Adhyaya 261

Verse 1

नारद उवाच । कथं नित्या भगवती हरपत्नी यशस्विनी । योगसिद्धिं सुमहतीं प्राप मासचतुष्टये

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ, ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ—ਹਰ ਦੇ ਪਤਨੀ ਭਗਵਤੀ—ਨੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ?

Verse 2

मन्त्रराजमिमं जप्त्वा द्वादशाक्षरसंभवम् । एतन्मे विस्तरेण त्वं कथयस्व यथातथम्

ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ, ਕਥਨ ਕਰ।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते पार्वती नियतव्रता । मनसा कर्मणा वाचा हरिभक्तिपरायणा

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਰਵਤੀ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੀ; ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਹਰੀ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਸੀ।

Verse 4

चारुशृंगे पितुर्नित्यं तिष्ठंती तपसि स्थिता । देवद्विजाग्निगोऽश्वत्थातिथिपूजापरायणा

ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਾਰੁਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਨਿਤ ਵੱਸਦੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ; ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ), ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ, ਗਊਆਂ, ਅਸ਼ਵਤ्थ ਵ੍ਰਿੱਖ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਸੀ।

Verse 5

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते विमले हरिवासरे । जजाप परमं मंत्रं यथादिष्टं पिनाकिना

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਹਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵਾਸਰੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ।

Verse 6

शंखचक्रधरो विष्णुश्चतुर्हस्तः किरीटधृक् । मेघश्यामोंऽबुजाक्षश्च सूर्यकोटिसमप्रभः

ਤਦ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚੱਕਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੁਕੁਟਧਾਰੀ; ਮੇਘ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ।

Verse 7

गरुडाधिष्ठितो हृष्टो वसन्व्याप्य जगत्त्रयम् । श्रीवत्सकौस्तुभयुतः पीतकौशेयवस्त्रकः

ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸੀ।

Verse 8

सर्वाभरणशोभाभिरभिदीप्तमहावपुः । बभाषे पार्वतीं विष्णुः प्रसन्नवदनः शुभाम् । देवि तुष्टो ऽस्मि भद्रं ते कथयस्व तवेप्सितम्

ਸਾਰੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਛਟਾ ਨਾਲ ਦਗਦਗ ਕਰਦੇ ਮਹਾਨ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸ਼ੁਭਾ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਦੱਸ।”

Verse 9

पार्वत्युवाच । तज्ज्ञानममलं देहि येन नावर्त्तनं भवेत् । इत्युक्तः स महाविष्णुः प्रत्युवाच हरप्रियाम्

ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਆਵਰਤਨ ਨਾ ਰਹੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਹਰ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 10

स एव देवदेवेशस्तव वक्ष्यत्यसंशयम् । स एव भगवान्साक्षी देहांतरबहिःस्थितः

ਉਹੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹੇਗਾ। ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 11

विश्वस्रष्टा च गोप्ता च पवित्राणां च पावनः । अनादिनिधनो धर्मो धर्मादीनां प्रभुर्हि सः

ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 12

अक्षरत्रयसेव्यं यत्सकलं ब्रह्म एव सः । मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपेण योऽजो जन्मधरो हि सः

ਉਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ (ਓਂ) ਨਾਲ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਜਨਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਜਨਮ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

ममाधिकारो नैवास्ति वक्तुं तव न संशयः । इत्युक्त्वा भगवानीशो विरराम प्रहृष्टवान्

“ਮੈਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਕਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਨੇ ਵਿਰਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੇ।

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे शंभुर्गिरिजाश्रममभ्यगात् । सर्वभूत गणैर्युक्तो विमाने सार्वकामिके

ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਸਭ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ।

Verse 15

तया वै भगवान्देवः पूजितः परमेश्वरः । सखीनामपि प्रत्यक्षमाश्चर्यं समजायत

ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਅਚੰਭਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 16

स्तुत्वाऽथ तं महादेवं विष्णुर्देहे लयं ययौ । अथोवाच महेशानः पार्वतीं परमेश्वरः

ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 17

विमानवरमारुह्य तुष्टोऽहं तव सुव्रते । गत्वैकांतप्रदेशं ते कथये परमं महः

‘ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੇ, ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ ਕਹਾਂਗਾ।’

Verse 19

एवमुक्त्वा भगवतीं करे गृह्य मुदान्वितः । विमानवरमारोप्य लीलया प्रययौ तदा

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਤਦ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 21

दर्शन्यकर्णिकारांश्च कोविदारान्महाद्रुमान् । तालांस्तमालान्हिंतालान्प्रियंगून्पनसानपि

ਉਸ ਨੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਵੱਡੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਮਹਾਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਅਤੇ ਤਾਲ, ਤਮਾਲ, ਹਿੰਤਾਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਤੇ ਪਨਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਵਿਖਾਏ।

Verse 22

तिलकान्बकुलांश्चैव बहूनपि च पुष्पितान् । क्षेत्राणि कलनाभानि पिञ्जराणि विदर्शयन्

ਉਸ ਨੇ (ਉਸਨੂੰ) ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਬਕੁਲ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਵਿਖਾਏ, ਅਤੇ ਖੇਤ ਜੋ ਕਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ, ਕਦੇ ਪੀਲੇ-ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 23

ययौ देवनदीतीरे गतं शरवणं महत् । फुल्लकाशं स्वर्णमयं शरस्तंबगणान्वितम्

ਉਹ ਦੇਵਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਰਵਣ-ਵਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਫੁੱਲੇ ਕਾਸ ਘਾਹ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 24

हेम भूमिविभागस्थं वह्निकांतिमृगद्विजम् । तत्र तीरगतानां च मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्

ਉੱਥੇ (ਉਹ ਵਨ) ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਛਿਆ ਸੀ; ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਅੱਗ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਮੁਨੀ ਸਨ—ਉਰਧਵਰੇਤਾ, ਸੰਯਮਿਤ ਤਪਸਵੀ।

Verse 25

आश्रमान्स विमानाग्रे तिष्ठन्पत्न्यै प्रदर्शयत् । षट्कृत्तिकाश्च ददृशे पार्वती वनसन्निधौ

ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਖਾਏ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਤਦ ਛੇ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।

Verse 26

स्नाताः स्वलंकृताश्चन्द्रपत्न्यस्ता विरजांबराः । ऊचुस्ता योजितकरा केऽयं पुत्राय गम्यते

ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਨਿਰਮਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀਆਂ—ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਉਹ ਪਤਨੀਆਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੀਅਾਂ: ‘ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?’

Verse 27

तत्कथ्यतां महाभागे स च ते दर्शनं गतः

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਉਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 28

पार्वत्युवाच । मम भाग्यवशात्पुत्रः कथमुत्संगमाहरेत् । न ह्यभाग्यवशात्पुंसां क्वापि सौख्यं निरन्तरम्

ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਅਭਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 29

सुतनाम्नाप्यहं दृष्ट्वा भवतीनां च दर्शनात् । किमर्थमिह संप्राप्ताः कथ्यतामविलंबितम्

‘ਪੁੱਤਰ’ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਆਏ ਹੋ? ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੱਸੋ।

Verse 30

कृत्तिका ऊचुः । वयं तव सुतं न्यस्तं प्रदातुमिह सुन्दरि । चातुर्मास्ये रवौ स्नातुमागता देवनिम्नगाम्

ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਸਾਡੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ, ਅਸੀਂ ਦੇਵ-ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਆਏ ਸੀ।

Verse 31

पार्वत्युवाच । न हास्यावसरः सख्यः सत्यमेव हि कथ्यताम् । एकांतावसरे हास्यं जायते चेतरेतरम्

ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਖਿਓ, ਇਹ ਹਾਸੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ; ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਹੀ ਕਹੋ। ਇਕਾਂਤ ਵੇਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਹਾਸਾ-ਮਜ਼ਾਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

कृत्तिका ऊचुः । सत्यं वदामहे देवि तव त्रैलोक्यशोभिते । अस्य स्तंबसमूहस्य मध्यस्थं बालकं वृणु

ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਏ, ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲੈ।”

Verse 33

कृत्तिकानां वचः श्रुत्वा शंकिता पार्वती तदा । ददर्श बालं दीप्ताभं षण्मुखं दीप्तवर्चसम्

ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੰਕੋਚਿਤ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਤੇਜੋਮਯ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਛੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਦਿੱਪਦਾ।

Verse 34

तडित्कोटिप्रतीकाशं रूपदिव्यश्रिया युतम् । वह्निपुत्रं च गांगेयं कार्तिकेयं महाबलम्

ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ-ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਅਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਗੰਗਾ ਦਾ ਲਾਲ, ਮਹਾਬਲੀ ਕਾਰਤਿਕੇਯ।

Verse 35

सा वत्सेति गृहीत्वा तं कुमारं पाणिना मुदा । विमानमध्यमादाय कृत्वोत्संगे ह्युवाच ह

ਉਸ ਨੇ “ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ!” ਕਹਿ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਿਆ; ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲੀ।

Verse 36

चिरंजीव चिरं नन्द चिरं नंदय बाधवान् । इत्युक्त्वा गाढमालिंग्य मूर्ध्नि चाघ्राय तं सुतम्

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਚਿਰੰਜੀਵ ਰਹਿ, ਚਿਰ ਸੁਖੀ ਰਹਿ, ਚਿਰ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ (ਸੂੰਘਿਆ)।

Verse 37

संहृष्टा परमोदारं भास्वरं हृष्टमानसम् । कार्तिकेयो महाप्रेम्णा प्रणिपत्य महेश्वरम्

ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਉਦਾਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯ—ਹਿਰਦਾ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰਿਆ—ਮਹਾਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਅੱਗੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

ततः प्रांजलिरव्यग्रः प्रहृष्टेनांतरात्मना । तद्विमानं ययौ शीघ्रं तीर्त्वा नदनदीपतीन्

ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਅਵਿਚਲ, ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਚਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ-ਨਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਗਿਆ।

Verse 39

जंबुद्वीपमतिक्रम्य लक्षयोजनमायतम् । ततः समुद्रं द्विगुणं लवणोदं तथैव च

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ—ਜੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਫਿਰ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਰਥਾਤ ਲਵਣ-ਜਲ ਵਾਲਾ ਖਾਰਾ ਸਾਗਰ।

Verse 41

दिव्यलोकसमाक्रांतं दिव्यपर्वतसंकुलम् । इक्षूदाद्विगुणं द्वीपं तद्द्वीपाद्द्विगुणः पुनः

ਉਹ ਭੂਮੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਣੀ ਹੈ। ਇਖ਼ਸ਼ੂ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦਵੀਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਵੀਪ ਤੋਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ।

Verse 42

तमतिक्रम्य तत्सिन्धोर्दविगुणं क्रौंचसंज्ञितम् । ततोऽपि द्विगुणः सिन्धुः सुरोदो यक्षसेवितः

ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮਾਪ ਵਾਲਾ ‘ਕ੍ਰੌਂਚ’ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਫਿਰ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ—‘ਸੁਰਾ-ਸਮੁੰਦਰ’—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 43

ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं शाकद्वीपेतिसंज्ञितम् । अर्णवद्विगुणं तस्मादाज्यरूपं सुनिर्मितं

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇੱਕ ਦਵੀਪ ਹੈ, ਜੋ ‘ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮਾਪ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਘੀ (ਆਜ੍ਯ) ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 44

परमस्वादसंपूर्णं यत्र सिद्धाः समंततः । तस्माच्च द्विगुणं द्वीपं शाल्मलीवृक्षसंज्ञितम्

ਉਹ ਲੋਕ ਪਰਮ ਮਿਠਾਸ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੇ ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਵੀਪ ਹੈ, ਜੋ ‘ਸ਼ਾਲਮਲੀ’ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 45

समुद्रो द्विगुणस्तत्र दधिमंडोदसंभवः । साध्या वसंति नियतं महत्तपसि संस्थिताः

ਉੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਡ (ਸਾਰ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਾਧ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਨਿੱਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਥਿਤ।

Verse 47

ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं प्लक्षनामेति विश्रुतम् । क्षीरोदो द्विगुणस्तत्र यत्रयत्रमहर्षयः । षडिमानि सुदिव्यानि भौमः स्वर्ग उदाहृतः । तत्र स्वर्णमयी भूमिस्तथा रजतसंयुता

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਰ ਦਵੀਪ ਹੈ, ਜੋ ‘ਪਲਕ੍ਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੇ ਲੋਕ ਅਤਿ ਦਿਵ੍ਯ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਸਮਾਨ—ਜਿੱਥੇ ਭੂਮੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 48

दृष्टवा मधूपलस्वादैः सर्वकामप्रदायका । यत्र स्त्रीपुरुषाणां च कल्पवृक्षा गृहे स्थिताः

ਉੱਥੇ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਵਰਗੀ ਮਿਠਾਸ ਵਾਲੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹਨ।

Verse 49

वासांसि भूषणानां च समूहान्हर्षयंति च । एतानि दक्षचिह्नानि द्वीपानि मुनिसत्तम

ਉੱਥੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਭੀ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮ, ਇਹ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਸੁਵਿਧਿਤ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੀਪ ਹਨ।

Verse 51

तन्मध्ये सुमह्द्वीपं श्वेतं नाम सुनिश्चितम् । रम्यकः पर्वतस्तत्र शतशृंगोमितद्रुमः

ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਸ਼੍ਵੇਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੀਪ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰਮ੍ਯਕ ਨਾਮ ਦਾ ਮਨੋਹਰ ਪਰਵਤ ਹੈ, ਸੌ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।

Verse 52

तस्य शृंगे महद्दिव्ये विमानं स्थापितं तदा । तदाऽमृतफलैर्वृक्षैः सेविते हेमवालुके

ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਤਦੋਂ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਿਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੁਵਰਨ ਰੇਤ ਵਾਲੇ ਉਸ ਧਾਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਫਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 53

क्षीरच्छेदेन विहृते शिलातलसुसंवृते । विविक्ते सर्वसुभगे मणिरत्नसमन्विते

ਉਹ ਖੀਰ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰਦਾ, ਚਿਕਣੇ ਪੱਥਰੀਲੇ ਤਲ ਨਾਲ ਸੁਸੰਵ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਨਿਰਜਨ, ਸਰਵਥਾ ਮੰਗਲਮਯ, ਅਤੇ ਮਣੀ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 54

उमायै कथयामास देवदेवः पिनाकधृक् । कार्तिकेयोऽपि शुश्राव गुह्याद्गुह्यतरं महत्

ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਹ ਉਮਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ। ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੇ ਭੀ ਸੁਣਿਆ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼, ਜੋ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਭੀ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਹੈ।

Verse 55

प्रणवेन युतं साग्रं सरहस्यं श्रुतेः परम्

ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਹਰ ਅੰਗੋਂ ਪੂਰਨ, ਇਹ ਪਰਮ ਰਹੱਸ ਹੈ—ਵੇਦ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ।

Verse 57

ईश्वर उवाच । अक्षरत्रयसंयुक्तो मन्त्रोऽयं सकृदक्षरः । माघमासहितश्चायममाक्षोहेनश्चायममायो विश्वपावनः । विष्णुगम्यो विष्णु मध्यो मन्त्रत्रयसमन्वितः । तुरीयकलयाऽशेषब्रह्मांडगणसेवितः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਉਚਾਰਿਆ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨਾਦ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਘ ਮਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਅਪਾਰ, ਮਾਇਆ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਪਾਵਨ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਤੁਰੀਆ ਕਲਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ।

Verse 59

ओंकारेति प्रियोक्तिस्ते महादुःखविनाशनः । तं पूर्वं प्रणवं ध्यात्वा ज्ञानरूपं सुखाश्रयम्

‘ਓਂਕਾਰ’ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਉਚਾਰਨਾ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਜੋ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਹੈ।

Verse 60

पद्मासनपरो भूत्वा संपूज्य ज्ञानलोचनः

ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਬੈਠ ਕੇ, ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨ-ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ (ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇ)।

Verse 61

नेत्रे मुकुलिते कृत्वा शुरो करौ कृत्वा तु संहतौ । चेतसि ध्यानरूपेण चिंतयेच्छिवमंगलम्

ਨੇਤਰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਸੰਯਤ ਹੋ ਜੋੜ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਸਾਧਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ—ਸਰਵ ਮੰਗਲ—ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।

Verse 62

तडित्कोटिप्रतीकाशं सूर्यकोटिसमच्छविम् । चन्द्रलक्षसमच्छन्नं पुरुषं द्योतिताखिलम् १

ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਕਰੋੜਾਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ, ਲੱਖਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਿਆਂ ਜਿਹਾ ਸ਼ੀਤਲ ਆਵਰਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

मूर्त्तामूर्त्तवैराजं तं सदसद्रूप मव्यम् । चिंतयित्वा विराड्रूपं न भूयःस्तनपो भवेत् । चातुर्मास्ये सकृदपि ध्यानात्कल्मषसंक्षयः

ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਰਾਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਮੂਰਤ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਮੂਰਤ ਵੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ (ਵਿਰਾਟ) ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 64

विलोकयेद्योऽघविनाशनाय क्षणं प्रभुर्जन्मशतोद्भवाय

ਜੋ ਕੋਈ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇਕ ਛਣ ਭਰ ਵੀ ਨਿਹਾਰੇ, ਉਹ ਐਸਾ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰਥਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਪਜਦਾ।

Verse 261

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ध्यानयोगोनामैकषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਕਾਸ਼ੀ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਛੇਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨਾਗਰਖੰਡ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਧੀਨ “ਧਿਆਨਯੋਗ” ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਇਕਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 988

निष्कामैर्मुनिभिः सेव्यो महाविद्यादिसेवितः । नाभितः शिरसि व्याप्त अखण्डसुखदायकः

ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਵਿਦਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਿਵਾਰਿਤ। ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਰ ਤੱਕ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਖੰਡ ਆਨੰਦ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।