Adhyaya 262

Verse 1

पार्वत्युवाच । ध्यानयोगमहं प्राप्य ज्ञानयोगमवाप्नुयाम् । तथा कुरुष्व देवेश यथाहममरी भव

ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼, ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਮੈਂ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।

Verse 2

प्रत्युक्तोऽयं मंत्रराजो द्वादशाक्षरसंज्ञितः । जप्तव्यः सुकुमारांगि वेदसारः सनातनः

ਇਹ ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਦੁਆਦਸ਼ਾਖਰ ਨਾਮ ਵਾਲਾ। ਹੇ ਸੁਕੁਮਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਸਾਰ ਹੈ।

Verse 3

प्रणवः सर्ववेदाद्यः सर्वब्रह्मांडयाजकः । प्रथमः सर्वकार्येषु सर्वसिद्धिप्रदायकः

ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਥਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 4

सितवर्णो मधुच्छंदा ऋषिर्ब्रह्मा तु देवता । परमात्मा तु गायत्री नियोगः सर्वकर्मसु

ਇਸ ਦਾ ਵਰਣ ਸਫੈਦ ਹੈ; ਛੰਦ ‘ਮਧੁ’ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਸ ਦੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਯੋਗ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 5

वेदवेदांग तत्त्वाख्यं सदसदूपमव्ययम्

ਇਹ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਤੱਤ-ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ।

Verse 6

नकारः पीतवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । बीजं पृथ्वी मनश्छन्दो विषहा विनियोगतः

ਅੱਖਰ ‘ਨ’ ਪੀਲੇ ਵਰਣ ਵਾਲਾ, ਜਲ-ਤੱਤ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਬੀਜ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੀਜ-ਸੰਬੰਧ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਹੈ, ਛੰਦ ‘ਮਨਸ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ‘ਵਿਸ਼ਹਾ’—ਵਿਸ਼ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 7

मोकारः पृथिवी बीजो विश्वामित्रसमन्वितः । रक्तवर्णो महातेजा धनदो विनियोजितः

ਅੱਖਰ ‘ਮੋ’ ਧਰਤੀ-ਬੀਜ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਬੀਜ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਲਾਲ ਵਰਣ ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜ ਵਾਲਾ ਇਹ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਤੇ ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 8

भकारः पंचवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । मरीचिना समायुक्तः पूजितः सर्वभोगदः

ਅੱਖਰ ‘ਭ’ ਪੰਜ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਲ-ਤੱਤ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਬੀਜ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਮਰੀਚੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ, ਜਦੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

गकारो हेमरक्ताभो भरद्वाजसमन्वितः । वायुबीजो विनिर्योगं कुर्वतामादिभोगदः

ਅੱਖਰ ‘ਗ’ ਸੋਨੇ-ਲਾਲ ਆਭਾ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਯੁ-ਤੱਤ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

वकारः कुन्दधवलो व्योमबीजो महाबलः । ऋषिमंत्रिपुरस्कृत्य योजितो मोक्षदायकः

ਅੱਖਰ ‘ਵ’ ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਧਵਲ, ਆਕਾਸ਼/ਵਿਓਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਬੀਜ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਦਾਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 11

तकारो विद्युद्विकारः सोमबीजं महत्स्मृतम् । अंगिरावर्द्धमूलं च वर्जितं कर्मका मिकम् १

ਅੱਖਰ “ਤ” ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਬੀਜ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਿਰਾ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਧਾਰ ਕੇ ਆਧਾਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਕਰਮਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹਨ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ।

Verse 13

सुकारश्चाक्षरो नित्यं जपाकुसुम भास्वरः । मनो बीजं दुर्विषह्यं पुलहाश्रितमर्थिदम्

ਅੱਖਰ “ਸੁ” ਸਦਾ-ਥਿਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਜਪਾ-ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ। ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ—ਸਹਿਣ ਔਖਾ—ਪੁਲਹਾ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ, ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 14

सिद्धिबीजं महासत्त्वं क्रतौ क्रतुनियोजितम्

ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਸੱਤਵ-ਸੰਪੰਨ; ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ, ਕਰਤੂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 15

वाकारो निर्मलो नित्यं यजमानस्तु बीजभृत् । प्रचेताश्रियमाश्रेयं मोक्षे मोक्षप्रदायकम्

ਅੱਖਰ “ਵਾ” ਸਦਾ ਨਿਰਮਲ ਹੈ; ਯਜਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੈ ਕੇ, ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

यकारस्य महाबीजं पिंगवर्णश्च खेचरी । भूचरी च महासिद्धिः सर्वदा भूविचिन्तनम्

ਅੱਖਰ “ਯ” ਲਈ ਮਹਾਬੀਜ ਹੈ: ਪਿੰਗਲ ਵਰਣ ਦਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਮਹਾਸਿੱਧੀ ਹੈ—ਸਦਾ ਭੂ-ਤੱਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਾਉਂਦੀ।

Verse 17

भृगुयन्त्रे समाश्रांतिनियोगे सर्वकर्मकृत् । गायत्रीछंद एतेषां देहन्यासक्रमो भवेत्

ਭ੍ਰਿਗੁ-ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕਰਮ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਨਿਆਸ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 18

ओंकारं सर्वदा न्यस्यन्नकारं पादयोर्द्वयोः । मोकारं गुह्यदेशे तु भकारं नाभिपंकजे

ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਓੰਕਾਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ‘ਨ’ ਅੱਖਰ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ; ‘ਮੋ’ ਗੁਹ੍ਯ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ‘ਭ’ ਅੱਖਰ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਧਰੇ।

Verse 19

गकारं हृदये न्यस्य वकारः कण्ठ मध्यगः । तेकारं दक्षिणे हस्ते वाकारो वामहस्तगः

‘ਗ’ ਅੱਖਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ, ‘ਵ’ ਗਲੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ। ‘ਤੇ’ ਅੱਖਰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਵਾ’ ਅੱਖਰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 20

सुकारं मुखजिह्वायां देकारः कर्णयोर्द्वयोः । वाकारश्चक्षुषोर्द्वन्द्वे यकारं मस्तके न्यसेत्

‘ਸੁ’ ਅੱਖਰ ਮੂੰਹ ਤੇ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਧਰੇ; ‘ਦੇ’ ਅੱਖਰ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਉੱਤੇ; ‘ਵਾ’ ਅੱਖਰ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ; ਅਤੇ ‘ਯ’ ਅੱਖਰ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 21

लिंगमुद्रा योनिमुद्रा धेनुमुद्रा तथा त्रयम् । सकलं कृतमेतद्धि मंत्ररूपे बिजाक्षरम्

ਲਿੰਗ-ਮੁਦਰਾ, ਯੋਨੀ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਧੇਨੁ-ਮੁਦਰਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮੂਹ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

योजयेत्प्रत्यहं देवि न स पापैः प्रलिप्यते । एतद्द्वादशलिंगारं कूर्मस्थं द्वादशाक्षरम्

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨ ਜੋੜਦਾ/ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਕੂರ್ಮ-ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ।

Verse 23

शालग्रामशिलाश्चैव द्वादशैव हि पूजिताः । ताभिः सहाकरैरेभिः प्रत्यक्षैः सह संसदि

ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਨਿਧਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਪੂਜਾ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ।

Verse 24

यथावर्णमनुध्यानैर्मुनिबीजसमन्वितैः । विनियोगेन सहितैश्छन्दोभिः समलंकृतैः

ਹਰ ਅੱਖਰ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਮੁਨੀ (਋ਸ਼ਿ) ਅਤੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਨਿਯੋਗ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 26

अयं हि ध्यानकर्माख्यो योगो दुष्प्राप्य एव हि । ध्यानयोगं पुनर्वच्मि शृणुष्वैकाग्रमानसा

ਇਹ ਧਿਆਨ-ਕਰਮ ਨਾਮਕ ਯੋਗ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 27

ध्यानयोगेन पापानां क्षयो भवति नान्यथा । जपध्यानमयो योगः कर्मयोगो न संशयः

ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਯੋਗ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 28

शब्दब्रह्मसमुद्भूतो वेदेन द्वादशाक्षरः । ध्यानेन सर्वमाप्नोति ध्यानेनाप्नोति शुद्धताम्

ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਵੇਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 29

ध्यानेन परमं ब्रह्म मूर्त्तौ योगस्तु ध्यानजः । सावलम्बो ध्यानयोगो यन्नारायणदर्शनम्

ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਯੋਗ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਲੰਬਨ-ਸਹਿਤ ਧਿਆਨਯੋਗ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

द्वितीयो निखिलालम्बो ज्ञानयोगेन कीर्तितः । अरूपमप्रमेयं यत्सर्वकायं महः सदा

ਦੂਜਾ ਮਾਰਗ ਗਿਆਨਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ‘ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਹੈ—ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ।

Verse 31

तडित्कोटिसमप्रख्यं सदोदितमखंडितम् । निष्कलं सकलं वापि निरंजनमयं वियत्

ਉਹ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਸਦਾ ਉਦਿਤ, ਅਖੰਡ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਲ ਵੀ ਸਮਝੋ ਜਾਂ ਸਕਲ ਵੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ, ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼-ਵਿਆਪਕ ਵਾਂਗ।

Verse 32

तत्स्वरूपं भोगरूपं तुर्यातीतमनोपमम् । विभ्रांतकरणं मूर्तं प्रकृतिस्थं च शाश्वतम्

ਉਹ ਤੱਤ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੋਗ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਰਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨ ਵਰਗਾ ਅਤੁਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੂਰਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

दृश्यादृश्यमजं चैव वैराजं सततोज्ज्वलम् । बहुलं सर्वजं धर्म्यं निर्विकल्पमनीश्वरम्

ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵੀ; ਅਜਨਮਾ; ਵਿਰਾਟ-ਵੈਰਾਜ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉੱਜਵਲ, ਨਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ, ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ—ਵਿਕਲਪ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਆਮ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੀ ਈਸ਼ਵਰਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ।

Verse 34

अगोत्रं वरणं वापि ब्रह्मांडशतकारणम् । निरीहं निर्ममं बुद्धिशून्यरूपं च निर्मलम्

ਉਹ ਗੋਤ੍ਰ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਵਰਣ-ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ, ਮਮਤਾ-ਰਹਿਤ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।

Verse 35

तदीशरूपं निर्देहं निर्द्वंद्वं साक्षिमात्रकम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं ध्यातृध्येयविवर्जितम् । नोपमेयमगाधं त्वं स्वीकुरुष्व स्वतेजसा

ਉਹੀ ਈਸ਼-ਤੱਤ੍ਵ ਨਿਰਦੇਹ ਹੈ, ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੇਵਲ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ। ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਧਿਆਤਾ ਤੇ ਧ੍ਯੇਯ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਅਤੁਲ ਅਤੇ ਅਗਾਧ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।

Verse 36

पार्वत्युवाच । तत्कथं प्राप्यते सम्यग्ज्ञानं योगिस्वरूपिणम् । नारायणममूर्तं च स्थानं तस्य वद प्रभो

ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ—ਜੋ ਯੋਗੀ ਦੇ ਹੀ ਸ੍ਵਰੂਪ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ‘ਧਾਮ’ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”

Verse 37

ईश्वर उवाच । शिरः प्रधानं गात्रेषु शिरसा धार्यते महान्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਭਾਰ—ਸਾਰਾ ਪੁਰਖ—ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 38

शिरसा पूजितो देवः पूजितं सकलं जगत् । शिरसा धार्यते योगः शिरसा ध्रियते बलम्

ਜਦੋਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਨਾਲ ਯੋਗ ਧਾਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

शिरसा ध्रियते तेजो जीवितं शिरसि स्थितम् । सूर्यः शिरो ह्यमूर्त्तस्य मूर्तस्यापि तथैव च

ਸਿਰ ਨਾਲ ਤੇਜ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਵੀ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਮੂਰਤ ਸੱਤਾ ਦਾ ‘ਸਿਰ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੂਰਤ (ਦੇਹਧਾਰੀ) ਦਾ ਵੀ ਓਹੀ ਹੈ।

Verse 40

उरस्तु पृथिवीलोकः पादश्चैव रसातलम् । अयं ब्रह्मांडरूपे च मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपतः

ਉਸ ਦਾ ਉਰਸ ਪૃਥਿਵੀਲੋਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਰਸਾਤਲ ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਰੂਪ ਹੀ ਖੜਾ ਹੈ—ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਦੋਹਾਂ ਸਵਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 41

विष्णुरेव ब्रह्मरूपो ज्ञानयोगाश्रयः स्वयम् । सृजते सर्वभूतानि पालयत्यपि सर्वशः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਹੈ, ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਦਾ ਸਵੈੰ ਆਸ਼੍ਰਯ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

विनाशयति सर्वं हि सर्वदेवमयो ह्ययम् । सर्वमासेष्वाधिपत्यं यस्य विष्णोः सनातनम्

ਉਹ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲਯ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ-ਮਯ ਹੈ। ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਹੀ ਸਭ ਮਹੀਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਖੰਡ ਅਧਿਪਤਿਆਈ ਹੈ।

Verse 43

तस्मात्सर्वेषु मासेषु सर्वेषु दिवसेष्वपि । सर्वेषु यामकालेषु संस्मरन्मुच्यते हरिम्

ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰ ਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यानमात्रात्प्रमुच्यते । अमूर्त्तसेवनं गंगातीर्थध्यानाद्वरं परम्

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੇਵਲ ਧਿਆਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਹੈ—ਗੰਗਾ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ।

Verse 45

सर्वदानोत्तरं चैव चातुर्मास्ये न संशयः । सर्वमासकृतं पापं चातुर्मास्ये शुभाशुभम्

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ (ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ) ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪ, ਚਾਹੇ ‘ਸ਼ੁਭ’ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ‘ਅਸ਼ੁਭ’ ਤੋਂ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ (ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।

Verse 46

अक्षय्यं तद्भवेद्देवि नात्र कार्या विचारणा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानयोगो बहूत्तमः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 48

न कथ्येयं यस्य कस्य सुतस्याप्य परस्य च । अदांतायाथ दुष्टाय चलचित्ताय दांभिके

ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਪਰਾਏ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ। ਅਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਦੁਸ਼ਟ, ਚੰਚਲ-ਚਿੱਤ ਜਾਂ ਦੰਭੀ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 49

स्ववाक्च्युताय निंद्याय न वाच्या योगजा कथा । नित्यभक्ताय दांताय शमादि गुणिने तथा

ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਚਨ-ਸੱਤ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿੰਦਣਯ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਕਥਾ ਨਾ ਕਹੀਏ। ਪਰ ਜੋ ਨਿੱਤ ਭਗਤ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਦਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 50

विष्णुभक्ताय दातव्या शूद्रायापि द्विजन्मने । अभक्तायाप्यशुचये ब्रह्मस्थानं न कथ्यते

ਇਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਉਹ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਦ੍ਵਿਜਨਮ (ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮਿਆ) ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜੋ ਅਭਕਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਚਿ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ।

Verse 51

मद्भक्त्या योगसिद्धिं त्वं गृहाणाशु तपोधने । अभूतं ज्ञानगम्यं तं विद्धि नारायणं परम्

ਹੇ ਤਪ-ਧਨ! ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਜਾਣ—ਜੋ ਭਵ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਗਮ੍ਯ ਹੈ।

Verse 52

नादरूपेण शिरसि तिष्ठंतं सर्वदेहिनाम् । स एव जीवशिरसि वर्त्तते सूर्यबिंबवत्

ਨਾਦ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਤੱਤ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 53

सदोदितः सूक्ष्मरूपो मूर्त्तो मूर्त्या प्रणीयते । अभ्यासेन सदा देवि प्राप्यते परमात्मकः

ਉਹ ਸਦਾ ਉਦਿਤ, ਸੁਖਮ-ਰੂਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਮੂਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 54

शरीरे सकला देवा योगिनो निवसंति हि । कर्णे तु दक्षिणे नद्यो निवसंति तथाऽपराः

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੱਜੇ ਕਾਨ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਭੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 55

हृदये चेश्वरः शंभुर्नाभौ ब्रह्मा सनातनः । पृथ्वी पादतलाग्रे जलं सर्वगतं तथा

ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ। ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਦੇ ਅਗੇ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਲ ਭੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

Verse 56

तेजो वायुस्तथाऽकाशं विद्यते भालमध्यतः । हस्ते च पंच तीर्थानि दक्षिणे नात्र संशयः

ਮੱਥੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਤੇਜ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਦਯਮਾਨ ਹਨ। ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 57

सूर्यो यद्दक्षिणं नेत्रं चन्द्रो वाममुदाहृतम् । भौमश्चैव बुधश्चैव नासिके द्वे उदाहृते

ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਖੱਬੀ। ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਿਕਾ-ਰੰਧ੍ਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 58

गुरुश्च दक्षिणे कर्णे वामकर्णे तथा भृगुः । मुखे शनैश्चरः प्रोक्तो गुदे राहुः प्रकीर्तितः

ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਸੱਜੇ ਕਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਕਾਨ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਹੈ। ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਰਾਹੁ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 59

केतुरिंद्रियगः प्रोक्तो ग्रहाः सर्वे शरीरगाः । योगिनो देहमासाद्य भुवनानि चतुर्दश

ਕੇਤੂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇਹ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ-ਖੇਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 60

प्रवर्त्तंते सदा देवि तस्माद्योगं सदाभ्यसेत् । चातुर्मास्ये विशेषेण योगी पापं निकृन्तति

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸਦਾ ਉੱਠਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀ ਪਾਪ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

मुहूर्त्तमपि यो योगी मस्तके धारयेन्मनः । कर्णै पिधाय पापेभ्यो मुच्यतेऽसौ न संशयः

ਜੋ ਯੋਗੀ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਭਰ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਮਸਤਕ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਲਏ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਵਿਖੇਪ ਤੋਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 62

अंतरं नैव पश्यामि विष्णोर्योगपरस्य वा । एकोऽपि योगी यद्गेहे ग्रासमात्रं भुनक्ति च

ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਪਰਾਇਣ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਰਤਾ ਭਰ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੇ ਇਕ ਯੋਗੀ ਵੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਗ੍ਰਾਸ ਮਾਤਰ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਏ, ਉਹ ਘਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 63

कुलानि त्रीणि सोऽवश्यं तारयेदात्मना सह । यदि विप्रो भवेद्योगी सोऽवश्यं दर्शनादपि

ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਯੋਗੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਵਸ਼੍ਯ ਕਲਿਆਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

सर्वेषां प्राणिनां देवि पापराशि निषूदकः । सक्रियो ब्रह्मनिरतः सच्छूद्रो योगभाग्यदि

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ—ਜੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਭਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।

Verse 65

भवेत्सद्गुरुभक्तो वा सोऽप्यमूर्त्तफलं लभेत् । यो योगी नियताहारः परब्रह्म समाधिमान्

ਜਾਂ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਭਗਤ ਬਣੇ, ਉਹ ਵੀ ਅਮੂਰਤ (ਅਵ੍ਯਕਤ) ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਗੀ ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਵਾਲਾ, ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ-ਸਥਿਤ—ਉਹ ਧੰਨ ਹੈ।

Verse 66

चातुर्मास्ये विशेषेण हरौ स लयभाग्भवेत् । यथा सिद्धकरस्पर्शाल्लोहं भवति कांचनम्

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਹਰਿ ਵਿੱਚ ਲਯ-ਭਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਸੋਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 67

तथा मूर्त्तं हरिप्रीत्या मनुष्यो लयमाव्रजेत् । यथा मार्गजलं गंगापतितं त्रिदशैरपि

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਿ-ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਪਾਣੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 68

सेवितं सर्वफलदं तथा योगी विमुक्तिदः । यथा गोमयमात्रेण वह्निर्दीप्यति सर्वदा

ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਗੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੋਬਰ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਇੰਧਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅੱਗ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 69

देवतानां मुखं तद्धि कीर्त्यते याज्ञिकैः सदा । एवं योगी सदाऽभ्यासाज्जायते मोक्षभाजनम्

ਯਜ્ઞ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਦਾ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁਖ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

योगोऽयं सेव्यते देवि ज्ञानासिद्धिप्रदः सदा । सनकादिभिराचार्यैर्मुमुक्षुभिरधीश्वरैः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਯੋਗ ਸਦਾ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਨਕ ਆਦਿ ਆਚਾਰਿਆਂ, ਮੋਖਸ਼-ਇੱਛੁਕਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ ਹੈ।

Verse 71

प्रथमं ज्ञानसंपत्तिर्जायते योगिनां सदा । तेषां गृहीतमात्रस्तु योगी भवति पार्वति

ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਦਾ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੰਪੱਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਉਸ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 72

ततस्तु सिद्धयस्तस्य त्वणिमाद्याः पुरोगताः । भवन्ति तत्रापि मनो न दद्याद्योगिनां वरः

ਫਿਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ—ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ—ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 73

सर्वदानक्रतुभवं पुण्यं भवति योगतः । योगात्सकलकामाप्तिर्न योगाद्भुवि प्राप्यते

ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁੰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਹਰ ਯਜ्ञ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਯੋਗ ਨਾਲ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 74

योगान्न हृदयग्रंथिर्न योगान्ममता रिपुः । न योगसिद्धस्य मनो हर्त्तुं केनापि शक्यते

ਯੋਗ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੰਢ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਯੋਗ ਨਾਲ ‘ਮੇਰਾਪਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵੈਰੀ ਉੱਠਦਾ ਨਹੀਂ। ਯੋਗ-ਸਿੱਧ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਚੁਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 75

स एव विमलो योगी यच्चित्तं शिरसि स्थितम् । स्थिरीभूतव्यथं नित्यं दशमद्वारसंपुटे

ਉਹੀ ਯੋਗੀ ਨਿਰਮਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ—ਸਦਾ ਅਡੋਲ, ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਸ਼ਾਂਤ—‘ਦਸਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ’ ਦੇ ਘੇਰੇ ਅੰਦਰ।

Verse 76

कणौं पिधाय मर्त्यस्य नादरूपं विचिन्वतः । तदेव प्रणवस्याग्रं तदेव ब्रह्म शाश्वतम्

ਜੋ ਮਰਤਯ ਕਾਨ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਨਾਦ-ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੰਦਰਲਾ ਨਾਦ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਅਗ੍ਰ-ਸਾਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।

Verse 77

तदेवानंतरूपाख्यं तदेवामृतमुत्तमम् । घ्राणवायौ प्रघोषोऽयं जठराग्नेर्महत्पदम्

ਉਹੀ ‘ਅਨੰਤ-ਰੂਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੂੰਜ ਨੱਕ ਦੀ ਸਾਂਸ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਠਰਾਗਨੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਦ ਹੈ।

Verse 78

पंचभूतं निवासं यज्ज्ञानरूपमिदं पदम् । पदं प्राप्य विमुक्तिः स्याज्जन्मसंसारबंधनात्

ਇਹ ਪਦ—ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਪੰਜ ਭੂਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਨਮ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 79

यदाप्तिर्दुलभा लोके योगसिद्धिप्रदायिका

ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜੋ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 80

एवं ब्रह्ममयं विभाति सकलं विश्वं चरं स्थावरं विज्ञानाख्यमिदं पदं स भगवान्विष्णुः स्वयं व्यापकः । ज्ञात्वा तं शिरसि स्थितं बहुवरं योगेश्वराणां परं प्राणी मुंचति सर्पवज्जगतिजां निर्मोकमायाकृतिम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੂਹ ਵਿਸ਼ਵ ਬ੍ਰਹਮ-ਮਯ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ’ ਨਾਮਕ ਇਹ ਪਦ ਆਪ ਹੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਮ, ਸ਼ਿਰ ਦੇ ਮੂੜ੍ਹੇ (ਸਹਸ੍ਰਾਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤਿ-ਉੱਤਮ ਜਾਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣੀ ਸੰਸਾਰ-ਜਨਿਤ ਮਾਇਆ-ਕ੍ਰਿਤ ਨਿਰਮੋਕ ਨੂੰ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 112

वाकारो धूम्रवर्णश्च सूर्यबीजं मनोजवम् । पुलस्त्यर्षिसमायुक्तं नियुक्तं सर्वसौख्यदम्

‘ਵ’ ਅੱਖਰ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਬੀਜ-ਮੰਤਰ ਹੈ, ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜਪਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 258

ध्यानैजपैः पूजितैश्च भक्तानां मुनिसत्तम । मोक्षो भवति बन्धेभ्यः कर्मजेभ्यो न संशयः

ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਭਗਤ ਧਿਆਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਜਨਿਤ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 262

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहरस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ज्ञानयोगकथनं नाम द्विषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕਾਂਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤੀ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਧੀਨ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਜ੍ਞਾਨ-ਯੋਗ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ੨੬੨ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 407

सेवितो विष्णुरूपेण ब्रह्ममोक्षप्रदायकः । शृणुष्वावहिता भूत्वा मूर्त्तामूर्ते स्थितिं शुभे

ਵਿਸ਼్ణੁ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣ—ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ।