Adhyaya 238

Verse 1

ब्रह्मोवाच । तपः शृणुष्व विप्रेंद्र विस्तरेण महामते । यस्य श्रवणमात्रेण चातुर्मास्येऽ घनाशनम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ! ਇਸ ਤਪ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਹੀ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 2

षोडशैरुपचारैश्च विष्णोः पूजा सदा तपः । ततः सुप्ते जगन्नाथे महत्तप उदाहृतम्

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਸਦਾ ਹੀ ਤਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਜਗੰਨਾਥ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਐਸੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

करणं पंचयज्ञानां सततं तप एव हि । तन्निवेद्य हरौ चैव चातुर्मास्ये महत्तपः

ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਣ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤਪ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਹਰਿ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨਾ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ—ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

ऋतुयानं गृहस्थस्य तप एव सदैव हि । चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै तन्निषेव्यं महत्तपः

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਸਦਾ ਹੀ ਤਪ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 5

सत्यवादस्तपो नित्यं प्राणिनां भुवि दुर्लभम् । सुप्ते देवपतौ कुर्वन्ननंतफलभाग्भवेत्

ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਤਪ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲੱਭ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਦ੍ਰਾ-ਕਾਲ (ਚਾਤੁਰਮਾਸ) ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਹ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਫਲਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 6

अहिंसादिगुणानां च पालनं सततं तपः । चातुर्मास्ये त्यक्तवैरं महत्तप उदारधीः

ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਸਦਾ ਤਪ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਤਿਆਗਣਾ ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਹਾਨ ਤਪ ਹੈ।

Verse 7

तप एव महन्मर्त्यः पंचायतनपूजनम् । चातुर्मास्ये विशेषेण हरिप्रीत्या समाचरेत्

ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪੰਚਾਯਤਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਪ ਹੀ ਮਹਾਨ ਤਪ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 8

नारद उवाच । पंचायतनसंज्ञेयं कस्योक्ता सा कथं भवेत् । कथं पूजा च कर्तव्या विस्तरेणाशु तद्वद

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਪੰਚਾਯਤਨ’ ਨਾਲ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ? ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 9

ब्रह्मोवाच । प्रातर्मध्याह्नपूजायां मध्ये पूज्यो रविः सदा । रात्रौ मध्ये भवेच्चंद्रस्तद्वर्णकुसुमैः शुभैः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਾਤਹ ਅਤੇ ਮੱਧਿਆਹਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਦੇਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਭ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

वह्निकोणे तु हेरंबं सर्वविघ्नोपशांतये । रक्तचंदन पुष्पैश्च चातुर्मास्ये विशेषतः

ਅਗਨੀ-ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਰੰਬ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ—ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ।

Verse 11

नैरृतं दलमास्थाय भगवान्दुष्टदर्पहा । गृहस्थस्य सदा शत्रुविनाशं विदधाति सः

ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਸਨ ਧਾਰ ਕੇ ਭਗਵਾਨ—ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

नैरृत्यकोणगं विष्णुं पूजयेत्सर्वदा बुधः । सुगन्धचंदनैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्चातिशोभनैः

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ, ਪੁਸ਼ਪ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਨੀਯ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ।

Verse 13

गोत्रजा वायुकोणे तु पूजनीया सदा बुधैः । पुत्रपौत्रप्रवृद्ध्यर्थं सुमनोभिर्मनोहरैः

ਵਾਯੂ-ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਗੋਤ੍ਰਜਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਦਾ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਾਧੀ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਮਨੋਹਰ ਸੁਮਨ (ਫੁੱਲਾਂ) ਨਾਲ।

Verse 14

ऐशाने भगवान्रुद्रः श्वेतपुष्पैः सदाऽर्चितः । अपमृत्युविनाशाय सर्वदोषापनुत्तये

ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ—ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦੂਰ ਹੋਣ ਲਈ।

Verse 15

जागर्ति महिमा यस्य ब्रह्माद्यैर्नैव लिख्यते । पंचायतनमेतद्धि पूज्यते गृहमेधिभिः

ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਹੀ ਪੰਚਾਯਤਨ ਪੂਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 16

तप एतत्सदा कार्यं चातुर्मास्ये महाफलम् । पर्वकालेषु सर्वेषु दानं देयं तपः सदा । चातुर्मास्ये विशेषेण तदनंतं प्रजायते

ਇਹ ਤਪ ਸਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵ-ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦਿਓ ਅਤੇ ਤਪ ਨਿੱਤ ਨਿਭਾਓ; ਪਰ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਨੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

शौचं तु द्विविधं ग्राह्यं बाह्यमाभ्यंतरं सदा । जलशौचं तथा बाह्यं श्रद्धया चांतरं भवेत्

ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ। ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਬਾਹਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 18

इद्रियाणां ग्रहः कार्यस्तपसो लक्षणं परम् । निवृत्त्येंद्रियलौल्यं च चातुर्मास्ये महत्तपः

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਪ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਤੀ ਲੈਣਾ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਤਪ ਹੈ।

Verse 19

इन्द्रियाश्वान्सन्नियम्य सततं सुखमेधते । नरके पात्यते प्राणैस्तैरेवोत्पथगामिभिः

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰੂਪੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸੁਖ ਨਿੱਤ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਦੋਂ ਕੁਪਥ ਨੂੰ ਦੌੜਣ, ਤਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

ममतारूपिणीं ग्राहीं दुष्टां निर्भर्त्स्य निग्रहेत् । तप एव सदा पुंसां चातुर्मास्येऽधिगौरवम्

‘ਮਮਤਾ’ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਦੁਸ਼ਟ ਗ੍ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਤਪ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੌਰਵ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

काम एष महाशत्रुस्तमेकं निर्जयेद्दृढम् । जितकामा महात्मानस्तैर्जितं निखिलं जगत्

ਕਾਮ ਹੀ ਮਹਾ-ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਹੈ; ਇਸ ਇਕ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਨੇ ਕਾਮ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜਿੱਤਿਆ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 22

एतच्च तपसो मूलं तपसो मूलमेव तत् । सर्वदा कामविजयः संकल्पविजयस्तथा

ਇਹੀ ਤਪ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤਪ ਦਾ ਮੂਲ: ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਾਮ-ਵਿਜਯ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ।

Verse 23

तदेव हि परं ज्ञानं कामो येन प्रजायते । महत्तपस्तदेवाहुश्चातुमास्ये फलोत्तमम्

ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਮ ਦਾ ਜਨਮ-ਕਾਰਣ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

लोभः सदा परित्याज्यः पापं लोभे समास्थितम् । तपस्तस्यैव विजयश्चातुर्मास्ये विशेषतः

ਲੋਭ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਪ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲੋਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ।

Verse 25

मोहः सदाऽविवेकश्च वर्जनीयः प्रयत्नतः । तेन त्यक्तो नरो ज्ञानी न ज्ञानी मोहसंश्रयात

ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਉਹ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮੋਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ।

Verse 26

मद एव मनुष्याणां शरीरस्थो महारिपुः । सदा स एव निग्राह्यः सुप्ते देवे विशेषतः

ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਹਾ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਦੇਵ ‘ਸੁੱਤਾ’ ਹੋਵੇ (ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ)।

Verse 27

मानः सर्वेषु भूतेषु वसत्येव भयावहः । क्षमया तं विनिर्जित्य चातुर्मास्ये गुणाधिकः

ਮਾਨ-ਅਹੰਕਾਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਯਾਨਕ ਹੈ। ਖ਼ਿਮਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ।

Verse 28

मात्सर्यं निर्जयेत्प्राज्ञो महापातककारणम् । चातुर्मास्ये जितं तेन त्रैलोक्यममरैः सह

ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਤਸਰਯ—ਈਰਖਾ—ਜਿੱਤ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਿੱਤ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਅਮਰਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਜਿੱਤੇ ਸਮਾਨ ਹਨ।

Verse 29

अहंकारसमाक्रांता मुनयो विजितेंद्रियाः । धर्ममार्गं परित्यज्य कुर्वत्युन्मार्गजां क्रियाम्

ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਕਦੇ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੁਮਾਰਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

एतद्धि तपसो मूलं यदेतन्मनसस्त्यजेत् । त्यक्तेष्वेतेषु सर्वेषु पर ब्रह्ममयो भवेत्

ਇਹੀ ਤਪ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਚਲਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਜਦ ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਮਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

प्रथमं कायशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् । शयने देवदेवस्य विशेषेण महत्तपः

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਹਰੀ ਦੇ ਸ਼ਯਨ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

हरेस्तु शयने नित्यमेकांतरमु पोषणम् । यः करोति नरो भक्त्या न स गच्छेद्यमालयम्

ਹਰੀ ਦੇ ਸ਼ਯਨ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਇਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 34

हरिस्वापे नरो नित्यमेकभक्तं समाचरेत् । दिवसेदिवसे तस्य द्वादशाहफलं लभेत्

ਹਰੀ ਦੇ ਸ੍ਵਾਪ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਰ ਨਿੱਤ ਇਕਭਕਤ (ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ) ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

चातुर्मास्ये नरो यस्तु शाकाहारपरो यदि । पुण्यं क्रतुसहस्राणां जायते नात्र संशयः

ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਆਹਾਰ ਬਣਾਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੇਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਜਿਤਨਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 36

चातुर्मास्ये नरो नित्यं चांद्राय णव्रतं चरेत् । एकैकमासे तत्पुण्यं वर्णितुं नैव शक्यते

ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ-ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਉਹ ਪੁੰਨ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 37

सुप्ते देवे च पाराकं यः करोति विशुद्धधीः । नारी वा श्रद्धया युक्ता शतजन्माघ नाशनम्

ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਪਾਰਾਕ ਵਰਤ ਕਰੇ—ਪੁਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾ-ਯੁਕਤ ਇਸਤ੍ਰੀ—ਉਹ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

कृच्छ्रसेवी भवेद्यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने । पापराशिं विनिर्धूय वैकुण्ठे गणतां व्रजेत्

ਜਦੋਂ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇਵ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਧਾਰੇ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਸੇਵਕ-ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

तप्तकृच्छ्रपरो यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने । कीर्तिं संप्राप्य वा पुत्रं विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्

ਜਦੋਂ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇਵ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਜੋ ਤਪਤ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ, ਉਹ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਪੁਤ੍ਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ (ਏਕਤਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

दुग्धाहारपरो यस्तु चातुर्मास्येऽभिजायते । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति देहिनः

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਧ-ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 41

मितान्नाशनकृद्धीरश्चातुर्मास्ये नरो यदि । निर्धूय सकलं पापं वैकुण्ठपदमाप्नुयात्

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਨਰ ਮਿਤ ਆਹਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਪਾਪ ਝਾੜ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

एकान्नाशनकृन्मर्त्यो न रोगैरभि भूयते । अक्षारलवणाशी च चातुर्मास्ये न पापभाक्

ਜੋ ਮਰਤਯ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਖਾਰ ਤੇ ਲੂਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 43

कृताहारो महापापैर्निर्मुक्तो जायते ध्रुवम् । हरिमुद्दिश्य मासेषु चतुर्षु च न संशयः

ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 44

कन्दमूलाशनकरः पूर्वजान्सह चात्मना । उद्धृत्य नरकाद्घोराद्याति विष्णुसलोकताम्

ਜੋ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਠਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

नित्यांबुप्राशनकरश्चातुर्मास्ये यदा भवेत् । दिनेदिनेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोत्यसंशयम्

ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੇ ਕੋਈ ਨਿੱਤ ਕੇਵਲ ਜਲ ਹੀ ਪੀਣ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

शीतवृष्टिसहो यस्तु चातुर्मास्ये नरो भवेत् । हरिप्रीत्यै जगन्नाथस्तस्यात्मानं प्रयच्छति

ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਰ ਠੰਢ ਤੇ ਵਰਖਾ ਸਹਾਰ ਕੇ ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਤਪ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਗੰਨਾਥ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 47

महापाराकसंज्ञं तु महत्तप उदाहृतम् । मासैकमुपवासेन सर्वं पूर्णं प्रजायते

ਮਹਾਪਾਰਾਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਆਤਮਿਕ ਲਕਸ਼ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 48

देवस्वापदिनादौ तु यावत्पवित्रद्वादशी । पवित्रद्वादशीपूर्वं यावच्छ्रवणद्वादशी

ਦੇਵਸ੍ਵਾਪ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤੱਕ; ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤੱਕ—ਇਹੀ ਵਰਤ-ਅਵਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 49

महापाराकमेतद्धि द्वितीयं परिकीर्तितम् । श्रवणद्वादशीपूर्वं प्राप्ता चाश्विनद्वादशी

ਇਹੀ ਦੂਜਾ ਮਹਾਪਾਰਾਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਸ਼੍ਰਵਣ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਸ਼੍ਵਿਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਤੱਕ।

Verse 50

महापाराक तृतीयं प्राज्ञैश्च समुदाहृतम् । आश्विनद्वादशी चादौ प्राप्ता देवसुबोधिनी

ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਤੀਜਾ ਮਹਾਪਾਰਾਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵ-ਸੁਬੋਧਿਨੀ (ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਜਾਗਣ) ਤੱਕ।

Verse 51

महापाराकमेतद्धि चतुर्थं परिकथ्यते । एतेषामेकमपि च नारी वा पुरुषोऽपि वा

ਇਹੀ ‘ਮਹਾਪਾਰਾਕ’ ਚੌਥਾ ਵਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵੀ ਜੇ ਨਾਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰਖ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਰ ਲਵੇ,

Verse 52

यः करोति नरो भक्त्या स च विष्णुः सनातनः । इदं च सर्वतपसां महत्तप उदाहृतम्

ਜੋ ਨਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਹਾਨ ਤਪ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 53

दुष्करं दुर्लभं लोके चातुर्मास्ये मखाधिकम् । दिवसेदिवसे तस्य यज्ञायुतफलं स्मृतम्

ਇਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ; ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 54

महत्तप इदं येन कृतं जगति दुर्लभम् । इदमेव महापुण्यमिदमेव महत्सुखम् । इदमेव परं श्रेयो महापाराकसेवनम्

ਇਹ ਮਹਾਨ ਤਪ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਮਹਾਪੁੰਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ—ਮਹਾਪਾਰਾਕ ਦਾ ਸੇਵਨ।

Verse 55

नारायणो वसेद्देहे ज्ञानं तस्य प्रजायते । जीवन्मुक्तः स भवति महापातककारकः

ਨਾਰਾਇਣ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿਚ ਵੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ।

Verse 56

तावद्गर्जंति पापानि नरकास्तावदेव हि । तावन्मायासहस्राणि यावन्मासो पवासकः

ਜਦ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਪਾਪ ਗੱਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰਕ ਵੀ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਾਇਆ-ਭਰਮ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 57

चातुर्मास्युपवासी यो यस्य प्रांगणिको भवेत् । सोऽपि हत्यासहस्राणि त्यक्त्वा निष्कल्मषो भवेत्

ਜੋ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆੰਗਣ-ਘਰ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਤਿਆ-ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

य इदं श्रावयेन्मर्त्यो यः पठेत्सततं स्वयम्

ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਆਪ ਸਦਾ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ—

Verse 59

सोऽपि वाचस्पतिसमः फलं प्राप्नोत्यसंशयम्

ਉਹ ਵੀ ਵਾਚਸਪਤੀ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 60

इदं पुराणं परमं पवित्रं शृण्वन्गृणन्पापविशुद्धिहेतु । नारायणं तं मनसा विचिन्त्य मृतोऽभिगच्छत्यमृतं सुराधिकम्

ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਤੇ ਗਾਉਣਾ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਮਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ।

Verse 238

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनं नामाष्टत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ—ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ—‘ਤਪੋ-ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ, ਜੋ ੨੩੮ਵਾਂ ਹੈ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।