Adhyaya 167

Verse 1

सूत उवाच । गाधेस्तु याऽथ पत्नी च प्राशनाच्चरु कस्य वै । सापि गर्भं दधे तत्र वासरे मन्त्रतः शुभा

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗਾਧੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਵੀ—ਚਰੂ (ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਨ-ਭੋਗ) ਦਾ ਅੰਸ਼ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕਰਕੇ—ਉਸੇ ਦਿਨ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਜਨੋ, ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 2

सा च गर्भसमोपेता यदा जाता द्विजोत्तमाः । तीर्थयात्रापरा साध्वी जाता व्रतपरायणा

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ! ਜਦ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੀ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਗਈ।

Verse 3

वेदध्वनिर्भवेद्यत्र तत्र हर्षसमन्विता । पुलकांचितसर्वांगी सा शुश्राव च सर्वदा । त्यक्त्वा राज्योचितान्सर्वानलंकारान्सुखानि च

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਧੁਨੀ ਉਠਦੀ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੀ; ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਕੰਬ ਉਠਦੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਣਦੀ ਰਹਿੰਦੀ—ਰਾਜਯੋਗ ਅਨੁਕੂਲ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਕੇ।

Verse 4

अथ सापि द्विजश्रेष्ठा दशमे मासि संस्थिते । सुषुवे सुप्रभं पुत्रं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्

ਫਿਰ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਠ! ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ, ਉਸ ਮਹਾਨਾਰੀ ਨੇ ਇਕ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲ-ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 5

विश्वामित्रस्तथा ख्यातस्त्रैलोक्ये सचरा चरे । ववृधे स महाभागो नित्यमेवाधिकं नृणाम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ—ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਵਿੱਚ—ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਹੀ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।

Verse 6

शुक्लपक्षं समासाद्य तारापतिरिवांबरे । यदासौ यौवनोपेतः संजातो द्विजसत्तमाः

ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਵੀ ਯੌਵਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮੋ।

Verse 7

राज्यक्षमस्तदा राज्ये गाधिना स नियोजितः । अनिच्छमानः स्वं राज्यं पितृपैतामहं महत्

ਰਾਜ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਗਾਧੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ; ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਨੋਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

Verse 8

वेदाध्ययनसंपन्नो नित्यं च पठते हि सः । ब्राह्मणोचितमार्गेण गच्छमानो दिवानिशम्

ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ; ਦਿਨ ਰਾਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਸੀ।

Verse 9

संस्थाप्याथ सुतं राज्ये बभूव वनगोचरः । सकलत्रो महाभागो वानप्रस्थाश्रमे रतः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਵਨ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 10

विश्वामित्रोऽपि राज्यस्थो द्विजसंपूजने रतः । द्विजैः सर्वैश्चचाराथ स्नानजाप्यपरायणः

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ; ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਨਾਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿਆ।

Verse 11

कस्यचित्त्वथ कालस्य पापर्द्धिं समुपागतः । प्रविवेश वनं रौद्रं नानामृगसमाकुलम्

ਪਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਪਾਪ ਦੀ ਵਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਭਿਆਨਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 12

जघान स वने तत्र वराहान्संबरान्गजान् । तरक्षांश्च रुरून्खड्गानारण्यान्महिषांस्तथा

ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਰਾਹ, ਸ਼ੰਬਰ ਮ੍ਰਿਗ, ਗਜ, ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼, ਰੁਰੂ ਮ੍ਰਿਗ, ਖੜਗ (ਗੈਂਡਾ) ਤੇ ਅਰਣ੍ਯ ਮਹਿਸ਼ ਵੀ ਸੰਘਾਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 13

सिंहान्व्याघ्रान्महासर्पाञ्छरभांश्च द्विजोत्तमाः । मृगयासक्तचित्तः स भ्रममाणो महावने

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ! ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ—ਸਿੰਹਾਂ, ਵਿਆਘਰਾਂ, ਮਹਾਸਰਪਾਂ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਰਭਾਂ ਵਿਚਕਾਰ।

Verse 14

मध्याह्नसमये प्राप्ते वृषस्थे च दिवाकरे । क्षुत्पिपासापरिश्रांतो विश्वामित्रो द्विजोत्तमाः

ਜਦ ਮੱਧਾਹਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਿਆ, ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਕਲਾਂਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ।

Verse 15

आससादाश्रमं पुण्यं वसिष्ठस्य महात्मनः । वसिष्ठोऽपि समालोक्य विश्वामित्रं नृपो त्तमम्

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੰਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ—ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਣੀ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ।

Verse 16

निजाश्रमे तु संप्राप्तं सानन्दं सम्मुखो ययौ । दत्त्वा तस्मै तदार्घ्यं च मधुपर्कं च भूभुजे

ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਵਧਿਆ; ਅਤੇ ਭੂਪ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਅਰਘ੍ਯ ਤੇ ਸਵਾਗਤ ਦਾ ਮਧੁਪਰਕ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 17

अब्रवीच्च ततो वाक्यं स्वागतं ते महीपते । वद कृत्यं करोम्येव गृहायातस्य यच्च ते

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: “ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ। ਦੱਸੋ ਕੀ ਕਰਤੱਬ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਗ੍ਰਿਹ ਆਏ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੀ ਜੋ ਵੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 18

विश्वामित्र उवाच । मृगयायां परिश्रांतः पिपासाव्याकुलेन्द्रियः । पानार्थमिह संप्राप्त आश्रमे ते मुनीश्वर

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 19

तत्पीतं शीतलं तोयं वितृष्णोऽहं व्यवस्थितः । अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्येन गच्छामि मंदिरम्

“ਉਹ ਠੰਢਾ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂ।”

Verse 20

वसिष्ठ उवाच । मध्याह्न समयो रौद्रः सूर्योऽतीव सुतापदः । तत्कृत्वा भोजनं राजन्नपराह्णे व्यवस्थिते । गन्तासि निजमावासं भुक्त्वान्नं मम चाश्रमे

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੱਧਾਹਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤਿੱਖਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਵੋ। ਜਦੋਂ ਅਪਰਾਹਨ ਠਹਿਰ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਭੁੰਚ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾਵੋਗੇ।”

Verse 21

राजोवाच । चतुरंगेण सैन्येन मृगयामहमागतः

ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ: “ਮੈਂ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ।”

Verse 22

तवाश्रमस्य द्वारस्थं मम सैन्यं व्यवस्थितम् । बुभुक्षितेषु भृत्येषु यः स्वामी कुरुतेऽशनम्

ਤੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀ ਸੈਨਾ ਤਾਇਨਾਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੇਵਕ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਮਾਲਕ ਇਕੱਲਾ ਭੋਜਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 23

स याति नरकं घोरं त्यज्यते च गुणैर्द्रुतम् । तस्मादाज्ञापय क्षिप्रं मां मुने स्वगृहाय भोः

ਜੋ ਐਸਾ ਕਰੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੁਰੰਤ ਹੁਕਮ ਕਰ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਘਰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ।

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । यदि ते सेवकाः संति द्वारदेशे बुभुक्षिताः । सर्वानिहानय क्षिप्रं तृप्तिं नेष्याम्यहं परम्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਕੋਲ ਭੁੱਖੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆ ਆ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਵਾਂਗਾ।

Verse 25

अस्ति मे नन्दिनीनाम कामधेनुः सुशोभना । वांछितं यच्छते सर्वं तपसा पार्थिवोत्तम

ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨੰਦਿਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕਾਮਧੇਨੁ ਹੈ। ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਮਨਚਾਹੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।

Verse 26

तृप्तिं नेष्यति ते सर्वं सैन्यं पार्थिवसत्तम । तस्मादानीयतां क्षिप्रं पश्य मे धेनुजं फलम्

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆਓ—ਮੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧੇਨੁ ਦੇ ਜਨਮੇ ਫਲ ਨੂੰ ਵੇਖੋ।

Verse 27

तच्छ्रुत्वा चानयामास सर्वं सैन्यं महीपतिः । स्नातश्च कृतजप्यश्च सन्तर्प्य पितृदेवताः

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹੀਪਤਿ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ। ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜਪ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 28

ब्राह्मणान्वाचयित्वा च सिंहासनसमाश्रितः । एतस्मिन्नंतरे धेनुः समाहूता च नंदिनी

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗਲ ਪਾਠ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਇਸੀ ਵਿਚਕਾਰ ਧੇਨੂ ਨੰਦਿਨੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 29

वसिष्ठेन समाहूता विश्वामित्रपुरःस्थिता । अब्रवीच्च तता वाक्यं वसिष्ठमृषि सत्तमम्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬੁਲਾਵੇ ਤੇ ਉਹ ਆਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 30

आदेशो दीयतां मह्यं किं करोमि प्रशाधि माम्

ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।

Verse 31

वसिष्ठ उवाच । पादप्रक्षालनाद्यं तु कुरुष्व वचनान्मम । विश्वामित्रस्य राजर्षेर्यावद्भोजनसंस्थितिम्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਰ ਧੋਣ ਆਦਿ ਸੇਵਾ-ਕਰਮ ਕਰ। ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਭੋਜਨ-ਸਮਾਪਤੀ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ।

Verse 32

खाद्यैः सर्वैस्तथा लेह्यैश्चोष्यैः पेयैः पृथविधैः । कुरुष्व तृप्तिपर्यन्तं ससैन्यस्य महीपतेः । अश्वानां च गजानां च घासादिभिर्यथाक्रमम्

ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ! ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਖਾਣੇ, ਚਾਟਣਯੋਗ ਮਿਠਿਆਈਆਂ, ਚੂਸਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਵਿਧ ਪੇਯਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਕਰਾ; ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘਾਹ ਆਦਿ ਚਾਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ।

Verse 33

सूत उवाच । बाढमित्येव साप्युक्त्वा ततस्तत्ससृजे क्षणात् । यत्प्रोक्तं तेन मुनिना भृत्यानां चायुतं तथा

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ “ਬਾਢਮ” ਕਹਿ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਜੋ ਮੰਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸਭ ਰਚ ਦਿੱਤਾ—ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੇਵਕ-ਸਹਾਇਕ ਵੀ।

Verse 34

ततस्ते सर्वमादाय भृत्या भोज्यं ददुस्तथा । एकैकस्य पृथक्त्वेन प्रतिपत्तिपुरःसरम्

ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਵੰਡਣ ਲੱਗੇ; ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਢੰਗੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ।

Verse 35

एवं तया क्षणेनैव तृप्तिं नीतो महीपतिः । ससैन्यः सपरीवारो गजोष्ट्राश्वैर्वृषैः सह

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਹੀਪਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ-ਪਰਿਕਰ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਊਠਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਬਲਦਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 36

ततस्तु कौतुकं दृष्ट्वा विश्वामित्रो महीपतिः । सामात्यो विस्म याविष्टो मन्त्रयामास च द्विजाः

ਫਿਰ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕੌਤਕ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹੀਪਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 37

अहो चित्रमहो चित्रं ययाऽकस्माद्वरूथिनी । तृप्तिं नीतेयमस्माकं क्षुत्पिपासासमाकुला

ਅਹੋ ਅਦਭੁਤ, ਅਹੋ ਅਦਭੁਤ! ਇਸ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਟੋਲੀ—ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ—ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 38

तस्मात्संनीयतामेषा स्वगृहं धेनुरुत्तमा । किं करिष्यति विप्रोऽयं निर्भृत्यो वनसंस्थितः

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉੱਤਮ ਧੇਨੂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸੇਵਕਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?

Verse 39

ततो वसिष्ठमाहूय वाक्यमेतदुवाच सः । नंदिनी दीयतां मह्यं किं करिष्यसि चानया

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਨੰਦਿਨੀ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ; ਤੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ ਹੀ?”

Verse 40

त्वमेको वनसंस्थस्तु निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । अथवा तव दास्यामि व्ययार्थे मुनिसत्तम । वरान्ग्रामांश्च हस्त्यश्वानन्यांश्चापि यथेप्सितान्

ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਨਿਰਵੈਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਪਰਿਗ੍ਰਹ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਖਰਚ ਲਈ ਉੱਤਮ ਪਿੰਡ, ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ, ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 41

वसिष्ठ उवाच । होमधेनुरियं राजन्नस्माकं कामदोहिनी । अदेया गौर्महाराज सामान्यापि द्विजन्मनाम्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਹੋਮ-ਧੇਨੂ ਹੈ, ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਗਾਂ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਸਧਾਰਣ ਗਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।”

Verse 42

किं पुनर्नंदिनी यैषा सर्वकामप्रदायिनी । अपरं शृणु राजेंद्र स्मृतिवाक्यमनुत्तमम्

ਫਿਰ ਇਸ ਨੰਦਿਨੀ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ! ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਹੁਣ ਸ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਵਚਨ ਸੁਣੋ।

Verse 43

गवां हि विक्रयार्थे च यदुक्तं मनुना स्वयम् । गवां विक्रयजं वित्तं यो गृह्णाति द्विजोत्तमः

ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵੇਚਣ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਨੂ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ: ਜੋ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਗਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਆਇਆ ਧਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

अन्त्यजः स परिज्ञेयो मातृविक्रयकारकः । तस्मान्नाहं प्रदास्यामि नन्दिनीं तां महीपते

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅੰਤਯਜ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ—ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹੀਪਤਿ, ਮੈਂ ਉਹ ਨੰਦਿਨੀ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।

Verse 45

न साम्ना नैव भेदेन न दानेन कथंचन । न दण्डेन महाराज तस्माद्गच्छ निजालयम्

ਨਾ ਮਨਾਵਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਫੂਟ ਪਾ ਕੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾਨ ਨਾਲ; ਨਾ ਹੀ ਦੰਡ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ—ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ।

Verse 46

विश्वामित्र उवाच । यत्किंचिद्विद्यते रत्नं पार्थिवस्य क्षितौ द्विज । तत्सर्वं राजकीयं स्यादिति वित्तविदो विदुः

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰਤਨ-ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਰਾਜ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਧਨ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 47

रत्नभूता ततो धेनुर्ममेयं नंदिनी स्थिता । दण्डेनापि ग्रहीष्यामि साम्ना यच्छसि नो यदि

ਇਹ ਧੇਨੂ ਰਤਨ-ਸਮਾਨ ਹੈ; ਇਹ ਨੰਦਿਨੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੰਡ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਪਕੜ ਲਵਾਂਗਾ।

Verse 48

एवमुक्त्वा वसिष्ठं स विश्वामित्रो महीपतिः । आदिदेश ततो भृत्यान्नदिनीयं प्रगृह्यताम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ: “ਨੰਦਿਨੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਓ।”

Verse 49

अथ सा भृत्यवर्गेण नीयमाना च नंदिनी । हन्यमाना प्रहारैश्च पाषाणैर्लकुटैरपि

ਤਦ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੰਦਿਨੀ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦੀ ਹੋਈ ਲੈ ਚਲੀ; ਉਹਨੂੰ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ—ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।

Verse 50

अश्रुपूर्णेक्षणा दीना प्रहारैर्जर्जरीकृता । कृच्छ्रादुपेत्य तं प्राह वसिष्ठं मुनिसत्तमम्

ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਈ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ।

Verse 51

किं दत्तास्मि मुनिश्रेष्ठ त्वयाहं चास्य भूपतेः । येन मां कालयंत्यस्य पुरुषाः स्वामिनो यथा

ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਹੰਕਾਉਂਦੇ ਹਨ?

Verse 52

वसिष्ठ उवाच । न त्वां यच्छाम्यहं धेनो प्राणत्यागेऽपि संस्थिते । तद्रक्षस्व स्वयं धेनो आत्मानं मत्प्रभावतः

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਧੇਨੂ, ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਧੇਨੂ, ਮੇਰੇ ਤਪ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਲ ਪਾ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਆਪ ਕਰ।

Verse 53

एवमुक्ता तदा धेनुर्वसिष्ठेन महात्मना । कोपाविष्टा ततश्चक्रे हुंकारान्दारुणांस्तथा

ਇਉਂ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਧੇਨੂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਹੁੰਕਾਰ ਕੱਢੇ।

Verse 54

तस्या हुंकारशब्दैश्च निष्क्रांताः सायुधा नराः । शबराश्च पुलिंदाश्च म्लेच्छाः संख्याविवर्जिताः

ਉਸ ਦੇ ਹੁੰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਮਨੁੱਖ ਨਿਕਲੇ; ਸ਼ਬਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿੰਦ ਵੀ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਲੇਛ—ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ।

Verse 55

तैश्च भृत्या हताः सर्वे विश्वामित्रस्यभूपतेः । ततः कोपाभिभूतोऽसौ विश्वामित्रो महीपतिः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਮਾਰ ਡਾਲੇ। ਤਦ ਉਹ ਮਹੀਪਤਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ।

Verse 56

सज्जं कृत्वा स्वसैन्यं तु चतुरंगं प्रकोपतः । युद्धं चक्रे च तैः सार्धं मरणे कृतनिश्चयः

ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਮੌਤ ਤੱਕ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਕੇ।

Verse 57

अथ ते सैनिका स्तस्य ते गजास्ते च वाजिनः । पश्यतो निहताः सर्वे पुरुषैर्धेनुसंभवैः

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਸੈਨਿਕ—ਉਸ ਦੇ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਗਊ-ਜਨਮਿਆਂ ਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਮਾਰੇ ਗਏ।

Verse 58

विश्वामित्रं परित्यज्य शेषं सर्वं निपातितम् । तं दृष्ट्वा वेष्टितं म्लेच्छैर्यु ध्यमानं महीपतिम्

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਅਛੁੱਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਮਲੇੱਛਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਲੜਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ,

Verse 59

कृपां कृत्वा वसिष्ठस्तु नन्दिनीमिदमब्रवीत् । रक्ष नंदिनि भूपालं म्लेच्छैरेतैः समावृतम्

ਦਇਆ ਕਰ ਕੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਨੰਦਿਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨੰਦਿਨੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਲੇੱਛਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਇਸ ਭੂਪਾਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।”

Verse 60

राजा हि यत्नतो रक्ष्यो यत्प्रसादादिदं जगत् । सन्मार्गे वर्तते सर्वं न चामार्गे प्रवर्तते

ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਸਨਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਗ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ।

Verse 61

ततस्तु नंदिनीं यावन्निषेधयितुमागताम् । विश्वामित्रोऽसिमुद्यम्य प्रहर्तुमुपचक्रमे

ਤਦ ਨੰਦਿਨੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 62

वसिष्ठोऽपि समालोक्य वध्यमानां च तां तदा । बाहुं संस्तंभयामास खड्गं तस्य च भूपतेः

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਜਕੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅਚਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 63

अथ वैलक्ष्यमापन्नो विश्वामित्रो महीपतिः । प्रोवाच व्रीडया युक्तो वसिष्ठं मुनिसत्तमम्

ਫਿਰ ਧੱਕੇ ਤੇ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 64

रक्ष मां त्वं मुनिश्रेष्ठ वध्यमानं सुदारुणैः । म्लेच्छैः कुरुष्व मे बाहुं स्तम्भेन तु विवर्जितम्

“ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਨਿਰਦਈ ਮਲੇਛਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਮੁੜ ਠੀਕ ਕਰੋ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤੰਭ (ਜਕੜ) ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿਓ।”

Verse 65

ममापराधात्संनष्टं सर्वं सैन्यमनन्तकम् । तस्माद्यास्याम्यहं हर्म्यं न युद्धेन प्रयोजनम्

“ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਅਨੰਤ ਸੈਨਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮਹਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਯੁੱਧ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।”

Verse 66

दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च । न तिष्ठति चिरं युद्धे यथाहं मदगर्वितः

“ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ।”

Verse 67

सूत उवाच । एवमुक्तो वसिष्ठस्तु विश्वामित्रेण भूभुजा । चकार तं भुजं तस्य स्तंभदोषविवर्जितम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਮੁੜ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤੰਭ-ਦੋਸ਼ (ਲੱਕਵਾ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 68

अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं विधाय स शुभं करम् । गच्छ राजन्विमुक्तोऽसि स्तंभदोषेण वै मया

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹੱਥ ਬਣਾ ਕੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: “ਜਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਤੰਭ-ਦੋਸ਼ (ਲੱਕਵਾ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ।”

Verse 69

माकार्शीर्ब्राह्मणैः सार्धं विरोधं भूय एव हि । अनुज्ञातः स तेनाथ विश्वामित्रो महीपतिः

“ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੈਰ ਨਾ ਕਰੀਂ।” ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 71

प्रलापमकरोत्तत्र बाष्पपर्याकुलेक्षणः । धिग्बलं क्षत्रियाणां च धिग्वीर्यं धिक्प्रजीवितम्

ਉੱਥੇ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ: “ਧਿਕ ਹੈ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ! ਧਿਕ ਹੈ ਵੀਰਤਾ ਨੂੰ! ਧਿਕ ਹੈ ਇਸ ਨਿਰਾ ਜੀਵਨ-ਨਿਭਾਉ ਨੂੰ!”

Verse 72

श्लाघ्यं ब्रह्मबलं चैकं ब्राह्म्यं तेजश्च केवलम्

ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਜਨਿਤ ਬਲ ਹੀ ਸਲਾਹਯੋਗ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੇਜ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ।

Verse 74

एतत्कर्म मया कार्यं यथा स्याद्ब्रह्मजं बलम् । त्यक्त्वा चैव निजं राज्यं चरिष्यामि महत्तपः । एवं स निश्चयं कृत्वा राज्ये संस्थाप्य वै सुतम् । नाम्ना विश्वसहं ख्यातं प्रजगाम तपोवनम्

“ਇਹ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਬਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ। ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ—ਵਿਸ਼ਵਸਹ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 167

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनं नाम सप्तषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ, ਨਾਗਰਖੰਡ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ—“ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਰਾਜ-ਤਿਆਗ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ, ਜੋ 167ਵਾਂ ਹੈ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।