Adhyaya 49

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैवास्ति महापुण्यो ह्रदतीरे व्यवस्थितः । कलशेश्वर इत्याख्यः सर्वपापप्रणाशनः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਓਥੇ ਹੀ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਸ਼ਿਵ-ਧਾਮ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ‘ਕਲਸ਼ੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 2

दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापान्मनुष्यः कलशेश्वरम्

ਕਲਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

पुरासीत्कलशोनाम यदुवंशसमुद्भवः । यज्वा दानपतिर्दक्षः सर्वलोकहिते रतः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ‘ਕਲਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਯਦੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਯਜਨਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ, ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 4

कस्यचित्त्वथ कालस्य दुर्वासा मुनि सत्तमः । चातुर्मास्यव्रतं कृत्वा तद्गृहं समुपस्थितः

ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੁਰਵਾਸਾ ਰਿਸ਼ੀ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ (ਰਾਜੇ ਦੇ) ਘਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 5

अथोत्थाय नृपस्तूर्णं सम्मुखः प्रययौ मुदा । स्वागतं स्वागतं तेस्तु ब्रुवाण इति सादरम्

ਤਦ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਵਧ ਕੇ ਮਿਲਣ ਗਿਆ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ, “ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਸੁਆਗਤ ਹੈ!”

Verse 6

ततः प्रणम्य तं भक्त्या प्रक्षाल्य चरणौ स्वयम् । दत्त्वार्घमिति होवाच हर्षबाष्पाकुलेक्षणः

ਤਦ ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਮੁਨੀ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਹರ್ಷ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ ਤੇ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਬੋਲਿਆ।

Verse 7

इदं राज्यममी पुत्रा इमा नार्य इदं धनम् । ब्रूहि सर्वं मुने त्वं च तव कार्यं ददाम्यहम्

“ਇਹ ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਇਹ ਮੇਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਧਨ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਖੋ—ਤੁਹਾਡਾ ਜੋ ਵੀ ਕਾਰਜ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਦੇਵਾਂਗਾ।”

Verse 8

दुर्वासा उवाच । युक्तमेतन्महाराज वक्तुं ते कार्यमीदृशम् । गृहागताय विप्राय व्रतिनेऽस्मद्विधाय च

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹੀ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਸੰਕਲਪ ਬੋਲੋ—ਘਰ ਆਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ, ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ ਲਈ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲਈ।”

Verse 9

न मे किञ्चिद्धनैः कार्यं न राज्येन नृपोत्तम । चातुर्मास्यव्रतोऽतोऽहं पारणं कर्तृमुत्सहे

“ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜ ਦੀ। ਮੈਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪਾਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 10

तस्माद्यत्किञ्चिदन्नं ते सिद्धमस्ति गृहे नृप । तद्देहि भोजनार्थं मे बुभुक्षातीव वर्धते

“ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪੱਕਾ ਅੰਨ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਭੋਜਨ ਲਈ ਦੇਹਿ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।”

Verse 11

सूत उवाच । ततः स पृथिवीपालो यथासिद्धं सुसंस्कृम् । अन्नं भोज्यकृते तस्मै प्रददौ स्वयमेव हि

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਤਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।

Verse 12

व्यञ्जनानि विचित्राणि पक्वान्नानि बहूनि च । पेयं चोष्यं च खाद्यं च लेह्यमन्नमनेकधा । तथा मांसं विचित्रं च लवणाद्यैः सुसंस्कृतम्

ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਅੰਜਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਸਨ—ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਚੁੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਚਬਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਚਾਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਲੂਣ ਆਦਿ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵਿਭਿੰਨ ਮਾਸ ਵੀ ਸੀ।

Verse 13

अथासौ बुभुजे विप्रः क्षुत्क्षामस्त्वरयान्वितः । अविन्दन्न रसास्वादं बृहद्ग्रासैर्मुदान्वितः

ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਵੱਡੇ ਗ੍ਰਾਸ ਖਾਂਦਿਆਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਰਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਕੇ ਨਾਹ ਜਾਣ ਸਕਿਆ।

Verse 14

अथ तृप्तेन मांसस्य ज्ञातस्तेन रसो द्विजाः । ततः कोपपरीतात्मा तं शशाप मुनीश्वरः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 15

यस्मान्मांसं त्वया दत्त्वा व्रतभंगः कृतो मम । तस्मात्त्वमामिषाहारो रौद्रो व्याघ्रो भविष्यसि

“ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਕੇ ਮੇਰਾ ਵਰਤ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਆਮਿਸਾਹਾਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਬਾਘ ਬਣੇਂਗਾ।”

Verse 16

ततः स भूपतिर्भीतः प्रणम्य च मुनीश्वरम् । प्रोवाच दीनवदनो वेपमानः सुदुःखितः

ਤਦੋਂ ਉਹ ਭੂਪਤੀ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ—ਮੁਖ ਉਦਾਸ, ਸਰੀਰ ਥਰਥਰਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਖੀ।

Verse 17

तव क्षुत्क्षामकण्ठस्य मया भक्तिः कृता मुने । यथासिद्धेन भोज्येन तत्कस्माच्छप्तुमुद्यतः

ਹੇ ਮੁਨੇ! ਤੇਰਾ ਗਲਾ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਭੋਜਨ ਮਿਲਿਆ ਉਹੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਉਦਯਤ ਹੈਂ?

Verse 18

तस्मात्कुरु प्रसादं मे भक्तस्य विनतस्य च । शापस्यानुग्रहेणैव शीघ्रं ब्राह्मणसत्तम

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਸੱਤਮ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ—ਮੈਂ ਭਕਤ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਅਰਜ਼ਦਾਰ ਹਾਂ—ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੋ।

Verse 19

दुर्वासा उवाच । मुक्त्वा श्राद्धं तथा यज्ञं न मांसं भक्षयेद्द्विजः । विशेषेण व्रतस्यांते चातुर्मास्योद्भवस्य च

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੇਂ।

Verse 20

उपवासपरो भूत्वा मांसमश्नाति यो द्विजः । वृथामांसाद्वृथा तस्य तद्व्रतं जायते ध्रुवम्

ਜੋ ਦਵਿਜ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਤਪ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਵਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਾਸ-ਭੋਜਨ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।

Verse 21

तस्माद्व्रतं प्रणष्टं मे चातुर्मास्यसमुद्भवम् । तेन शप्तोऽसि राजेंद्र मया कोपेन सांप्रतम्

ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਵਰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ, ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਹੁਣ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 22

राजोवाच । तथापि कुरु मे विप्र शापस्यांतं यथेप्सितम् । भक्तियुक्तस्य दीनस्य निर्दोषस्य विशेषतः

ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ: ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਉਚਿਤ ਲੱਗੇ, ਇਸ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਅੰਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕਰ ਦੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਭਕਤੀਯੁਕਤ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ।

Verse 23

दुर्वासा उवाच । यदा ते नंदिनी धेनुर्लिंगं बाणार्चितं पुरा । दर्शयिष्यति ते मुक्तिस्तदा तूर्णं भविष्यति

ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਨੰਦਿਨੀ ਧੇਨੂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਲਿੰਗ ਦਰਸਾਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਾਣ ਨੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਦ ਤੇਰੀ ਮੁਕਤੀ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 24

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रो जगाम निजमाश्रमम् । बभूव सोऽपि भूपालो व्याघ्रो रौद्रतमाकृतिः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਭੂਪਾਲ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਰੌਦ੍ਰ ਬਾਘ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 25

नष्टस्मृतिस्ततस्तूर्णं दृष्ट्वा जंतून्पुरःस्थितान् । जघानोच्चाटितोन्यैश्च प्रविवेश महावनम्

ਫਿਰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਣ, ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਝਪਟ ਪਿਆ; ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 26

अथ ते मंत्रिणस्तस्य शापस्यातं महीपतेः । वांछतस्तस्य तद्राज्यं चक्रुरेव सुरक्षितम्

ਤਦ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲੱਗੇ।

Verse 49

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कलशेश्वराख्याने कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिवर्णनंनामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕਾਂਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, “ਕਲਸ਼ੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮਕ ਆਖਿਆਨ ਅੰਦਰ—ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਕਲਸ਼ ਨ੍ਰਿਪ ਦੇ ਵਿਆਘ੍ਰ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਮਕ ਉਨੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।