Adhyaya 16
ਇਸ 16ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਸੰਭਵ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਕਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਵੱਸ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਨ, ਕ੍ਰਿਆਕਾਂਡ, ਪੂਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੇ ਗੰਗਾ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਜੀਵ ਵੀ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਨਿਵਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਅਤਿ ਪਾਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वाऽन्या निखिलाः क्रियाः । रक्तशृंगस्य सांनिध्यं सेवनीयं विचक्षणैः
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਭ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਵਿਵੇਕੀ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਰਕਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 2
किं दानैः किं क्रियाकांडैः किं यज्ञैः किं व्रतैरपि । तत्क्षेत्रं सेवयेद्भक्त्या हाटकेश्वरसंभवम्
ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਾਂ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 3
अग्निष्टोमादयो यज्ञाः सर्वे संपूर्णदक्षिणाः । तस्य क्षेत्रस्य पुरतः कलां नार्हंति षोडशीम्
ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਯਜਨ, ਪੂਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਭੀ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 4
चान्द्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सांतपनानि च । तस्य क्षेत्रस्य पुरतः कलां नार्हंति षोडशीम्
ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ, ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸਾਂਤਪਨ ਤਪ ਵੀ—ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ।
Verse 5
प्रभासाद्यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा । तस्य क्षेत्रस्य पुरतः कलां नार्हंति षोडशीम्
ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਦਿ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਵੀ—ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ।
Verse 6
भूमिदानानि सर्वाणि धर्माः सर्वे दयादिकाः । तस्य क्षेत्रस्य पुरतः कलां नार्हंति षोडशीम्
ਸਾਰੇ ਭੂਮਿਦਾਨ ਅਤੇ ਦਇਆ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਰੂਪ—ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ।
Verse 7
तत्र राजर्षयः पूर्वं प्रभूताः सिद्धिमागताः । पशवः पक्षिणः सर्पाः सिंहव्याघ्रा मृगादयः
ਉੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਸੱਪ, ਸਿੰਘ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਹਰਣ ਆਦਿ ਵੀ (ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ) ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ।
Verse 9
तत्र कालवशान्नष्टास्तेऽपि प्राप्ता दिवालयम् । यस्तत्र व्रतहीनोऽपि कृषिकर्मरतोऽपि वा
ਉੱਥੇ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਉਹ ਵੀ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਵਰਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ—…
Verse 10
श्रूयतां परमं गुह्यं तस्य क्षेत्रस्य संभवम् । पुनंति क्षेत्रतीर्थानि संवासादिह मानवान्
ਸੁਣੋ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤਿ-ਰਹੱਸ ਦਾ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਭੇਦ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਘਾਟ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं पुनाति स्मरणादपि । किं पुनर्दर्शनाद्विप्राः स्पर्शनाच्च विशेषतः
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਵਧੇਰੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ!
Verse 16
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णनंनाम षोडशोऽ ध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ “ਰਕਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫਲ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।