Adhyaya 218

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । एतत्सामान्यतः प्रोक्तं मया श्राद्धं यथा नरैः । कर्त्तव्यं विप्रपूर्वैर्यद्वर्णैः पार्थिवसत्तम

ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨ।

Verse 2

अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वशाखायाः स्मृतं नृप । स्वदेशवर्णजातीयं यथा स्यादत्र निर्वृतिः

ਹੁਣ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਮੈਂ ਉਹ ਕਹਾਂਗਾ ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼, ਵਰਣ ਤੇ ਜਾਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਆਚਾਰ ਹਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਯਥਾਰਥ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੋਵੇ।

Verse 3

श्राद्धे श्रद्धा यतो मूलं तेन श्राद्धं प्रकीर्तितम् । तत्तस्मिन्क्रियमाणे तु न किंचिद्व्यर्थतां व्रजेत्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 4

अनिष्टमपि राजेन्द्र तस्माच्छ्राद्धं समा चरेत् । विप्रपादोदकं यत्तु भूमौ पतति पार्थिव

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ! ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਣ ਦਾ ਜਲ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

जाता ये गोत्रजाः केचिदपुत्रा मरणं गताः । ते यांति परमां तृप्तिममृतेन यथा सुराः । विप्रपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी । तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम्

ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਜਨਮੇ ਪਰ ਨਿਸੰਤਾਨ ਮਰ ਗਏ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਪਿਤਰ ਕਮਲ-ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

श्राद्धेऽथ क्रियमाणे तु यत्किंचित्पतति क्षितौ । पुष्पगन्धोदकं चान्नमपि तोयं नरेश्वर

ਹੇ ਨਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ, ਅੰਨ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਵੀ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तेन तृप्तिं परां यांति ये कृमित्वमुपागताः । कीटत्वं वापि तिर्यक्त्वं व्यालत्वं च नराधिप

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਸ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੀੜੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਕੀਟ-ਯੋਨੀ, ਤਿਰਯਕ-ਯੋਨੀ ਜਾਂ ਸੱਪ-ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਣ।

Verse 9

यदुच्छिष्टं क्षितौ याति पात्रप्रक्षालनोद्भवम् । तेन तृप्तिं परां यांति ये प्रेतत्वमुपागताः

ਜੋ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਤਰ ਧੋਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

Verse 10

ये चापमृत्युना केचिन्मृत्युं प्राप्ताः स्ववंशजाः । असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम्

ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮਰੇ—ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਰੇ, ਜੋ ਤਿਆਗੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਪੀੜਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਉਹ ਸਭ ਵੀ (ਇਸ ਪੁੰਨ ਦੇ ਫਲ ਵਿੱਚ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

Verse 11

उच्छिष्टभागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः । विकिरेण प्रदत्तेन ते तृप्तिं यांति चाखिलाः

ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਜੋ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਅੰਸ਼ ਵਿਖੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯਤ ਭਾਗ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿਖੇਰਨ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਸਭ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 12

यत्किंचिन्मंत्रहीनं वा कालहीनमथापि वा । विधिहीनं च संपूर्णं दक्षिणायां तु तद्भवेत्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਤਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਸਭ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

तस्मान्न दक्षिणाहीनं श्राद्धं कार्यं विपश्चिता । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनश्च यः

ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਜੇ ਉਹ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਭੀ ਸਦੀਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਚਾਹੇ।

Verse 14

दक्षिणारहितं श्राद्धं यथैवोषरवर्षितम् । यथा तमसि नृत्यं च गीतं वा बधिरस्य च

ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬੰਜਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹੇ; ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾਚ; ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬਹਿਰੇ ਲਈ ਗੀਤ।

Verse 15

श्राद्धं दत्त्वा च युक्त्वा च श्राद्धे निष्कामतां व्रजेत् । न स्वाध्यायः प्रकर्तव्यो न ग्रामांतरकं व्रजेत्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਨਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਵੇ।

Verse 16

श्राद्धभुग्रमणीतल्पं तदहर्योऽधिगच्छति । तं मासं पितरस्तस्य जायंते वीर्यभोजिनः

ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੰਗ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਦੀ ਵੀਰਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 17

श्राद्धभुक्छ्राद्धदाता च यः सेवयति मैथुनम् । तस्य संवत्सरं यावत्पितरः शुक्रभोजिनः । प्रभवंति न संदेह इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਜੇ ਕੋਈ ਮੈਥੁਨ ਸੇਵਨ ਕਰੇ—ਤਾਂ ਇਕ ਸਾਲ ਤਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਵੇਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰ ਹੈ।

Verse 18

श्राद्धे भुक्त्वाथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं कुरुतेल्पधीः । स्वाध्यायं पितरस्तस्य यावत्संवत्सरं नृप । व्यर्थश्राद्धफलाः संतः पीड्यंते क्षुत्पिपासया

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕ ਸਾਲ ਤਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं मानवाधमः । ग्रामातरं प्रयात्यत्र तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੋਂ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਿਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

ब्राह्मणेन न भोक्तव्यं समायाते निमंत्रणे । अथ भुंक्ते च यो मोहात्स प्रयाति ह्यधोगतिम्

ਜਦੋਂ ਨਵਾਂ ਨਿਮੰਤਰਣ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਜੇ ਮੋਹ ਵਸ਼ ਖਾ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

यजमानेन च तथा न कार्यं भोजनं परम् । कुर्वंति ये नराः सर्वे ते यांति नरकं ध्रुवम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜਮਾਨ (ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 22

श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा श्राद्धं यो युद्धमाचरेत् । असंदिग्धं हि तच्छ्राद्धं स मन्दो व्यर्थतं नयेत्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕੋਈ ਯੁੱਧ-ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਮੂਰਖਤਾ ਉਸ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 23

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दोषानेतान्परित्यजेत् । श्राद्धभुग्यजमानश्च विशेषेण महीपते

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ, ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਭੋਜੀ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ।

Verse 218

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धनियमवर्णनंनामाष्टादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ, ਅਧਿਆਇ 218, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।