Adhyaya 61

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । शर्मिष्ठातीर्थमित्युक्तं त्वया यच्च महामते । कथं जातं महाभाग किंप्रभावं तु तद्वद

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ-ਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸੋ।

Verse 2

सूत उवाच । आसीद्राजा वृकोनाम सोमवंश समुद्भवः । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च सर्वलोकहिते रतः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸੋਮਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵ੍ਰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਭਗਤ, ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਲਈ ਆਸਰਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 3

तस्य भार्याऽभवत्साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । सर्वलक्षणसंपन्ना पतिव्रतपरायणा

ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਾਧਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਸੀ।

Verse 4

अथ तस्यां समुत्पन्ना प्राप्ते वयसि पश्चिमे । कन्यका दिवसे प्राप्ते सर्वशास्त्रविगर्हिते

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੁੱਢੇਪੇ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਧੀ ਜੰਮੀ—ਉਸ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੰਦਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 5

तत आनीय विप्रान्स ज्योतिर्ज्ञानविचक्षणान् । पप्रच्छ कीदृशी कन्या ममेयं संभविष्यति

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਜੋਤਿਸ਼-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਮੇਰੀ ਇਹ ਧੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇਗੀ?”

Verse 6

ब्राह्मणा ऊचुः । या कन्या प्राप्नुयाज्जन्म चित्रासंस्थे दिवाकरे । चंद्रे वापि चतुर्दश्यां सा भवेद्विषकन्यका

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੋ ਕੁੜੀ ਚਿਤ੍ਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਜੰਮੇ, ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਕਨਿਆ’—ਜ਼ਹਿਰ-ਕਨਿਆ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”

Verse 7

यस्तस्याः प्रतिगृह्णाति पाणिं पार्थिवसत्तम । षण्मासाभ्यंतरे मृत्युं स प्राप्नोति नरो ध्रुवम्

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ-ਸੱਤਮ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਵਿਆਹ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

यस्मिन्सा जायते हर्म्ये षण्मासाभ्यंतरे च तत् । करोति विभवैर्हीनं धनदस्याप्यसंशयम्

ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 9

सेयं तव सुता राजन्यथोक्ता विष कन्यका । पैतृकं श्वाशुरीयं च हनिष्यति गृहद्वयम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਹੀ ਧੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਵਿਸ਼-ਕਨਿਆ; ਇਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਸਸੁਰਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਘਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇਗੀ।

Verse 10

तस्मादिमां परित्यज्य सुखी भव नराधिप । श्रद्दधासि वचोऽस्माकं हित मुक्तं यदि प्रभो

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਹੋ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਧਰੇਂ।

Verse 11

राजोवाच । त्यक्ष्यामि यदि नामैतां धारयिष्यामि वा गृहे । अन्यदेहोद्भवं कर्म फलिष्यति तथापि मे

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਾਂ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਾਂ—ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ (ਹੋਰ ਦੇਹ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਅਵਸ਼੍ਯ ਹੀ ਭੋਗਣਾ ਪਵੇਗਾ।

Verse 12

शुभं वा यदि वा पापं न तु शक्यं प्ररक्षितुम् । तस्मात्कर्म पुरस्कृत्य नैव त्यक्ष्यामि कन्यकाम्

ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਪ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਾਂਗਾ।

Verse 13

येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः । तेनतेनैव भूयः स प्राप्नोति सकलं फलम्

ਜਿਸ ਜਿਸ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੋ ਜੋ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਉਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

यस्यां यस्यामवस्थायां क्रियतेऽत्र शुभाशुभम् । तस्यां तस्यां ध्रुवं तस्य फलं तद्भुज्यते नरैः

ਜਿਸ ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 15

न नश्यति पुराकर्म कृतं सर्वेंद्रियैरिह । अकृतं जायते नैव तस्मान्नास्ति भयं मम

ਪੁਰਾਤਨ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇੱਥੇ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਕਦੇ ਮਿਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਭੈ ਨਹੀਂ।

Verse 16

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः

ਆਯੁ, ਕਰਮ, ਧਨ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਪੰਜੇ ਹੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

यथा वृक्षेषु वल्लीषु कुसुमानि फलानि च । स्वकालं नातिवर्तंते तद्वत्कर्म पुराकृतम्

ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੀ ਪੱਕਦਾ ਹੈ।

Verse 18

येनैव यद्यथा पूर्वं कृतं कर्म शुभाशुभम् । स एव तत्तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मनः

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਿਯਤ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 19

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथैवं कोटिमध्यस्थं कर्तारं कर्म विन्दति

ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਛਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰੋੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੇ ਕਰਤਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

अन्यदेहकृतं कर्म न कश्चित्पुरुषो भुवि । बलेन प्रज्ञया वापि समर्थः कर्तुमन्यथा

ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਬਲ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 21

अन्यथा शास्त्रगर्भिण्या धिया धीरो महीयते । स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा

ਤੱਥਾਪਿ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਰਭਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਾਲਕ ਵਾਂਗ ਪੂਰਵਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰਾਹ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 22

स्वकृतान्युपतिष्ठंति सुखदुःखानि देहिनाम् । हेतुभूतो हि यस्तेषां सोऽहंकारेण बध्यते

ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ‘ਕਾਰਣ’ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ (ਮੈਂ-ਕਰਤਾ ਭਾਵ) ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

सुशीघ्रमभिधावन्तं निजं कर्मानुधावति । शेते सह शयानेन तिष्ठन्तमनुतिष्ठति

ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਲੇਟਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਵੀ ਨਾਲ ਲੇਟਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਵੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

येन यत्रोपभोक्तव्यं सुखं वा दुःखमेव वा । नरः स बद्धो रज्ज्वेव बलात्तत्रैव नीयते

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣਾ ਨਿਯਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਵਾਂਗ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਲਪੂਰਵਕ ਓਥੇ ਹੀ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

प्रमाणं कर्मभूतानां सुखदुःखोपपादने । सावधानतया यच्च जाग्रतां स्वपतामपि

ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਹੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਗਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ—ਸਭ ਉੱਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਨਿਯਮਿਤਤਾ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तैलक्षये यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति । कर्मक्षये तथा जंतुर्निर्वाणमधिगच्छति

ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨਿਰਵਾਣ—ਸ਼ਾਂਤੀਮਈ ਨਿਵਿਰਤੀ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

न मन्त्रा न तपो दानं न तीर्थं न च संयमः । समर्था रक्षितुं जंतुं पीडितं पूर्वकर्मभिः

ਨਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਤੀਰਥ, ਨਾ ਹੀ ਸੰਯਮ—ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜੀਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ।

Verse 29

यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् । तथा कर्म च कर्ता च नात्र कार्या विचारणा

ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਸਦਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਵੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 30

अन्नपानानि जीर्यंति यत्र भक्ष्यं च भक्षितम् । तस्मिन्नेवोदरे गर्भः कथं नाम न जीर्यति

ਜਿਸੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਪਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਪਚੇਗਾ?

Verse 31

तस्मात्कर्मकृतं सर्वं देहिनामत्र जायते । शुभं वा यदि वा पापमिति मे निश्चयः सदा

ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਪ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।

Verse 32

अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति

ਜੋ ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਹੈ, ਭਾਗ੍ਯ ਰੱਖੇ ਤਾਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਭਾਗ੍ਯ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਥ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ।

Verse 61

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤਿਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ “ਵਿਸ਼ਕਨਿਆ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਇਕਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।