Adhyaya 182

Verse 1

सूत उवाच । एवं पत्नीं समासाद्य गायत्रीं चतुराननः । संप्रहृष्टमना भूत्वा प्रस्थितो यज्ञमण्डपम्

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਾਨਨ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਭਰ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 2

गायत्र्यपि समादाय मूर्ध्नि तामरणिं मुदा । प्रतस्थे संपरित्यज्य गोपभावं विगर्हितम्

ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੇ ਭੀ ਉਸ ਅਰਣੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਤ ਗੋਪ-ਭਾਵ (ਗੋਪਣੀ ਦਾ ਵੇਸ) ਤਿਆਗ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।

Verse 3

वाद्यमानेषु वाद्येषु ब्रह्मघोषे दिवंगते । कलं प्रगायमानेषु गन्धर्वेषु समंततः

ਜਦੋਂ ਵਾਜੇ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਬ੍ਰਹਮ-ਘੋਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਠ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਗੰਧਰਵ ਮਿੱਠੀ ਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ—

Verse 4

सर्वदेवद्विजोपेतः संप्राप्तो यज्ञमण्डपे । गायत्र्या सहितो ब्रह्मा मानुषं भावमाश्रितः

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ।

Verse 5

एतस्मिन्नंतरे चक्रे केशनिर्वपणं विधेः । विश्वकर्मा नखानां च गायत्र्यास्तदनंतरम्

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਕੇਸ਼-ਨਿਰਵਪਣ (ਮੁੰਡਨ/ਸਿੰਗਾਰ) ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਨਖ ਵੀ ਕਤਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 6

औदुम्बरं ततो दण्डं पुलस्त्योऽस्मै समाददे । एणशृंगान्वितं चर्म मन्त्रवद्विजसत्तमाः

ਤਦ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਦੁੰਬਰ ਕਾਠ ਦਾ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਨਾਲ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਸਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 7

पत्नीशालां गृहीत्वा च गायत्रीं मौनधारिणीम् । मेखलां निदधे चान्यां कट्यां मौंजीमयीं शुभाम्

ਪਤਨੀਸ਼ਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਮੂੰਜਾ-ਘਾਹ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਰ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਮੇਖਲਾ ਬੰਨ੍ਹ ਲਈ।

Verse 8

ततश्चक्रे परं कर्म यदुक्तं यज्ञमंडपे । ऋत्विग्भिः सहितो वेधा वेदवाक्यसमादृतः

ਫਿਰ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਕਰਮ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੇਦ-ਵਾਕ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਂਦਿਆਂ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।

Verse 9

प्रवर्ग्ये जायमाने च तत्राश्चर्यमभून्महत् । जाल्मरूपधरः कश्चिद्दिग्वासा विकृताननः

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਵਰਗ੍ਯ ਕਰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭਾ ਵਾਪਰਿਆ: ਕੋਈ ਜਾਲਮ-ਸਰੂਪ ਧਾਰੀ, ਦਿਗੰਬਰ, ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 10

कपालपाणिरायातो भोजनं दीयतामिति । निषेध्यमानोऽपि च तैः प्रविष्टो याज्ञिकं सदः । स कृत्वाऽटनमन्याय्यं तर्ज्यमानोऽपि तापसैः

ਖੋਪੜੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਏ ਉਹ ਆਇਆ ਤੇ ਬੋਲਾ, “ਭੋਜਨ ਦਿਓ!” ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਿਆਂ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਅਨਿਆਯੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਿਆ, ਤਾਂ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ।

Verse 11

सदस्या ऊचुः । कस्मात्पापसमेतस्त्वं प्रविष्टो यज्ञमण्डपे । कपाली नग्नरूपो यो यज्ञकर्मविवर्जितः

ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸ ਬੋਲੇ: “ਪਾਪ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਤੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਕਪਾਲਧਾਰੀ, ਨਗਨ-ਰੂਪ, ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ!”

Verse 12

तस्माद्गच्छ द्रुतं मूढ यावद्ब्रह्मा न कुप्यति । तथाऽन्ये ब्राह्मणश्रेष्ठास्तथा देवाः सवासवाः

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੂਰਖ, ਜਲਦੀ ਚਲਾ ਜਾ—ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਰੁੱਸ ਨਾ ਜਾਣ।

Verse 13

जाल्म उवाच । ब्रह्मयज्ञमिमं श्रुत्वा दूरादत्र समागतः । बुभुक्षितो द्विजश्रेष्ठास्तत्किमर्थं विगर्हथ

ਜਾਲਮ ਬੋਲਾ: “ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਦੂਰੋਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਭੁੱਖਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ—ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਧਿਕਕਾਰਦੇ ਹੋ?”

Verse 14

दीनांधैः कृपणैः सवैर्स्तर्पितैः क्रतुरुच्यते । अन्यथाऽसौ विनाशाय यदुक्तं ब्राह्मणैर्वचः

ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ‘ਸੰਪੰਨ’ ਤਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਗਰੀਬ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਕੰਗਾਲ ਸਭ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਣ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਸ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ।

Verse 15

अन्नहीनो दहेद्राष्टं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः । याज्ञिकं दक्षिणा हीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः

ਅੰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਯਜ੍ਞ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼ (ਪੁਰੋਹਿਤ) ਰੀਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਯਜਮਾਨ—ਖ਼ਰਾਬ ਯਜ੍ਞ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ।

Verse 16

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि त्वं भोक्तुकामस्तु समायातो व्रज द्रुतम् । एतस्यां सत्रशालायां भुञ्जते यत्र तापसाः । दीनान्धाः कृपणाश्चैव ततः क्षुत्क्षामकंठिताः

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੇ ਤੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈਂ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਚਲਾ ਜਾ। ਇਸ ਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਨਾਲ ਹੀ ਗਰੀਬ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਕੰਗਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।”

Verse 17

अथवा धनकामस्त्वं वस्त्रकामोऽथ तापस । व्रज वित्तपतिर्यत्र दानशालां समाश्रितः

ਅਥਵਾ, ਹੇ ਤਪਸਵੀ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਜਾ ਜਿੱਥੇ ਧਨਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾਨ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

अनिंद्योऽयं महामूर्ख यज्ञः पैतामहो यतः । अर्चितः सर्वतः पुण्यं तत्किं निन्दसि दुर्मते

ਹੇ ਮਹਾ ਮੂਰਖ, ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਫਿਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ, ਇਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 19

सूत उवाच । एवमुक्तः कपालं स परिक्षिप्य धरातले । जगामादर्शनं सद्यो दीपवद्द्विजसत्तमाः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਖੋਪੜੀ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 20

ऋत्विज ऊचुः । कथं यज्ञक्रिया कार्या कपाले सदसि स्थिते । परिक्षिपथ तस्मात्तु एवमूचुर्द्विजोत्तमाः

ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਖੋਪੜੀ ਪਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟੋ!”—ਇਉਂ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ।

Verse 21

अथैको बहुधा प्रोक्तः सदस्यैश्च द्विजोत्तमैः । दण्डकाष्ठं समुद्यम्य प्रचिक्षेप बहिस्तथा

ਤਦੋਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪੂਜਨੀਯ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮਾਂ ਦੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਇਕ ਪੁਰਖ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਦੰਡ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 22

अथान्यत्तत्र संजातं कपालं तादृशं पुनः । तस्मिन्नपि तथा क्षिप्ते भूयोऽन्यत्समपद्यत

ਫਿਰ ਓਥੇ ਹੀ ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੋਰ ਇੱਕ ਖੋਪੜੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਉੱਭਰ ਆਈ।

Verse 23

एवं शतसहस्राणि ह्ययुतान्यर्बुदानि च । तत्र जातानि तैर्व्याप्तो यज्ञवाटः समंततः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਲੱਖਾਂ—ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਰੋੜਾਂ—ਖੋਪੜੀਆਂ ਉੱਭਰੀਆਂ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 24

हाहाकारस्ततौ जज्ञे समस्ते यज्ञमण्डपे । दृष्ट्वा कपालसंघांस्तान्यज्ञ कर्मप्रदूषकान्

ਉਹਨਾਂ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਖੋਪੜੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ।

Verse 25

अथ संचिंतयामास ध्यानं कृत्वा पितामहः । हरारिष्टं समाज्ञाय तत्सर्वं हृष्टरूपधृक्

ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸੰਕਟ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲੋਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 26

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततः प्रोवाच सादरम् । महेश्वरं समासाद्य यज्ञवाटसमाश्रितम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਜਲੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ—ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਰਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ।

Verse 27

किमिदं युज्यते देव यज्ञेऽस्मिन्कर्मणः क्षतिः । तस्मात्संहर सर्वाणि कपालानि सुरेश्वर

“ਹੇ ਦੇਵ! ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਯੋਗ ਹੈ? ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੀ ਹੀ ਹਾਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਪਾਲ-ਪਾਤ੍ਰ ਵਾਪਸ ਸਮੇਟ ਲੈ।”

Verse 28

यज्ञकर्मविलोपोऽयं मा भूत्त्वयि समागते

“ਹੁਣ ਜਦ ਤੂੰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈਂ, ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਘਨ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਵੇ।”

Verse 29

ततः प्रोवाच संक्रुद्धो भगवाञ्छशिशेखरः । तन्ममेष्टतमं पात्रं भोजनाय सदा स्थितम्

ਤਦ ਚੰਦ੍ਰ-ਸ਼ੇਖਰ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ: “ਉਹ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਪਾਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 30

एते द्विजाधमाः कस्माद्विद्विषंतिपितामह । तथा न मां समुद्दिश्य जुहुवुर्जातवेदसि

“ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ)! ਇਹ ਨੀਚ ਦ੍ਵਿਜ ਕਿਉਂ ਵੈਰ ਧਾਰਦੇ ਹਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤਵੇਦਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਹੀ ਪਾਈਆਂ ਹਨ।”

Verse 31

यथान्यादेवता स्तद्वन्मन्त्रपूतं हविर्विधे । तस्माद्यदि विधे कार्या समाप्तिर्यज्ञकर्मणि

ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਧਾਤਾ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਘੀ ਦਾ ਹਵਿ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਕਰਮ ਠੀਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 32

तत्कपालाश्रितं हव्यं कर्तव्यं सकलं त्विदम् । तथा च मां समु द्दिश्य विशषाज्जातवेदसि

ਉਹ ਹਵਿ ਉਸ ਕਪਾਲ-ਪਾਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਾਤਵੇਦਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਹੁਤੀ ਦੇ।

Verse 33

होतव्यं हविरेवात्र समाप्तिं यास्यति क्रतुः । नान्यथा सत्यमेवोक्तं तवाग्रे चतुरानन

ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਹਵਿ ਦੀ ਹੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਕ੍ਰਤੁ (ਯਜ੍ਞ) ਸਮਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਗਾ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਚਤੁਰਾਨਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਇਹੀ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 34

पितामह उवाच । रूपाणि तव देवेश पृथग्भूतान्यनेकशः । संख्यया परिहीनानि ध्येयानि सकलानि च

ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਅਨੇਕ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 35

एतन्महाव्रतं रूपमाख्यातं ते त्रिलोचन । नैवं च मखकर्म स्यात्तत्रैव च न युज्यते

ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ, ਇਹ ‘ਮਹਾਵ੍ਰਤ’ ਰੂਪ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਮਖ-ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀ; ਉੱਥੇ (ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ) ਇਹ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 36

अद्यैतत्कर्म कर्तुं च श्रुतिबाह्यं कथंचन । तव वाक्यमपि त्र्यक्ष नान्यथा कर्तुमु त्सहे

ਅੱਜ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ-ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਨੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 37

मृन्मयेषु कपालेषु हविः श्राप्यं सुरेश्वर । अद्यप्रभृति यज्ञेषु पुरोडाशात्मिकं द्विजैः । तवोद्देशेन देवेश होतव्यं शतरुद्रि यम्

ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਪਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹਵਿਸ ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ ਤੇਰੇ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ—ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼—ਪੁਰੋਡਾਸ਼-ਰੂਪ ਹਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਕਰਮ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨ।

Verse 38

विशेषात्सर्वयज्ञेषु जप्यं चैव विशेषतः । कपालानां तु द्वारेण त्वया रूपं निजं कृतम्

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਹੀ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਜ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 39

प्रकटं च सुरश्रेष्ठ कपाले श्वरसंज्ञितः । तस्मात्त्वं भविता रुद्र क्षेत्रेऽस्मिन्द्वादशोऽपरः

ਹੇ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਪਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਹੋਰ—ਇੱਕ ਅਤਿਰਿਕਤ—ਰੂਪ ਹੋਵੇਂਗਾ।

Verse 40

अत्र यज्ञं समारभ्य यस्त्वां प्राक्पूजयिष्यति । अविघ्नेन मख स्तस्य समाप्तिं प्रव्रजिष्यति

ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਯਜਨ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਖ ਬਿਨਾ ਵਿਘਨ ਦੇ ਚੱਲੇਗਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 41

एवमुक्ते ततस्तेन कपालानि द्विजोत्तमाः । तानि सर्वाणि नष्टानि संख्यया रहितानि च

ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਉਹ ਕਪਾਲ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ; ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 42

ततो हृष्टश्चतुर्वक्त्रः स्थापयामास तत्क्षणात् । लिगं माहेश्वरं तत्र कपालेश्वरसंज्ञितम्

ਤਦ ਚਤੁਰਵਕਤ੍ਰ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਛਣ ਉੱਥੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ‘ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 43

अब्रवीच्च ततो वाक्यं यश्चैतत्पूजयिष्यति । मम कुण्डत्रये स्नात्वा स यास्यति परां गतिम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: ‘ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ (ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਤਿੰਨ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।’

Verse 44

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां कार्तिके जागरं तु यः । करिष्यति पुनश्चास्य लिंगस्य सुसमाहितः । आजन्मप्रभवात्पापात्स विमुक्तिमवाप्स्यति

ਜੋ ਕੋਈ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ, ਸੁਸਮਾਧਾਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਲਿੰਗ ਲਈ ਇਹ ਵਰਤ-ਵਿਧੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਵੇ, ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵੇਗਾ।

Verse 45

एवमुक्तेऽथ विधिना प्रहृष्टस्त्रिपुरांतकः । यज्ञमण्डपमासाद्य प्रस्थितो वेदिसंनिधौ

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਵਿਧਾਨ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ (ਸ਼ਿਵ) ਯਜ੍ਞ ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੇਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 46

ब्राह्मणैश्च ततः कर्म प्रारब्धं यज्ञसम्भवम् । विस्मयोत्फुल्लनयनैर्नमस्कृत्य महेश्वरम्

ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਯਜ੍ਞ-ਜਨਿਤ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ; ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਖਿੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਿਵੇ।

Verse 47

सूत उवाच । एवं च यज तस्तस्य चतुर्वक्त्रस्य तत्र च । ऋषीणां कोटिरायाता दक्षिणापथवासिनाम्

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉੱਥੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਦੱਖਿਣਾਪਥ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਟੋਲੀ ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 49

कीदृक्क्षेत्रं च तत्पुण्यं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । कीदृशास्ते च विप्रेन्द्रा ऋत्विजस्तत्र ये स्थिताः

ਉਹ ਪੁੰਨ੍ਯ ਖੇਤਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ? ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਉਹ ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼ ਪੁਰੋਹਿਤ—ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ?

Verse 50

अथ ते सुपरिश्रांता मध्यंदिनगते रवौ । रविवारेण संप्राप्ते नक्षत्रे चाश्विसंस्थिते

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੱਧਿਆਹਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਏ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਐਤਵਾਰ ਆਇਆ, ਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਇਆ,

Verse 51

वैवस्वत्यां तिथौ चैव प्राप्ता घर्मपीडिताः । कंचिज्जलाशयं प्राप्य प्रविष्टाः सलिलं शुभम्

ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵੀ, ਤਪਦੀ ਘਰਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਜਲਾਸ਼ਯ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 52

शंकुकर्णा महाकर्णा वकनासास्तथापरे । महोदरा बृहद्दन्ता दीर्घोष्ठाः स्थूलमस्तकाः

ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਨ ਸ਼ੰਕੂ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ; ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੱਕ ਟੇਢੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਦੰਦ ਵੱਡੇ, ਹੋਠ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਭਾਰੀ ਸਨ।

Verse 53

चिपिटाक्षास्तथा चान्ये दीर्घग्रीवास्तथा परे । कृष्णांगाः स्फुटितैः पादैर्नखैर्दीर्घैः समुत्थितैः

ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਗਰਦਨ ਲੰਮੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕਾਲੇ ਸਨ; ਪੈਰ ਫੱਟੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਨਖ ਉੱਭਰੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 54

ततो यावद्विनिष्क्रांताः प्रपश्यन्ति परस्परम् । तावद्वैरूपस्यनिर्मुक्ताः संजाताः कामसन्निभाः

ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਓਸੇ ਪਲ ਉਹ ਵਿਗਾੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ।

Verse 55

ततो विस्मयमापन्ना मिथः प्रोचुः प्रहर्षिताः । रूपव्यत्ययमालोक्य ज्ञात्वा तीर्थं तदुत्तमम् । अत्र स्नानादिदं रूपमस्माभिः प्राप्तमुत्तमम्

ਤਦ ਉਹ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਰੂਪ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਜਾਣ ਕੇ ਕਹਿਆ: ‘ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।’

Verse 56

यस्मात्तस्मादिदं तीर्थं रूपतीर्थं भविष्यति । त्रैलोक्ये सकले ख्यातं सर्वपातकनाशनम्

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਰੂਪਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਿਆਤ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 57

येऽत्र स्नानं करिष्यन्ति श्रद्धया परया युताः । सुरूपास्ते भविष्यंति सदा जन्मनि जन्मनि

ਜੋ ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 58

पितॄंश्च तर्पयिष्यन्ति य त्र श्रद्धासमन्विताः । जलेनापि गयाश्राद्धात्ते लप्स्यन्ते धिकं फलम्

ਜੋ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ (ਤਰਪਣ) ਦੇਣਗੇ, ਕੇਵਲ ਇਸ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਹ ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।

Verse 59

येऽत्र रत्नप्रदानं च प्रकरिष्यन्ति मानवाः । भविष्यंति न संदेहो राजानस्ते भवेभवे

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਬਣਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।

Verse 60

स्थास्यामो वयमत्रैव सांप्रतं कृतनिश्चयाः । न यास्यामो वयं तीर्थं यद्यपि स्यात्सुशोभनम्

“ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਾਂਗੇ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।”

Verse 61

एवमुक्त्वाऽथ व्यभजंस्तत्सर्वं मुनयश्च ते । यज्ञोपवीतमात्राणि स्वानि तीर्थानि चक्रिरे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੰਡ ਬੈਠੇ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ (ਜਨੇਊ) ਨੂੰ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਏ।

Verse 62

सूत उवाच । अद्यापि च द्विजश्रेष्ठास्तत्र तीर्थे जगद्गुरुः । प्रथमं स्पृशते तोयं नित्यं स्याद्दयितं शुभम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਅੱਜ ਵੀ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਗਦਗੁਰੂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 63

निष्कामस्तु पुनर्मर्त्यो यः स्नानं तत्र श्रद्धया । कुरुते स परं श्रेयः प्राप्नुयात्सिद्धिलक्षणम्

ਪਰ ਜੋ ਮਰਤਭੂਤ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 64

एवं ते मुनयः सर्वे विभज्य तन्महत्सरः । सायंतनं च तत्रैव कृत्वा कर्म सुविस्तरम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 65

ततो निशामुखे प्राप्ता यत्र देवः पितामहः । दीक्षितस्त्वथ मौनी च यज्ञमण्डपसंश्रितः

ਫਿਰ ਰਾਤ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 66

तं प्रणम्य ततः सर्वे गता यत्रर्त्विजः स्थिताः । उपविष्टाः परिश्रान्ता दिवा यज्ञियकर्मणा

ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਭ ਉੱਥੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼ ਖੜੇ ਸਨ; ਉਹ ਪੰਡਿਤ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦਿਨ ਭਰ ਦੇ ਯਜ੍ਞੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ।

Verse 67

इन्द्रादिकैः सुरैर्भक्त्या मृद्यमानाङ्घ्रयः स्थिताः । अभिवाद्याथ तान्सर्वानुपविष्टास्ततो ग्रतः

ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਾ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਥੇ ਖੜੇ ਰਹੇ, ਚਰਨ ਮਲਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਬੈਠ ਗਏ।

Verse 68

चक्रुश्चाथ कथाश्चित्रा यज्ञकर्मसमुद्भवाः । सोमपानस्य संबन्धो व्यत्ययं च समुद्भवम्

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਜ્ઞ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਅਨੇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਕਥਾਵਾਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਸੋਮਪਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਵਿਗਾੜ ਜੋ ਉਪਜ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰੇ।

Verse 69

उद्गातुः प्रभवं चैव तथाध्वर्योः परस्परम् । प्रोचुस्ते तत्त्वमाश्रित्य तथान्ये दूषयन्ति तत्

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਦਗਾਤਾ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਅਧਵਰਯੁ ਆਦਿਕ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਕਿਹਾ। ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਸੱਚ ਦੱਸਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 70

अन्ये मीमांसकास्तत्र कोपसंरक्तलोचनाः । हन्युस्तेषां मतं वादमाश्रिता वाग्विचक्षणाः

ਉਥੇ ਹੋਰ ਮੀਮਾਂਸਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਾਦ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਮਤ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਹੋਏ।

Verse 71

परिशिष्टविदश्चान्ये मध्यस्था द्विजसत्तमाः । प्रोचुर्वादं परित्यज्य साभिप्रायं यथोदितम्

ਹੋਰ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਰਿਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮੱਧਸਥ ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਬਣੇ। ਉਹ ਵਾਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਯਥੋਚਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਸਮੇਤ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 72

महावीरपुरोडाशचयनप्रमुखांस्तथा । विवादांश्चक्रिरे चान्ये स्वंस्वं पक्षं समाश्रिताः

ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਫੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਹਵਨ-ਅਰਪਣ, ਪੁਰੋਡਾਸ਼, ਵੇਦੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਖੜੇ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 73

एवं सा रजनी तेषामतिक्रान्ता द्विजन्मनाम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਾਤ ਉਹਨਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਲੰਘ ਗਈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ।

Verse 182

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनंनाम द्व्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤਿਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ, ‘ਰੂਪਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲੇ ਯਜ੍ਞ-ਦਿਵਸ ਦੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ—ਅਧਿਆਇ 182—ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 488

श्रुत्वा पैतामहं यज्ञं कौतुकेन समन्विताः । कीदृशो भविता यज्ञो दीक्षितो यत्र पद्मजः

ਪੈਤਾਮਹ ਯਜ੍ਞ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੌਤੁਹਲ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ: “ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਜਨਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਕਰਤਾ ਹੈ?”