Adhyaya 44

Verse 1

। मेनकोवाच । नूनं हि कामधर्मे त्वं न प्रवीणो महाद्युते । तेन मामीदृशैर्वाक्यैर्निवारयसि रागिणीम्

ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਕਾਮ-ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਲਈ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ—ਜੋ ਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹਾਂ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਦਾ ਹੈਂ।

Verse 2

सूत उवाच । एवमुक्तस्ततो भूयो विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् । कोपेन महता युक्तो निःस्पृहस्तत्परिग्रहे

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ—ਮਹਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਸੰਗ।

Verse 3

विश्वामित्र उवाच । त्वं जीव गच्छ वा मृत्युं नाहं कर्तास्मि ते वचः । व्रतनाशात्तु यत्पापमधिकं स्त्रीवधाद्भवेत्

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾ—ਜਾਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਜੋ ਪਾਪ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਵਧ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 4

प्रायश्चित्तं बुधैरुक्तं व्रतिनां स्त्रीवधे कृते । न संगात्तु पुनस्तासां तस्मात्त्वं गन्तुमर्हसि

ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਵਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ।

Verse 5

न केवलं व्रतोपेताः स्त्रीसंगात्पापमाप्नुयुः । व्रतबाह्या अपि नराः सक्ताः स्त्रीषु पतंत्यधः

ਕੇਵਲ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੰਗ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ; ਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ, ਜੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 6

संसारभ्रमणं नारी प्रथमेपि समागमे । वह्निप्रदक्षिणा व्याजन्यायेनैव प्रदर्शयेत्

ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਸੰਸਾਰ-ਭ੍ਰਮਣ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਗੇੜੇ ਲਗਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

तस्मात्स्त्रीभिः समं प्राज्ञः संभाषामपि वर्जयेत् । आस्तां तावत्समासंगं य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਪੁਰਸ਼ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ; ਲੰਬੀ ਸੰਗਤ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

Verse 8

अंगार सदृशा नारी घृतकुंभसमः पुमान् । अस्पर्शाद्दृढतामेति तत्संपर्काद्विलीयते

ਇਸਤ੍ਰੀ ਅੰਗਾਰੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਪੁਰਖ ਘਿਉ ਦੇ ਘੜੇ ਸਮਾਨ। ਨਾ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਛੂਹ ਨਾਲ ਉਹ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

स्त्रियो मूलमनर्थानां सर्वेषां प्राणिनां भुवि । तस्मात्त्याज्या सुदूरेण ताः स्वर्गस्य निरोधकाः

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਨਰਥਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਰਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 10

कुलीना वित्तवत्यश्च नाथवत्योऽपि योषितः । एकस्मिन्नंतरे रागं कुर्वंत्येताः सुचञ्चलाः

ਕੁਲੀਂ, ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ—ਅਤਿ ਚੰਚਲ ਹੋ ਕੇ—ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਰ ਥਾਂ ਰਾਗ ਜੋੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 12

न स्त्रीभ्यः किंचिदन्यद्धि पापाय विद्यते भुवि । यासां संगसमासाद्य संसारे भ्रमते जनः । नीचोऽपि कुरुते सेवां यस्तासां विजनेष्वथ । विरूपं वापि नीचं वा तं सेवन्ते हि ताः स्त्रियः

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ (ਦੀ ਸੰਗਤ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਪ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਇਕਾਂਤ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਉਸੇ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੁਰੂਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਮ।

Verse 13

अनर्थत्वान्मनुष्याणां भयात्परिजनस्य च । मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु

ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਅਨਰਥ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਭੈ ਕਰਕੇ, ਮਰਯਾਦਾ ਰਹਿਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 14

सूत उवाच । एवं संभर्त्सिता तेन मेनका कोपसंयुता । शशाप तं मुनिश्रेष्ठं स्फुरमाणोष्ठसंपुटा

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: "ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਿੜਕੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਅਤੇ ਕੰਬਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ।"

Verse 15

यस्मात्त्वया परित्यक्ता सकामाहं सुदुर्मते । त्यजता कामजं धर्मं तस्माच्छापं गृहाण मे

"ਹੇ ਦੁਰਮਤੀ! ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਾਮ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਸਰਾਪ ਲੈ!"

Verse 16

अद्यैव भव दुबुर्द्धे वलीपलितसंयुतः । जराजर्ज्जरितांगश्च तुच्छदृष्टिर्विरंगितः

"ਹੇ ਮੂਰਖ! ਅੱਜ ਹੀ ਤੂੰ ਝੁਰੜੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾ; ਬੁਢਾਪੇ ਕਾਰਨ ਤੇਰੇ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਣ, ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਜਾਵੇ।"

Verse 17

सूत उवाच । उक्तमात्रे तु वचने तत्क्षणान्मुनिसत्तमः । बभूव तादृशः सद्यस्तया यादृक्प्रकीर्तितः

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: "ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਿਆਂ ਹੀ, ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬਿਲਕੁਲ ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।"

Verse 18

ततः कोपपरीतात्मा सोऽपि तां शप्तुमुद्यतः । कमण्डलोर्जलं गृह्य संतापाद्रक्तलोचनः

"ਫਿਰ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦੇਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ; ਆਪਣੇ ਕਮੰਡਲ ਵਿੱਚੋਂ ਜਲ ਲੈ ਕੇ, ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।"

Verse 19

निर्दोषोऽपि त्वया यस्माच्छप्तोऽहं गणिकाधमे । तस्माद्भव त्वमप्याशु जराजर्जरितांगिका

ਹੇ ਗਣਿਕਾ-ਅਧਮਾ! ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭੀ ਤੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ਪਤ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਬੁੱਢਾਪੇ ਨਾਲ ਜਰਜਰ ਹੋਇਆ ਦੇਹ ਧਾਰਣ ਕਰ।

Verse 20

सापि तद्वचनात्सद्यस्तादृग्रूपा व्यजायत । यादृशोऽसौ मुनिश्रेष्ठो वलीपलितगात्रभृत्

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ—ਉਸ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਝੁਰੜੀਆਂ ਤੇ ਸਫ਼ੈਦੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 21

अथ तादृक्स्वरूपेण स्नाता तत्र जला शये । भूयोऽपि तादृशी जाता यादृशी संस्थिता पुरा

ਫਿਰ ਉਸੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਉਹ ਝੀਲ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਜਿਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ—ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੌਟ ਆਈ।

Verse 22

तद्दृष्ट्वा परमाश्चर्यमतीव त्वरयान्वितः । सोऽपि तत्राकरोत्स्नानं संजातश्च यथा पुरा

ਉਹ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 23

ततस्तौ तीर्थमाहात्म्याद्रूपौदार्यगुणान्वितौ । मिथ आमंत्र्य संहृष्टौ गतौ देशं यथेप्सितम्

ਫਿਰ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ-ਸੌੰਦਰਯ, ਉੱਚਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਮਨਚਾਹੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 24

एवं तीर्थस्य माहात्म्यं विज्ञाय भगवानृषिः । लिंगं संस्थापयामास देवदेवस्य शूलिनः

ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ੂਲਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 25

तपश्चकार सुमहत्तस्मिंस्तीर्थवरे तदा । कुशस्तम्बेन कृतवांस्तत्सरो विपुलं विभुः

ਫਿਰ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਰਚਿਆ।

Verse 26

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु पूजयेल्लिंगमुत्तमम् । विश्वामित्रेश्वरं ख्यातं स गच्छेच्छिवमंदिरम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਜੋ ‘ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

अद्यापि दृश्यते तत्र गंगोदकसमं जलम् । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामप्रदायकम्

ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਸਮਾਨ ਪਾਣੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ, ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਯੋਗ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 28

यस्तत्र कुरुते स्नानं श्रद्धापूतेन चेतसा । स देवलोकमासाद्य पितृभिः सह मोदते

ਜੋ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 29

ततःप्रभृति तत्तीर्थं ख्यातिं प्राप्तं महीतले । पाताले स्वर्गलोके च रूपौदार्यप्रदं नृणाम्

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ; ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪ-ਸੌੰਦਰਯ ਅਤੇ ਉੱਚਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ।

Verse 30

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । विश्वामित्रेश माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰੇਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे श्रीहाटकेवरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ—ਨਾਗਰਖੰਡ—ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਹਾਟਕੇਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ, “ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕੁੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਚੌਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।