Adhyaya 223

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । श्राद्धार्हैर्ब्राह्मणैः कार्यं श्राद्धं दर्शे तु पार्वणम् । विपरीतं न कर्तव्यं श्राद्धमेकं कथंचन

ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗ੍ਰਾਹਕ-ਯੋਗ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਪਾਰਵਣ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਲਟੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਇਕ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 2

जारजातापविद्धाद्यैर्यो नरः श्राद्धमाचरेत् । ब्राह्मणैस्तु न संदेहस्तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਜਾਰਜਾਤ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ, ਤਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ, ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

आनर्त उवाच । भयं मे सुमहज्जातमत्र यत्परिकीर्तितम् । जारजातापविद्धैस्तु यच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

ਆਨਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਥੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮਹਾਨ ਭਯ ਉੱਠਿਆ ਹੈ—ਕਿ ਜਾਰਜਾਤ, ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਆਦਿ ਤੋਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

मनुना द्वादश प्रोक्ताः किल पुत्रा महामते । अपुत्राणां च पुत्रत्वं ये कुर्वंति सदैव हि

ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਭੇਦ ਹਨ—ਜੋ ਨਿਸੰਤਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸਦਾ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

औरसः क्षेत्रजश्चैव क्रयक्रीतश्च पालितः । प्रतिपन्नः सहोढश्च कानीनश्चापि सत्तम

ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ, ਖੇਤਰਜ, ਕ੍ਰਯ-ਕ੍ਰੀਤ, ਪਾਲਿਤ, ਪ੍ਰਤਿਪੰਨ, ਸਹੋਢ ਅਤੇ ਕਾਨੀਨ—ਹੇ ਸੱਤਮ ਪੁਰਖ—(ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ ਜੋ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ)।

Verse 6

तथान्यौ कुण्डगोलौ च पुत्रावपि प्रकीर्तितौ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਦੋ—ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਗੋਲ—ਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 7

शिष्यश्च रक्षितो मृत्योस्तथाश्वत्थो वनांतिगः । किमेते नैव कथिता यत्त्वमेवं प्रजल्पसि

ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਹੋਇਆ, ‘ਅਸ਼ਵੱਥ’ (ਪੁੱਤਰ-ਸਮ ਬਦਲ), ਅਤੇ ਵਨ-ਅੰਤ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਹੇ ਗਏ, ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ?

Verse 8

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाभाग सर्वे ते धर्मतः सुताः । परं युगत्रये प्रोक्ता न कलौ कलुषापहाः

ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਭ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਕਥਨ ਤਿੰਨ ਪੂਰਵ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਹੈ—ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਲੁਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 9

तदर्थं तेषु सन्तानं तावन्मात्रं युगेयुगे । सत्त्वाढ्यानां च लोकानां न कलौ चाल्पमेधसाम्

ਉਸ ਕਾਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਪੂਰਵ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਛੂਟ ਕੇਵਲ ਉਤਨੀ ਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਸੱਤ੍ਵ-ਧਨ ਸਨ; ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ—ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ—ਉਹੀ ਸੰਯਮ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 10

कलावेव समाख्यातो व्यवहारः प्रपा तदः । अल्पसत्त्वा यतो लोकास्तेन चैष विधिः स्मृतः

ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਯੁਗ ਲਈ ਹੀ ਆਚਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਹਾਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੱਤ੍ਵ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 11

अत्र यः संकरं कुर्याद्योनेस्तस्य फलं शृणु । ब्राह्मण्यां ब्राह्मणात्पुत्रो ब्रह्मघ्नः संप्रजायते

ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੋਈ ਯੋਨੀ ਰਾਹੀਂ ਵੰਸ਼-ਸੰਕਰ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਸੁਣੋ: ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਘਾਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਘ੍ਨ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

सर्वाधमानामधमो यो वारड इति स्मृतः

ਸਭ ਅਧਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਧਮ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਵਾਰਡ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 13

क्षत्रियाच्च तथा सूतो वैश्यान्मागध एव च । शूद्रात्तथांत्यजः प्रोक्तस्तेनैते वर्जिताः सुताः

ਖੱਤਰੀ ਤੋਂ ਸੂਤ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮਾਗਧ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤੋਂ ਅੰਤ੍ਯਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਵਰਜਿਤ, ਤਿਆਗਯੋਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 14

एतेषामपि निर्दिष्टाः सप्त राजन्सुपुत्रकाः । पंच वंशविनाशाय पूर्वेषां पातनाय च

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ‘ਸੁਪੁੱਤਰ’ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਪੰਜ ਹੋਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਲਈ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 15

औरसः प्रतिपन्नश्च क्रीतः पालित एव च । शिष्यश्च दत्तजीवश्च तथाश्वत्थश्च सप्तमः

ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਸੁਪੁੱਤਰ ਇਹ ਹਨ: ਔਰਸ (ਸਹਜ ਜਨਮਿਆ), ਪ੍ਰਤਿਪੰਨ (ਸਵੀਕਾਰਿਆ), ਕ੍ਰੀਤ (ਖਰੀਦਿਆ), ਪਾਲਿਤ (ਪਾਲਿਆ), ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਪੁੱਤਰ, ਦੱਤਜੀਵ (ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਦਿੱਤਾ), ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਆਸ਼ਵਤ੍ਥ।

Verse 16

पुंनाम्नो नरकाद्घोराद्रक्षंति च सदा हि ते । पतन्तं पुरुषं तत्र तेन ते शोभनाः स्मृताः

ਉਹ ਸਦਾ ‘ਪੁੰਨਾਮ’ ਨਾਮਕ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਤੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਡਿੱਗਦੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸ਼ੋਭਨ’ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 17

क्षेत्रजश्च सहोढश्च कानीनः कुण्डगोलकौ । पंचैते पातयंतिस्म पितॄन्स्वर्गगतानपि

ਖੇਤਰਜ, ਸਹੋਢ, ਕਾਨੀਨ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ—ਕੁੰਡ ਤੇ ਗੋਲਕ: ਇਹ ਪੰਜ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

Verse 18

एतस्मात्कारणाच्छ्राद्धं जारजातस्य तद्वृथा

ਇਸ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਜਾਰ-ਜਾਤ (ਵਿਆਭਿਚਾਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ) ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤਦ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 223

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनंनाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਉਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ—ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਧੀਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ, “ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਯੋਗ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਤੇ ਤੇਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।