਰਿਣਤਾ—ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ।”

Verse 61

अन्तर्विषमया ह्येता बहिर्भागे मनोरमाः । गुञ्जाफलसमाकारा योषितः सर्व दैवहि

“ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਮਨੋਹਰ; ਹੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਗੁੰਜਾ-ਫਲ ਵਰਗੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।”

Verse 62

उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पतिः । मन्वादयस्तथान्येऽपि स्त्रीबुद्धेस्तत्र किंच न

“ਉਸ਼ਨਾ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਜੋ ਵੇਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਮਨੁ ਆਦਿ ਹੋਰ ਵੀ—ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸਤ੍ਰੀ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਘੇਰ ਸਕਦਾ।”

Verse 63

पीयूषमधरे वासं हृदि हालाहलं विषम् । आस्वाद्यतेऽधरस्तेन हृदयं च प्रपीड्यते

ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਿਹਾ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਹੋਠਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਲ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 64

अलक्तको यथा रक्तो नरः कामी तथैव च । हृतसारस्तथा सोऽपि पादमूले निपा त्यते

ਜਿਵੇਂ ਲਾਖ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਾਮੀ ਨਰ ਇੱਛਾ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਦਰਲਾ ਸਾਰ ਲੁੱਟਿਆ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਉਸੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 65

संसारविषवृक्षस्य कुकर्मकुसुमस्य च । नरकार्तिफलस्योक्ता मूलमेषा नितंबिनी

ਇਹ ਮੋਹਕ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੰਸਾਰ-ਵਿਸ਼-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਕੁਕਰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲ ਨਰਕ ਦੀ ਪੀੜਾ ਹੈ।

Verse 66

कस्य नो जायते त्रासो दृष्ट्वा दूरा दपि स्त्रियम्

ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ?

Verse 67

संसारभ्रमणं नारी प्रथमेऽपि समागमे । वह्निप्रदक्षिणन्यायव्याजेनैव प्रदर्शयेत्

ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਭ੍ਰਮਣ ਦਾ ਚੱਕਰ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 68

एतास्तु निर्घृणत्वेन निर्दय त्वेन नित्यशः । विशेषाज्जाड्यकृत्येन दूषयंति कुलत्रयम्

ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਿੱਤ ਨਿਰਦਯਤਾ ਤੇ ਕਰੁਣਾ-ਹੀਨਤਾ ਨਾਲ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਨੀਚ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ—ਤਿੰਨ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 69

कुलत्रयगृहं कीर्त्या निजया धवलीकृतम् । कृष्णं करोत्यकृ त्येन नारी दीपशिखेव तु

ਤਿੰਨ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਉਹ ਘਰ ਜੋ ਆਪਣੀ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਚਿੱਟਾ-ਉਜਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨਾਰੀ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌਂ ਧੂੰਆਂ ਕਰਕੇ ਕਾਲਖ ਲਾ ਦੇਵੇ।

Verse 70

धर्मवृक्षस्य वाताली चित्तपद्मशशिप्रभा । सृष्टा कामार्णवग्राही केन मोक्षदृढार्गला

ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਚਿਆ—ਜੋ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਲਈ ਆੰਧੀ, ਚਿੱਤ-ਕਮਲ ਲਈ ਚੰਦਨੀ, ਕਾਮ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਗਰਮੱਛ, ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੁੰਡੀ ਹੈ?

Verse 71

कारा संतानकूटस्य संसारवनवागुरा । स्वर्गमार्गमहागर्ता पुंसां स्त्री वेधसा कृता

ਵੇਧਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ) ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਢੇਰ ਦੀ ਕੈਦ, ਸੰਸਾਰ-ਵਨ ਦੀ ਫਾਹੀ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਮਹਾਂ-ਖੱਡ ਵਾਂਗ ਬਣਾਇਆ।

Verse 72

वेधसा बंधनं किंचिन्नृणामन्यदपश्यता । स्त्रीरूपेण ततः कोऽपि पाशोऽयं सुदृढः कृतः

ਵੇਧਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਸਿਆ ਹੋਇਆ ਫੰਦਾ (ਪਾਸ਼) ਰਚ ਦਿੱਤਾ।

Verse 73

इत्येवं बहुधा सोऽपि विललाप सुदुःखितः । स्त्रीचिन्तां बहुधा कृत्वा आत्मानं चाप्यगर्हयत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ। ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਕਕਾਰਿਆ।

Verse 74

अहो कुबुद्धिना नैव लब्धं संसारजं फलम् । न कदाचिन्मया दत्तं तृष्णाव्याकुलचेतसा

ਹਾਏ! ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਮਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 75

ऐश्वर्येऽपि स्थिते भूरि न मया सुकृतं कृतम् । कदाचिन्नैव जप्तं च न हुतं च हुताशने

ਅਪਾਰ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਨਾ ਕਦੇ ਜਪ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ।

Verse 76

अथवा सत्यमेवोक्तं केनापि च महात्मना । कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति । अस्पृष्ट्वापि च वित्तं स्वं यः परेभ्यः प्रयच्छति

ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਸੱਚ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ: ਕੰਜੂਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾਤਾ ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ—ਜੋ ਆਪਣਾ ਧਨ ਆਪ ਭੋਗੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਛੱਡ ਜਾਂ ਦੇਂਦਾ ਹੈ (ਵਰਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗਵਾ ਕੇ)।

Verse 77

शरणं किं प्रपन्नानां विषवन्मारयंति किम् । न दीयते न भुज्यंते कृपणेन धनानि च

ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੰਜੂਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਕੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਮਾਰਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਜੂਸ ਦੇ ਧਨ ਨਾ ਦਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਭੋਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 78

दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवंति वित्तस्य । यो न ददाति न भुंक्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति

ਧਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਗਤੀਆਂ ਹਨ—ਦਾਨ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਨਾਸ। ਜੋ ਨਾ ਦਾਨ ਕਰੇ ਨਾ ਭੋਗੇ, ਉਸ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਗਤੀ—ਵਿਨਾਸ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 79

धनिनोप्यदानविभवा गण्यंते धुरि दरिद्राणाम् । नहि हंति यत्पिपासामतः समुद्रोऽपि मरुरेव

ਧਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਦਾਨ-ਵਿਹੀਣ ਹਨ, ਉਹ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾ ਮਿਟਾਏ—ਉਸ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਮਰੁਥਲ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 80

अत्युपयुक्ताः सद्भिर्गतागतैरहरहः सुनिर्विण्णाः । कृपणजनसंनिकाशं संप्राप्यार्थाः स्वपंतीह

ਸੱਜਣ ਲੋਕ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਰਕੇ (ਸੇਵਾ ਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ) ਧਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਧਨ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੰਜੂਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਹ ਧਨ ਇੱਥੇ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਫਲ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 81

प्राप्तान्न लभंते ते भोगान्भोक्तुं स्वकर्मणा कृपणाः । मुखपाकः किल भवति द्राक्षापाके बलिभुजानाम्

ਕੰਜੂਸ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਬਲੀ-ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗੂਰ ਪਕਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੂੰਹ ਸੜਨ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਭਾਗ ਦੇ ਵਸ਼।

Verse 82

दातव्यं भोक्तव्यं सति विभवे संचयो न कर्तव्यः । पश्येह मधुकरीणां संचितमर्थं हरंत्यन्ये

ਜਦ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਸੰਚੈ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਵੇਖੋ—ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜਿਆ ਧਨ ਹੋਰ ਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 83

याचितं द्विजवरे न दीयते संचितं क्रतुवरे न योज्यते । तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चौरपार्थिवगृहेषु भुज्यते

ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮੰਗਣ ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਨ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਗਾਂਦਾ। ਕੰਜੂਸੀ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਉਹ ਧਨ ਆਖ਼ਰ ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 84

त्यागो गुणो वित्तवतां वित्तं त्यागवतां गुणः । परस्परवियुक्तौ तु वित्त त्यागौ विडम्बनम्

ਧਨਵਾਨਾਂ ਲਈ ਤਿਆਗ ਹੀ ਸੱਚਾ ਗੁਣ ਹੈ; ਤਿਆਗੀ ਲਈ ਧਨ ਵੀ ਗੁਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਧਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਦੌਲਤ ਵੀ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 85

किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैरपि भुज्यते

ਉਸ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਜੋ ਕੇਵਲ ਅਛੁਤੀ ਵਧੂ ਵਾਂਗ ਰੱਖੀ ਰਹੇ—ਨ ਭੋਗੀ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਨ ਹੀ ਆਮ ਵੇਸ਼ਿਆ ਵਾਂਗ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ?

Verse 86

अर्थोष्मणा भवेत्प्राणो भवेद्भक्ष्यैर्विना नृणाम् । यतः संधार्यते भूमिः कृपणस्योष्मणा हि सा

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਨ ਦੀ ‘ਤਪਸ਼’ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਭੋਜਨ ਬਿਨਾ ਵੀ ਟਿਕ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਜੂਸ ਦੀ ਉਸ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ ਧਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਨ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 87

कृपणानां प्रसादेन शेषो धारयते महीम् । यतस्ते भूगतं वित्तं कुर्वते तस्य चोष्मणा

ਕੰਜੂਸਾਂ ਦੀ ‘ਕਿਰਪਾ’ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਨ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੱਬੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ‘ਤਪਸ਼’ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵੀ ਤਪਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 88

एवं बहुविधा वाचः प्रलपन्मणिभद्रकः । नीत्वा तैः पार्थिवोद्दिष्टैः पुरुषैः परुषाक्षरम् । बहुधा प्रलपं श्चैव कृतः शाखावलंबनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਬੋਲੀਆਂ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਟਾਹਣੀ ਨਾਲ ਲਟਕਾ ਕੇ ਫਾਹਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

Verse 158

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनंनामाष्टपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ “ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਦੇ ਨਿਧਨ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ, ਜੋ ਅਧਿਆਇ 158 ਹੈ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।