Adhyaya 102

Verse 1

सूत उवाच । संप्रस्थितस्य रामस्य स्वकीयं सदनं प्रति । यदाश्चर्यमभून्मार्गे श्रूयतां द्विजसत्तमाः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਹੋਈ। ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ!

Verse 2

नभोमार्गेण गच्छत्तद्विमानं पुष्पकं द्विजाः । अकस्मादेव सञ्जातं निश्चलं चित्रकृन्नृणाम्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦਾ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਠਹਿਰ ਗਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਮਯਕਾਰੀ ਸੀ।

Verse 3

अथ तन्निश्चलं दृष्ट्वा पुष्पकं गगनांगणे । रामो वायुसुतस्येदं वचनं प्राह विस्मयात्

ਫਿਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਪਕ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਸ਼ਮਯ ਨਾਲ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 4

त्वं गत्वा मारुते शीघ्रं भूमिं जानीहि कारणम् । किमेतत्पुष्पकं व्योम्नि निश्चलत्वमुपागतम्

ਹੇ ਮਾਰੁਤੀ, ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਰਣ ਜਾਣ। ਇਹ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ?

Verse 5

कदाचिद्धार्यते नास्य गतिः कुत्रापि केनचित् । ब्रह्मदृष्टिप्रसूतस्य पुष्पकस्य महात्मनः

ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ, ਕਿਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਰੋਕੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਸ਼ਪਕ ਦੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 6

बाढमित्येव स प्रोच्य हनूमान्धरणीतलम् । गत्वा शीघ्रं पुनः प्राह प्रणिपत्य रघूत्तमम्

“ਠੀਕ ਹੈ,” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਘੂੱਤਮ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਬੋਲਿਆ।

Verse 7

अत्रास्याधः शुभं क्षेत्रं हाटकेश्वर संज्ञितम् । यत्र साक्षाज्जगत्कर्ता स्वयं ब्रह्मा व्यवस्थितः

ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

आदित्या वसवो रुद्रा देववैद्यौ तथाश्विनौ । तत्र तिष्ठन्ति ते सर्वे तथान्ये सिद्धकिन्नराः

ਉੱਥੇ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਵੈਦ੍ਯ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਧ ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਵੀ ਸਭ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹਨ।

Verse 9

एतस्मात्कारणान्नैतदतिक्रामति पुष्पकम् । तत्क्षेत्रं निश्चलीभूतं सत्यमेतन्मयोदितम्

ਇਸ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ। ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇਹ ਅਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 11

सर्वैस्तैर्वानरैः सार्धं राक्षसैश्च पृथग्विधैः । अवतीर्य ततो हृष्टस्तस्मिन्क्षेत्रे समन्ततः

ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਉਥੇ ਉਤਰਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 12

तीर्थमालोकयामास पुण्यान्यायतनानि च । ततो विलोकयामास पितामहविनिर्मिताम् । चामुण्डां तत्र च स्नात्वा कुण्डे कामप्रदायिनि

ਉਸ ਨੇ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਪੁੰਨਮਈ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਚਾਮੁੰਡਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਕਾਮਪ੍ਰਦਾਇਨੀ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਾਵਨ ਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

Verse 13

ततो विलोकयामास पित्रा तस्य विनिर्मितम् । रामः स्वमिव देवेशं दृष्ट्वा देवं चतुर्भुजम्

ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਥੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼—ਚਤੁਰਭੁਜ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਵਾਂਗ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 14

राजवाप्यां शुचिर्भूत्वा स्नात्वा तर्प्य निजान्पितॄन् । ततश्च चिन्तयामास क्षेत्रे त्र बहुपुण्यदे

ਰਾਜਵਾਪੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 15

लिंगं संस्थापयाम्येव यद्वत्तातेन केशवः । तथा मे दयितो भ्राता लक्ष्मणो दिवमाश्रितः

“ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਿਯ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 16

यस्तस्य नामनिर्दिष्टं लिंगं संस्थापयाम्यहम् । तं चापि मूर्तिमंतं च सीतया सहितं शुभम् । क्षेत्रे मेध्यतमे चात्र तथात्मानं दृषन्मयम्

“ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ, ਇਸ ਅਤਿ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁਭ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੱਥਰ-ਰੂਪ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 17

एवं स निश्चयं कृत्वा प्रासादानां च पंचकम् । स्थापयामास सद्भक्त्या रामः शस्त्रभृतां वरः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ ਸੱਚੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਦਾ ਪੰਜਕ (ਪੰਜ ਮੰਦਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 18

ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसाश्च विशेषतः । लिंगानि स्थापयामासुः स्वानिस्वानि पृथक्पृथक्

ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ—ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 19

तत्रैव सुचिरं कालं स्थितास्ते श्रद्धयाऽन्विताः । ततो जग्मुरयोध्यायां विमानवरमाश्रिताः

ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਵਿਮਾਨ (ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ) ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਗਏ।

Verse 20

एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा रामेश्वरो महान् । लक्ष्मणेश्वरसंयुक्तस्तस्मिंस्तीर्थे सुशोभने

ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਹਾਨ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।

Verse 21

यस्तौ प्रातः समुत्थाय सदा पश्यति मानवः । स कृत्स्नं फलमाप्नोति श्रुते रामायणेऽत्र यत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ ਨਿੱਤ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਰਾਮਾਇਣ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਪੂਰੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

अथाष्टम्यां चतुर्दश्यां यो रामचरितं पठेत् । तदग्रे वाजिमेधस्य स कृत्स्नं लभते फलम्

ਜੋ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰਾਮਚਰਿਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪੂਰਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 102

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कौतूहलसमवितः । पुष्पकं प्रेरयामास तत्क्षेत्रं प्रति राघवः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਚੰਭੇ ਭਰੇ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ।