Adhyaya 272

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तमीशानस्य महीपतेः । ईश्वरेण पुरा दत्तमायुर्यावत्स्ववासरम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ, ਤੁਸੀਂ ਈਸ਼ਾਨ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂਤਵ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਕ—ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ‘ਦਿਨ’ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੱਕ ਆਯੁ ਦਿੱਤੀ ਸੀ… (ਅੱਗੇ ਦੱਸੋ)।”

Verse 2

किंप्रमाणं भवेत्तस्य दिवसस्य ब्रवीहि नः । सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि प्रमाणं दिवसस्य तु

“ਉਸ ‘ਦਿਨ’ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕੀ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ ਸਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 3

माहेश्वरस्य विप्रेन्द्राः श्रूयतां गदतः स्फुटम् । निमेषस्य चतुर्भागस्त्रुटिः स्यात्तद्द्वयं लवः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰੋ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਮੇਂ-ਮਾਪ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਸੁਣੋ। ਨਿਮੇਸ਼ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ‘ਤ੍ਰੁਟਿ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਤ੍ਰੁਟੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ‘ਲਵ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

लवद्वयं यवः प्रोक्तः काष्ठा ते दश पंच च । त्रिंशत्काष्ठाः कलामाहुः क्षणस्त्रिंशत्कलो मतः

ਦੋ ਲਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਯਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ‘ਕਾਸ਼ਠਾ’ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਲਾ’ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਕ੍ਸ਼ਣ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 5

क्षणैः षष्ट्या पलं प्रोक्तं षष्ट्या तेषां च नाडिका । नाडिकाद्वितयेनैव मुहूर्तं परिकीर्तितम्

ਸੱਠ ਕ੍ਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਪਲ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਠ ਨਾਲ ਇੱਕ ‘ਨਾਡਿਕਾ’ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਨਾਡਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ‘ਮੁਹੂਰਤ’ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

त्रिंशन्मुहूर्त्तमुद्दिष्टमहोरात्रं मनीषिभिः । मासस्त्रिंशदहोरात्रैद्वौ द्वौ मासावृतुं विदुः

ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ (ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਤੀਹ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ‘ਰਿਤੁ’ (ਮੌਸਮ) ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

ऋतुत्रयं चाप्ययनमयने द्वे तु वत्सरम् । मानुषाणां हि सर्वेषां स एव परिकीर्तितः

ਤਿੰਨ ਰਿਤੂਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ‘ਅਯਨ’ (ਅੱਧਾ ਸਾਲ) ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਅਯਨ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ‘ਵਤਸਰ’ (ਸਾਲ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 8

स देवानामहोरात्रं पुराणज्ञाः प्रचक्षते । अयनं चोत्तरं शुक्लं यद्देवानां दिनं च तत् । यद्दक्षिणं तु सा रात्रिः शुभकर्मविगर्हिता

ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਰ੍ਹਾ-ਚੱਕਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੈ। ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਗਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ; ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।

Verse 9

यथा सुप्तो न गृह्णाति किंचिद्भोगादिकं नरः । तथा देवाश्च यज्ञांशान्न गृह्णन्ति कथं चन

ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਭੋਗ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਦ ਯੋਗ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੇਵਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜ્ઞ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 10

अनेनैव तु मानेन मानवेन द्विजोत्तमाः । लक्षैः सप्तदशाख्यैस्तु वत्सराणां प्रकीर्तितम्

ਇਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਤਾਰਾਂ ਲੱਖ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 11

अष्टाविंशत्सहस्रैस्तु वत्सराणां कृतं युगम् । तस्मिञ्छ्वेतोऽभवद्विष्णुर्भगवान्यो जगद्गुरुः

ਅਠਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਸੀ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਗਦਗੁਰੂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੇਤ (ਧਵਲ ਤੇਜਸਵੀ) ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 12

लोकाः पापविनिर्मुक्ताः शांता दांता जितेन्द्रियाः । दीर्घायुषस्तथा सर्वे सदैव तपसि स्थिताः

ਲੋਕ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ—ਸ਼ਾਂਤ, ਦਮਨਸ਼ੀਲ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ। ਸਭ ਦੇ ਆਯੁ ਲੰਬੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 13

यो यथा जन्म चाप्नोति तथा स म्रियते नरः । न पुत्रसंभवो मृत्युर्वीक्ष्यते जनकैः क्वचित्

ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸਵ ਤੋਂ ਮੌਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ।

Verse 14

कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभो मत्सर एव च । न जायते नृणां तत्र युगे तु द्विजसत्तमाः

ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਮਤਸਰ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।

Verse 15

ततस्त्रेतायुगं भावि द्वितीयं मुनिसत्तमाः । पादेनैकेन पापं तु रौद्रं धर्मे तदाविशत्

ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਯੁਗ—ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ—ਆਇਆ, ਹੇ ਮੁਨਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਾਦ ਮਾਤ੍ਰ ਰੌਦ੍ਰ ਪਾਪ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 16

ततो रक्तत्वमभ्येति भगवान्मधुसूदनः । पापांशेऽपि च संप्राप्ते सस्पर्द्धो जायते जनः

ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਲਾਲ-ਕਾਂਤੀ (ਰਕਤ) ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦ ਪਾਪ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਭੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਰਧਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 17

स्वर्गमार्गकृते सर्वे चक्रुर्यज्ञांस्ततः परम् । अग्निष्टोमादिकांस्तत्र बहुहोमादिकांस्तथा

ਫਿਰ ਸਵਰਗ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਭ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤੇ; ਉੱਥੇ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿਕ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਹੋਮ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੀਤੇ।

Verse 19

देवलोकांस्ततो यांति मूलाद्यावच्चतुर्दश । ब्रह्मलोकस्य पर्यंतं स्वकीयैर्य ज्ञकर्मभिः

ਆਪਣੇ ਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਫਿਰ ਦੇਵਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੂਲ ਅਧੋਲੋਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 20

जनके विद्यमाने च स्व ल्पदोषाः प्रकीर्तिताः । कामक्रोधादयो ये च भवंति न भवंति च

ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਜਨਕ-ਸਮ ਰਾਜਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਛੋਟੇ ਦੋਸ਼ ਹੀ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰ—ਭਾਵੇਂ ਉੱਠਣ ਵੀ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੜ ਨਹੀਂ ਪਕੜਦੇ।

Verse 21

एकया वेलया तत्र वापितं सस्यमुत्तमम् । सप्तवारान्प्रगृह्णंति वैश्याः कृषिपरायणाः

ਉੱਥੇ ਇਕ ਹੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀ ਗਈ ਉੱਤਮ ਫ਼ਸਲ ਸੱਤ ਵਾਰ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਵੈਸ਼ਯ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

सर्वा घटस्रवा गावो महिष्यश्च चतुर्गुणाः । प्रयच्छंति तथा क्षीरमुष्ट्र्यस्तासां चतुर्गुणम्

ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਂ ਘੜਿਆਂ ਭਰ ਦੁੱਧ ਵਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਹਿਸਾਂ ਚੌਗੁਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਊਠਣੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਚੌਗੁਣਾ ਦੁੱਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 23

अजाविकास्तथा पादं नार्यः सर्वास्तथैव च । वेदाध्ययनसंपन्नाः प्रतिग्रहविवर्जिताः । शापानुग्रहकृत्येषु समर्थाः संभवंति च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਤੇ ਭੇਡਾਂ ਵੀ ਪੂਰਾ ਉਪਜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਐਸੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕ, ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

क्षत्रियाः क्षात्रधर्मेण पालयंति वसुंधराम् । न तत्र दृश्यते चौरो न च जारः कथंचन । स्वधर्मनिरताः सर्वे वर्णाश्चैव व्यवस्थिताः

ਖੱਤਰੀ ਆਪਣੇ ਖੱਤਰੀ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨ ਚੋਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਨ ਕਦੇ ਪਰ-ਸਤ੍ਰੀਗਾਮੀ। ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਰਣ ਯਥਾਵਤ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 25

तच्च द्वादशभिर्लक्षैर्वत्सराणां प्रकीर्तितम् । षण्णवत्या सहस्रैस्तु द्वितीयं युगमुत्तमम्

ਉਹ (ਪਹਿਲਾ ਯੁਗ) ਬਾਰਾਂ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਛਿਆਨਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਹੋਰ) ਸਮੇਤ ਦੂਜਾ ਉੱਤਮ ਯੁਗ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 26

ततश्च द्वापरं भावि तृतीयं द्विजसत्तमाः । द्वौ पादौ तत्र पापस्य द्वौ च धर्मस्य संस्थितौ । भगवान्वासुदेवश्च कपिलस्तत्र जायते

ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਜਾ ਯੁਗ—ਦ੍ਵਾਪਰ—ਆਵੇਗਾ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ। ਉੱਥੇ ਪਾਪ ਦੇ ਦੋ ਪਾਦ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਪਾਦ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तच्चाष्टलक्षमानेन वत्सराणां प्रकीर्तितम् । चतुःषष्टिभिरन्यैस्तु सहस्राणां द्विजोत्तमाः

ਉਹ (ਦ੍ਵਾਪਰ-ਯੁਗ) ਅੱਠ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੌਂਸਠ ਹਜ਼ਾਰ (ਵਰ੍ਹੇ) ਸਮੇਤ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ।

Verse 28

कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभो मत्सर एव च । षडेते तत्र जायंते ईर्ष्या चैव तु सप्तमी

ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਮਤਸਰ—ਇਹ ਛੇ ਉੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਸੱਤਵੀਂ ਹੈ।

Verse 29

अथ संसेवितास्तैस्तु मानवाश्च परस्परम् । विरुद्धांश्च प्रकुर्वंति नाप्नुवंति यथा दिवम्

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਮਨੁੱਖ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਝਗੜੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।

Verse 30

केचित्तत्रापि जायंते शांता दांता जितेंद्रियाः । न सर्वेऽपि द्विजश्रेष्ठा यतोऽर्द्धं पातकस्य तु

ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਦਮਿਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਭ ਨਹੀਂ—ਦੁਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਪ ਅੱਧੇ ਪਰਮਾਣ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

ततः कलियुगं प्रोक्तं चतुर्थं च सुदारुणम् । एकपादो वृषो यत्र पापं पादैस्त्रिभिः स्थितम्

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਿਯੁਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਚੌਥਾ ਯੁਗ, ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ—ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

कृष्णत्वं याति देवोऽपि तत्र चैव चतुर्भुजः । एक पादोऽपि धर्मस्य यावत्तावत्प्रवर्तते

ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ—ਚਤੁਰਭੁਜ ਹੋ ਕੇ ਭੀ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਤਾ, ਅਰਥਾਤ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕੋ ਬਚਿਆ ਪੈਰ ਵੀ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

पश्चान्नाशं समभ्येति यावत्तावच्छनैःशनैः । प्रमाणं तस्य निर्दिष्टं लक्षाश्चत्वार एव हि

ਫਿਰ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਚਾਰ ਲੱਖ ਹੀ।

Verse 34

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि युगस्यैवांतिमस्य च । कलिना तत्र संपृष्टा मर्त्याः सर्वे परस्परम्

ਅਤੇ ਉਸ ਅੰਤਿਮ ਯੁਗ ਦੇ ਵੀ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਮਰਤ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 36

विबुधैस्ते प्रवर्तंते रागद्वेषपरायणाः । यस्ययस्य गृहे वित्तं तथा नार्यो मनोरमाः

ਉਹ ‘ਵਿਦਵਾਨਾਂ’ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ। ਜਿਸ-ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਧਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 37

लोकद्वयविनाशः स्याद्यतश्चेतो न शुध्यति । प्रावृट्कालेऽपि संप्राप्ते दुर्भिक्षेण प्रपीडिताः

ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ (ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ) ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਆ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਲੋਕ ਅਕਾਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 38

भ्रमंति च कलौ लोका गगनासक्तदृष्टयः । जानाति चापि तनयः पिता चेन्निधनं व्रजेत्

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਨਿਗਾਹ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ (ਚਿੱਤ ਅਸਥਿਰ)। ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਪਿਤਾ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 39

ततोहं गृहपो भूयां बांधवो ह्यपि बांधवम् । स्नुषापि वेत्ति चित्तेन यदि श्वश्रूः क्षयं व्रजेत्

ਤਦ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾਂ।’ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਾਲਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸੱਸ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨੂਹ ਵੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੀ (ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਂਦੀ) ਹੈ।

Verse 40

मम स्याद्गृह ऐश्वर्यं तत्सर्वं नान्यथा व्रजेत् । काव्यैरुपहता वेदाः पुत्रा जामातृकैस्तथा

“ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰਾਹ ਨਾ ਜਾਵੇ।” ਕੇਵਲ ਕਾਵਿ-ਦਿਖਾਵੇ ਨਾਲ ਵੇਦ ਘਾਇਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਜਾਮਾਤਿਆਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 41

शालकैर्बांधवाश्चैव ह्यसतीभिः कुलस्त्रियः । शूद्रास्तपस्विनश्चैव शूद्रा धर्मस्य सूचकाः

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੁਲਵਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸਾਲਕਾਂ (ਸਸੁਰਾਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਂਧਵਾਂ, ਅਤੇ ਅਸਤੀ-ਰਹਿਤ ਚਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ‘ਦੱਸਣ’ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

ब्राह्मणानां ततः शूद्रा उपदेशं वदंति च । अल्पोदकास्तथा मेघा अल्पसस्या च मेदिनी

ਤਦ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ ਘੱਟ ਅਨਾਜ ਉਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 43

अल्पक्षीरास्तथा गावः क्षीरे सर्पिस्तथाऽल्पकम् । सर्वभक्षास्तथा विप्रा नृपा निष्करुणास्ततः । कृष्या लज्जंति वैश्याश्च शूद्रा ब्राह्मणप्रेषकाः

ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਘੀ ਵੀ ਘੱਟ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਜੇ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਸ਼ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੱਜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 44

हेतुवादरता ये च भंडंविद्यापराश्च ये । तेते स्युर्भूमिपालस्य सदाऽभीष्टाः कलौ युगे

ਜੋ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੰਡ-ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਦਿਖਾਵਟੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ—ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਲੋਕ ਸਦਾ ਹੀ ਭੂਪਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 45

श्वःश्वःपापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना । अतिक्रांत शुभाः कालाः पर्युपस्थितदारुणाः

ਹਰ ਦਿਨ ਨਾਲ ਯੁੱਗ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਯੌਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਗਵਾ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਕਾਲ ਲੰਘ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮੇਂ ਨੇੜੇ ਆ ਖੜੇ ਹਨ।

Verse 46

यथायथा युगं भावि वृद्धिं यांति स्त्रियो नराः । तथातथा प्रयांति स्म लघुतां जंतुभिः सह

ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਯੁੱਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਖ ਸੰਸਾਰੀ ਵਾਧੇ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾਪਣ ਤੇ ਨੀਚਤਾ ਵੱਲ ਡਿੱਗਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 47

द्वादशमे चैव कन्या स्याद्भर्तृसंयुता

ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਕੁੜੀ ਪਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 48

ततः षोडशमे वर्षे नराः पलितयौवनाः । शौचाचारपरित्यक्ता निजकार्यपरास्तथा

ਫਿਰ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਪੁਰਖ ਯੌਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੁੱਢੇ ਦਿੱਸਣਗੇ; ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣਗੇ।

Verse 49

भविष्यंति युगस्यांते नराः अंगुष्ठमात्रकाः । गृहं च तेऽथ कुर्वंति बिलैराखुसमुद्भवैः

ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਹੇ ਮਾਤਰ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਚੂਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠੇ ਸੁਰਾਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬਣਾ ਲੈਣਗੇ।

Verse 52

पश्चात्कृतयुगं भावि भूयोऽपि द्विजसत्तमाः

ਫਿਰ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਕ੍ਰਿਤ-ਯੁਗ ਮੁੜ ਇਕ ਵਾਰ ਆਵੇਗਾ।

Verse 53

एवं युगसहस्रेण संप्राप्तेन ततः परम् । ब्रह्मणो दिवसं भावि रात्रिश्चैव ततः परम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ-ਚਕ੍ਰ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਵਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 54

ततश्चानेन मानेन षष्ट्या युक्तैस्त्रिभिः शतैः । ब्रह्मणो वत्सरं भावि केशवस्य च तद्दिनम्

ਫਿਰ ਇਸੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ (ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਦਿਨ) ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਅਵਧੀ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਇਕ ਦਿਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 55

आत्मीये जीविते ब्रह्म यावद्वर्षशतं स्थितः । केशवोऽपि स्वमानेन वर्षाणां जीविते शतम्

ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਯੁ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 56

वर्षेण वासुदेवस्य दिनं माहेश्वरं भवेत् । निजमानेन सोप्यत्र याव द्वर्षशतं स्थितः

ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਇਕ ਵਰ੍ਹੇ ਨਾਲ ‘ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਦਿਨ’ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

ततः शक्तिस्वरूपः स्यात्सोऽक्षयी कीर्त्यते यतः । सदाशिवस्य निःश्वासः शैवं वर्षशतं भवेत् । उच्छ्वासस्तु पुनस्तस्य शक्तिरूपेण संस्थितः

ਤਦਨੰਤ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਇਕ ਨਿਃਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਸ਼ੈਵ ਦੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਉੱਛਵਾਸ ਫਿਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 58

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं शिवशक्तिसमुद्भवम् । यावदायुः प्रमाणं च मानुषाढ्यं च यद्भवेत्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਆਯੁ ਦੀ ਮਾਪ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਗ-ਵੰਡ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ।

Verse 59

भवद्भिः शांकरं पृष्टो द्विजा अस्मि दिनं पुरा । मया पुनस्तु सर्वेषां मर्त्यादीनां तु कीर्तितम्

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ—ਮਰਤਿਆਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ—ਦੀ ਗਿਣਤੀ-ਮਾਪ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 91

एवं जाते ततो लोके ब्राह्मणो हरिपिंगलः । कल्किगोत्रसमुत्पन्नस्तान्सर्वा न्सूदयेत्ततः

ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਹੀ ਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕਲਕੀ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹਰਿਪਿੰਗਲ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 272

इति श्रीस्कांदे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये युगस्वरूपवर्णनंनाम द्विसप्तत्युत्तरद्विशततमोअध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤੀ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ ‘ਯੁਗਸਵਰੂਪ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।