Adhyaya 100

Verse 1

सूत उवाच । एवं भुक्त्वा स विप्रर्षिर्वांछया राममंदिरे । दत्ताशीर्निर्गतः पश्चादामंत्र्य रघुनंदनम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਮੁਨੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

Verse 2

अथ याते मुनौ तस्मिन्दुर्वाससि तदंतिकात् । लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह

ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁਨੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਰਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 3

एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय । येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा

“ਇਹ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਰੰਤ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ; ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਬਚਨ ਸੱਚਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।”

Verse 4

ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा तां प्रतिज्ञां स्वयं कृताम् । वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च

ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ—ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਵਧ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 5

ततोऽतिचिंतयामास व्याकुलेनांतरात्मना । बाष्पव्याकुलनेत्रश्च निःष्वसन्पन्नगो यथा

ਤਦੋਂ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਵਿਆਕੁਲ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 6

तं दीनवदनं दृष्ट्वा निःष्वसंतं मुहुर्मुहुः । भूयः प्रोवाच सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः

ਉਸ ਦਾ ਦਿਨ ਮੁਖ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਸੀ, ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 7

एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः । यथात्मीयं वचस्तथ्यं क्रियते निर्विकल्पितम्

ਇਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ: ਆਪਣਾ ਬਚਨ ਜੋ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਵੇ।

Verse 9

तस्मात्त्वया प्रभो प्रोक्तं स्वयमेव ममाग्रतः । तस्यैव देवदूतस्य तारनादेन कोपतः

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇਵਦੂਤ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਜਿਸ ਦੀ ਤੀਖੀ ਤਾਰਨਾਦ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ (ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਚਲ ਪਈਆਂ)।

Verse 10

तदहं चागतस्तात भयाद्दुर्वाससो मुनेः । निषिद्धोऽपि त्वयातीव तस्माच्छीघ्रं तु घातय

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਮੁਨੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕੜੀ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਘਾਤ ਕਰੋ।

Verse 11

ततः संमंत्र्य सुचिरं मंत्रिभिः सहितो नृपः । ब्राह्मणैर्धर्मशास्त्रज्ञैस्तथान्यैर्वेदपारगैः

ਤਦੋਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਸਨ।

Verse 12

प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् । वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः

ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਦਾ ਮੁਖ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹਾਏ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 13

व्रज लक्ष्मण मुक्तस्त्वं मया देशातरं द्रुतम् । त्यागो वाथ वधो वाथ साधूनामुभयं समम्

ਜਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ—ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਹੈਂ—ਤੁਰੰਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾ। ਸਾਧੂਆਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੌਤ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।

Verse 14

न मया दर्शनं भूयस्तव कार्यं कथंचन । न स्थातव्यं च देशेऽपि यदि मे वांछसि प्रियम्

ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਅਤੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਟਿਕੀਂ—ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य ततः परम् । निर्ययौ नगरात्तस्मात्तत्क्षणादेव लक्ष्मणः

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਨਗਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।

Verse 16

अकृत्वापि समालापं केनचिन्निजमंदिरे । मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदाथवा

ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਬੋਲਚਾਲ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ—ਨਾ ਮਾਤਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ—

Verse 17

ततोऽसौ सरयूं गत्वाऽवगाह्याथ च तज्जलम् । शुचिर्भूत्वा निविष्टोथ तत्तीरे विजने शुभे

ਫਿਰ ਉਹ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ; ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਇਕਾਂਤ ਤਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

Verse 18

पद्मासनं विधायाथ न्यस्यात्मानं तथात्मनि । ब्रह्मद्वारेण तं पश्चात्तेजोरूपं व्यसर्जयत्

ਫਿਰ ਪਦਮਾਸਨ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ; ਤਦ ਬ੍ਰਹਮ-ਦੁਆਰ (ਮਸਤਕ-ਸ਼ਿਖਰ) ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਤੇਜੋਮਯ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 19

अथ तद्राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम् । विस्मयेन समायुक्तोऽचिन्तयत्किमिदं ततः

ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਘਵ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 20

अथ मर्त्ये परित्यक्ते तेजसा तेन तत्क्षणात् । वैष्णवेन तुरीयेण भागेन द्विजसत्तमाः

ਉਸੇ ਪਲ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਤੇਜ ਦੁਆਰਾ ਮਰਤ੍ਯ-ਭਾਵ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ—ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋ—ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅੰਸ਼, ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭਾਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 21

पपात भूतले कायं काष्ठलोष्टोपमं द्रुतम् । लक्ष्मणस्य गतश्रीकं सरय्वाः पुलिने शुभे

ਸਰਯੂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਦੇਹ—ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਵਾਂਗ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 22

ततस्तु राघवः श्रुत्वा लक्ष्मणं गतजीवितम् । पतितं सरितस्तीरे विललाप सुदुःखितः

ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਛੁੜ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 23

स्वयं गत्वा तमुद्देशं सामात्यः ससुहृज्जनः । लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत्

ਉਹ ਆਪ ਉਸ ਥਾਂ ਗਿਆ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ; ਉੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 24

हा वत्स मां परित्यज्य किं त्वं संप्रस्थितो दिवम् । प्राणेष्टं भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम्

“ਹਾਏ ਪਿਆਰੇ ਵਤਸ! ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚਲਿਆ ਗਿਆ? ਹੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ!”

Verse 25

तस्मिन्नपि महारण्ये गच्छमानः पुरादहम् । । अपि संधार्यमाणेन अनुयातस्त्वया तदा

“ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਨਗਰ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਤੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਤੇ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।”

Verse 26

संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये राक्षसे बलवत्तरे । त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं प्ररक्षितः

ਜਦੋਂ ਕਬੰਧ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਰਾਖਸ਼ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਰਾਤ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇਰੀ—ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ—ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 28

येन शूर्पणखा ध्वस्ता राक्षसी सा च दारुणा । लीलयापि ममादेशात्सोयमेवंविधः स्थितः

ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਨਾਸ ਹੋਈ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ—ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੀ—ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ।

Verse 29

यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः । सोऽयं निपतितः शेते मम भ्राता ह्यनाथवत् ।

ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਂਹ-ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਰਾਤ-ਵਿਚਰਣ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀ ਨਾਸ ਕੀਤੇ, ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਅੱਜ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋਵੇ।

Verse 30

हा वत्स क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम् । ज्येष्ठं प्राणसमं किं ते स्नेहोऽद्य विगतः क्वचित्

ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ? ਕੀ ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਸਨੇਹ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਕੇ ਮਿਟ ਗਿਆ?

Verse 31

सूत उवाच । एवं बहुविधान्कृत्वा प्रलापान्रघुनन्दनः । मातृभिः सहितो दीनः शोकेन महतान्वितः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਕੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਮਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿਆ।

Verse 32

ततस्ते मंत्रिणस्तस्य प्रोचुस्तं वीक्ष्य दुःखितम् । विलपंतं रघुश्रेष्ठं स्त्रीजनेन समन्वितम्

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ—ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਜਨ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਉਪਦੇਸ਼ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 33

मंत्रिण ऊचुः । मा शोकं कुरु राजेन्द्र यथान्यः प्राकृतः स्थितः । कुरुष्व च यथेदं स्यात्सांप्रतं चौर्ध्वदैहिकम्

ਮੰਤਰੀ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ! ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ। ਹੁਣ ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਉਚਿਤ ਊਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ (ਅੰਤਿਮ ਉੱਤਰਕ੍ਰਿਆ) ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕੇ।”

Verse 34

नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः । धीराणां तु पुरा राजन्नष्टं नष्टं मृतं मृतम्

“ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੰਦ ਹੈ ਉਹ ਗੁਆਚੇ, ਮਰੇ ਤੇ ਲੰਘੇ ਹੋਏ ਲਈ ਰੋਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਧੀਰਾਂ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੈ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਮ੍ਰਿਤ ਹੈ ਉਹ ਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਹੈ।”

Verse 35

एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य ततस्तस्य कलेवरम् । लक्ष्मणस्य विलप्यौच्चैश्चन्दनोशीरकुंकुमैः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕਲੇਵਰ ਕੋਲ ਗਏ; ਉੱਚੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੰਦਨ, ਉਸ਼ੀਰ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲੇਪਿਆ।

Verse 36

कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः । परिवेष्ट्य शुभैर्वस्त्रैः पुष्पैः संभूष्य शोभनैः

ਕਪੂਰ ਤੇ ਅਗਰੂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ; ਸ਼ੁਭ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ।

Verse 37

चन्दनागुरुकाष्ठैश्च चितिं कृत्वा सुविस्तराम् । न्यदधुस्तस्य तद्गात्रं तत्र दक्षिणदिङ्मुखम्

ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੀ।

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे जातं तत्राश्चर्यं द्विजोत्तमाः । तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वंतु सकलं द्विजाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ)! ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੁਣੋ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 39

यावत्तेंऽतः समारोप्य चितां तस्य कलेवरम् । प्रयच्छंति हविर्वाहं तावन्नष्टं कलेवरम्

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਰੱਖ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ (ਹਵਨ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ) ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਸੇ ਪਲ ਸਰੀਰ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 40

एतस्मिन्नंतरे वाणी निर्गता गगनांगणात् । नादयंती दिशः सर्वाः पुष्पवर्षादनंतरम्

ਉਸੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ।

Verse 41

रामराम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव । न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथंचन

'ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੋ ਨਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਤਾ ਦੀ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।'

Verse 42

ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तस्य संन्यस्तस्य विशेषतः । अग्निदानं न युक्तं स्यात्सर्वेषामपि योगिनाम्

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲਈ, ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਦਾਨ/ਆਹੁਤੀ ਦੇਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਭੀ ਇਹ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 43

तवायं बांधवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः । ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः

‘ਹੇ ਰਾਮ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਬਾਂਧਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਉਹ “ਬ੍ਰਹਮ-ਦੁਆਰ” ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।’

Verse 44

अथ ते मंत्रिणः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वाऽकाशगं वचः । अशोच्यो यं महाराज संसिद्धिं परमां गतः । लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात्स्वभवने विभो

ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਆਏ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰੋ—ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਓ।’

Verse 45

चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् । कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान्

‘ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਔਰਧ੍ਵ-ਦੇਹਿਕ ਕਰਮ (ਮ੍ਰਿਤਕ-ਸੰਸਕਾਰ) ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ। ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਲਈ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਕਰਮ ਕਰੋ।’

Verse 46

राम उवाच । नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना । प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੁਣ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।’

Verse 47

एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः । युष्मभ्यं क्रियतां राज्ये मदीये यदि रोचते

ਇਹ ਪੁੱਤਰ—ਕੁਸ਼ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਇਆ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰੁਚੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਓ।

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामो गन्तुकामो दिवालयम् । चिन्तयामास भूयोऽपि स्मृत्वा मित्रं विभीषणम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਰਾਮ, ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

Verse 49

मया तस्य तदा दत्तं लंकायां राज्यमक्षयम् । बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ—ਜਦ ਤੱਕ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਤਾਰੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ।

Verse 50

अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता । विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले

ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਜਾਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋਏ ਉਹ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 51

तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः । करिष्यति सुरैः सार्धं विरोधं रावणो यथा

ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ—

Verse 52

तं देवाः सूदयिष्यंति उपायैः सामपूर्वकैः । त्रैलोक्यकण्टको यद्वत्तस्य भ्राता दशाननः

ਦੇਵਤਾ ਸਾਮ ਆਦਿ ਉਪਾਯਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਯੁਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਂਟੇ ਦਸ਼ਾਨਨ, ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 53

ततो मे स्यान्मृषा वाणी तस्माद्गत्वा तदंतिकम् । शिक्षां ददामि तस्याहं यथा देवान्न दूषयेत्

ਤਦ ਮੇਰੀ ਬਾਣੀ ਝੂਠੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਆਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇ।

Verse 54

तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरः स्थितः । सुग्रीवाख्यो महाभागो जांबवांश्च तथाऽपरः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਦੂਜਾ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰ ਖੜਾ ਹੈ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਭਾਗ; ਅਤੇ ਜਾਂਬਵਾਨ ਵੀ, ਹੋਰ ਇਕ ਅਡੋਲ ਸਾਥੀ।

Verse 55

सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः । कुमुदाख्यश्च तारश्च तथान्येऽपि च वानराः

ਵਾਯੁਪੁਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਹੈ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ, ਤਾਰ, ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰ ਵੀ ਹਨ।

Verse 56

तस्मात्तानपि संभाष्य सर्वान्संमंत्र्य सादरम् । ततो गच्छामि देवानां कृतकृत्यो गृहं प्रति

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ, ਸਭ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 57

एवं संचिन्त्य सुचिरं समाहूय च पुष्पकम् । तत्रारुह्य ययौ तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति

ਇਉਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਨਾਮੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 58

अथ ते वानरा दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । विज्ञाय राघवं प्राप्तं सत्वरं सम्मुखा ययुः

ਤਦ ਉਹ ਵਾਨਰ ਵੀਰ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦੀ ਚਮਕਦੀ ਜੋਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਾਣ ਗਏ ਕਿ ਰਾਘਵ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 59

ततः प्रणम्य ते दूराज्जानुभ्यामवनिं गताः । जयेति शब्दमादाय मुहुर्मुहुरितस्ततः

ਫਿਰ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਘੁੱਟਣਿਆਂ ਦੇ ਬਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ‘ਜੈ! ਜੈ!’ ਦਾ ਨਾਦ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 60

ततस्तेनैव संयुक्ताः किष्किन्धां तां महापुरीम् । विविशुः सत्पताकाभिः समंतात्समलंकृताम्

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੁੰਦਰ ਧਰਮਿਕ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 61

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्सुग्रीवभवने शुभे । प्रविवेश द्रुतं रामः सर्वतः सुविभूषिते

ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਤੁਰੰਤ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 62

तत्र रामं निविष्टं ते विश्रांतं वीक्ष्य वानराः । अर्घ्यादिभिश्च संपूज्य पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 63

वानरा ऊचुः । तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन । कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव

ਵਾਨਰ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਤੂੰ ਤੇਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੈਂ। ਕੀ ਤੇਰੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ?

Verse 64

काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः । न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव

ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਅੱਜ ਇਹ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ?

Verse 65

तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता तव प्रभो । दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀਤਾ ਵੀ ਕਿਉਂ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਖੜੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ? ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ।

Verse 66

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः । वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਭਰੀ; ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।

Verse 67

अथ सीता परित्यक्ता तथा भ्राता स लक्ष्मणः । यदर्थं तत्र संप्राप्तः स्वयमेव द्विजोत्तमाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ। ਉਸੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ।

Verse 68

तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः । रुरुदुस्ते सुदुःखार्ताः समालिंग्य ततः परम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਰੋ ਪਏ ਅਤੇ ਫਿਰ (ਉਸਨੂੰ/ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ) ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

Verse 69

एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम् । आदेशो दीयतां राजन्योऽस्माभिरिह सिध्यति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਰਘੂੱਤਮ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਗਿਆ ਦਿਓ—ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਸਿਧ ਕਰਾਂਗੇ।”

Verse 70

धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम । ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मंदिरे

ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਟਲ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਸੱਤਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਐਸੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈਂ।

Verse 71

राम उवाच । उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मंदिरे । प्रातर्लंकां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਤੇਰੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਰਾਤ ਵਸ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।”

Verse 72

प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम । आगंतव्यं मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति

ਹੇ ਕਪਿਸੱਤਮ! ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵੱਲ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 97

येनेन्द्रजिद्धतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः । स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले

ਜਿਸ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਜਿਤ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ।