Adhyaya 209

Verse 1

आनर्त उवाच । सांप्रतं मुनिशार्दूल शंखतीर्थ समुद्भवम् । माहात्म्यं वद मे कृत्स्नं श्रद्धा मे महती स्थिता

ਆਨਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਓ; ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮਹਾਨ ਸ਼ਰਧਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

Verse 2

अहो तीर्थमहो तीर्थं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । क्षेत्रं यच्च धरापृष्ठे सर्वाश्चर्यमयं शुभम्

ਅਹੋ! ਕਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ, ਕਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ—ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ! ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਸਰਬ ਅਚੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 3

नाहं तृप्तिं द्विजश्रेष्ठ प्रगच्छामि कथंचन । शृण्वानस्तु सुमाहात्म्यं क्षेत्रस्यास्य समुद्भवम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ—ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ।

Verse 4

विश्वामित्र उवाच । अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तं कथांतरम् । शंखतीर्थस्य माहात्म्यं यथाजातं धरातले

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਵ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ, ਇਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 5

आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीदन्यो महीपतिः । यथा त्वं सांप्रतं भूमौ सर्वलोकप्रपालकः

ਪਹਿਲਾਂ ਆਨਰਤ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਇਕ ਹੋਰ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਰੇਸ਼—ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਅੱਜ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਕ ਹੈਂ।

Verse 6

सोऽकस्मात्कुष्ठभाग्जातो विकलांगो बभूव ह । अपुत्रः शत्रुभिर्व्याप्तस्त्रस्तश्च नृपसत्तमः

ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਕੋੜ੍ਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿਗੜ ਗਏ। ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣ, ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਉੱਤਮ ਨ੍ਰਿਪ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 7

स सर्वैर्भूमिपालैश्च सर्वतः परिपीडितः । राज्यभ्रंशसमोपेतः प्राप्तो रैवतकं गिरिम्

ਉਹ ਸਾਰੇ ਭੂਪਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ। ਰਾਜ ਤੋਂ ਭ੍ਰੰਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 8

तत्रापि पीड्यते नित्यं सर्वतस्तु मलिम्लुचैः

ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਨਿੱਤ ਹੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮਲਿਮਲੁਚਾਂ (ਕਾਨੂੰਨ-ਰਹਿਤ ਲੁਟੇਰਿਆਂ) ਵੱਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 9

हस्त्यश्वरथहीनस्तु कोशहीनो यदाऽभवत् । स तदा चिंतयामास किं करोमि च सांप्रतम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: “ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”

Verse 10

कलत्राण्यपि सर्वाणि ह्रियंते तस्करैर्बलात्

ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਗਈਆਂ।

Verse 11

स एवं चिंतयानस्तु गतो वै नारदं विभुम् । द्रष्टुं पार्थिवशार्दूल वैष्णवे दिवसे स्थिते

ਇਉਂ ਮਨ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਸਮਾਨ ਉਹ ਨਰਪਤੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ।

Verse 12

तत्रापश्यत्स संप्राप्तं नारदं मुनिसत्तमम् । तीर्थयात्राप्रसंगेन दामोदरदिदृक्षया

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ—ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਨੂੰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦਾਮੋਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ।

Verse 13

तं प्रणम्याथ शिरसा कृतांजलिपुटः स्थितः । प्रोवाच वचनं दीन उपविश्य तदग्रतः

ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 14

राजोवाच । शत्रुभिः परिभूतोऽहं समतान्मुनिसत्तम । ततो राज्यपरिभ्रंशात्संप्राप्तोऽत्र महागिरौ

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 15

विपिने तस्करैः पापैः प्रपीड्येऽहं समंततः । यत्किंचिदश्वनागाद्यं मया सह समागतम्

“ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਾਪੀ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ—ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਆਦਿ—ਉਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।”

Verse 16

तत्सर्वं तस्करैर्नीतं कोशा दारास्तथा वसु । तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ वैराग्यं मे महत्स्थितम्

ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੋਰ ਲੈ ਗਏ—ਮੇਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਮੇਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨਿਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ; ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮਹਾਨ ਵੈਰਾਗ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 17

अन्यजन्मोद्भवं किंचिन्मम पापं सुदारुणम् । येनेमां च दशां प्राप्तः सहसा मुनिसत्तम

ਹੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮ, ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਕੋਈ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा मुनीश्वरः । प्रोवाचाऽथ नृपं दीनं ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਲੰਮਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 19

नारद उवाच । न त्वया कुत्सितं किंचित्पूर्व देहांतरे कृतम् । मया ज्ञातं महाराज सर्वं दिव्येन चक्षुषा

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਪੂਰਵ ਦੇਹਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿੰਦਣਯ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 20

त्वमासीः पार्थिवः पूर्वं सिद्धपन्नगसंज्ञिते । पत्तने सोमवंशीयः सर्व शत्रुनिबर्हणः

ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸਿੱਧਪੰਨਗ’ ਨਾਮਕ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੀ; ਸੋਮਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਸਭ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 21

त्वया चेष्टं महायज्ञैः सदा संपूर्णदक्षिणैः । महादानानि दत्तानि पूजिता ब्राह्मणोत्तमाः

ਤੂੰ ਮਹਾਂ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪੂਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ; ਮਹਾਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋਤਮਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 22

तेन कर्म विपाकेन भूयः पार्थिवतां गतः

ਉਸੇ ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਪਾਕ ਨਾਲ ਉਹ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 23

आनर्त उवाच । इह जन्मनि नो कृत्यं संस्मरामि विभो कृतम् । तत्किं राज्यपरि भ्रंशः सहसा मे समुत्थितः

ਆਨਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਕੋਈ ਅਕਰਤ੍ਯ ਕਰਮ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਪਤਨ ਤੇ ਨਾਸ ਕਿਉਂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ?

Verse 24

लक्ष्म्या हीनस्य लोकस्य लोकेऽस्मिन्व्यर्थतां व्रजेत् । जीवितं मुनिशार्दूल विज्ञातं हि मयाऽधुना

ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਅਰਥਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਕੀ ਹੈ।

Verse 25

मृतो नरो गतश्रीको मृतं राष्ट्रमराजकम् । मृतमश्रोत्रिये दानं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः

ਜਿਸ ਨਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਲੁੱਟ ਗਈ ਉਹ ਮਰੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਮਰੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਅਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਮਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਯਜਨ ਵੀ ਮਰਾ ਹੈ।

Verse 26

लक्ष्म्या हीनस्य मर्त्यस्य बांधवोऽपि विजायते । प्रार्थयिष्यति मां नूनं दृष्ट्वा तं चान्यतो व्रजेत्

ਜਿਸ ਮਰਤਯ ਦੇ ਭਾਗ੍ਯ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਸਗਾ ਵੀ ਵੈਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਮੰਗੇਗਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 27

यथा मां सांप्रतं दृष्ट्वा ये मयाऽपि प्रतर्पिताः । तेऽपि दूरतरं यांति एष मां प्रार्थयि ष्यति

ਜਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਮੰਗੇਗਾ, ਮਦਦ ਨਾ ਕਰੇਗਾ।

Verse 28

धनहीनं नरं त्यक्त्वा कुलीनमपि चोत्तमम् । गच्छति स्वजनोऽन्यत्र शुष्कं वृक्षमिवांडजाः

ਧਨ ਤੋਂ ਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੁਲੀਂ ਤੇ ਉੱਤਮ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪੰਛੀ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

Verse 29

तत्कार्यकारणार्थाय दरिद्रोऽ भ्येति चेद्गृहम् । धनिनो भर्त्सयंत्येनं समागच्छंति नांतिकम्

ਜੇ ਕੋਈ ਦਰਿਦ੍ਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਜਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਘਰ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਧਨਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।

Verse 30

कृपणोऽपि धनाढ्यश्चेदागच्छति हि याचितुम् । एष दास्यति मे किंचि दिति चित्ते नृणां भवेत्

ਪਰ ਜੇ ਧਨਾਢ੍ਯ ਕੰਜੂਸ ਵੀ ਮੰਗਣ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—‘ਇਹ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨ ਕੁਝ ਦੇਵੇਗਾ।’

Verse 31

मम त्वं पूर्ववंशीयः पिता ते च पितुर्मम । सदा स्नेहपरश्चासीत्त्वं च स्नेहविवर्जितः

ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈਂ; ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਭੀ ਸਗੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਤੂੰ ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈਂ।

Verse 32

एवं ब्रुवंति लोकेऽत्र धनिनां पुरतः स्थिताः । कुलीना अपि पापानां दृश्यंते धनलिप्सया । दरिद्रस्य मनुष्यस्य क्षितौ राज्यं प्रकुर्वतः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਇਉਂ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਕੁਲੀਨ ਭੀ ਪਾਪੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 33

प्रशोषः केवलं भावी हृदयस्य महामुने । द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ । यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਹਿਰਦਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੁੱਕਣ ਲਈ ਹੀ ਨਿਯਤ ਹੈ। ਦੋ ਤਿੱਖੇ ਕਾਂਟੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਇਕ ਉਹ ਨਿਰਧਨ ਜੋ ਧਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੈ।

Verse 34

श्मशानमपि सेवंते धनलुब्धा निशागमे । जनेतारमपि त्यक्त्वा नित्यं यांति सुदूरतः

ਧਨ ਦੇ ਲੋਭੀ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਉਪਕਾਰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਲਾਭ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸਦਾ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

सुमूर्खोपि भवेद्विद्वानकुलीनोऽपि सत्कुलः । यस्य वित्तं भवे द्धर्म्ये विपरीतमतोऽन्यथा

ਜਿਸ ਦਾ ਧਨ ਧਰਮਮਈ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਹਾ ਮੂਰਖ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕੁਲੀਨ ਵੀ ਸਤਕੁਲ ਦਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 36

निर्विण्णोऽहं मुनिश्रेष्ठ जीवितस्य च सांप्रतम् । तस्माद्ब्रूहि किमर्थं मे दारिद्र्यं समुपस्थितम्

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਕਤਾ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਦੱਸੋ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਕਿਉਂ ਆ ਪਈ ਹੈ?

Verse 37

कुष्ठश्चापि ममोपेतः शत्रुभिश्च पराभवम् । अन्यजन्मांतरं दृष्टं त्वया दिव्येन चक्षुषा

ਕੋੜ੍ਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਆ ਲੱਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਮੈਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵੀ ਵੇਖੇ ਹਨ।

Verse 38

कुकर्मणा न संस्पृष्टं स्वल्पेनापि ब्रवीषि माम् । एतज्जन्मातरं दृष्टं स्मरामि मुनिसत्तम

ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਕੁਕਰਮ ਨਹੀਂ ਛੂਹਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮ, ਮੈਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।

Verse 39

न मया कुकृतं किंचित्कदाचित्समनुष्ठितम् । तत्किं राज्यपरिभ्रंशो जातोऽयं मम सन्मुने

ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕੁਕਿਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਹੇ ਸਨਮੁਨੇ, ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਨ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ?

Verse 40

अत्र मे कौतुकं जातं तस्माद्देहि विनिर्णयम् । भवेन्न वा भवेत्कर्म कृतं यच्च शुभाशुभम्

ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਉਠਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫੈਸਲਾ ਦਿਓ। ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮ—ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਅਵਸ਼੍ਯ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੀ?

Verse 41

विश्वामित्र उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा तु नारदः । कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम्

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਚਿਰ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਪਰਮ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।

Verse 42

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा शुद्धिः प्रजायते । तव राज्यस्य संप्राप्तिर्यथा भूयोऽपि जायते

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 43

तव भूमौ महापुण्यमस्ति क्षेत्रं जगत्त्रये । हाटकेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं तत्रास्ति शोभनम् । शंखतीर्थमिति ख्यातं सर्वपातकनाशनम्

ਤੇਰੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਕਹਿ ਕੇ ਖਿਆਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 44

यस्तत्र कुरुते स्नानं श्रद्धया परया युतः । अष्टम्यां शुक्लपक्षस्य संप्राप्ते मासि माधवे

ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ, ਜਦ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨਾ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—

Verse 45

सूर्यवारे तु सम्प्राप्ते भास्करस्योदयं प्रति । सर्वकुष्ठविनिर्मुक्तो जायते सूर्यसंनिभः

ਜਦ ਐਤਵਾਰ ਆਵੇ, ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਉਦਯ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਕੋੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

यंयं काममभिध्यायेत्तंतं सर्वेषु दुर्लभम् । स तदाऽप्नोत्यसंदिग्धं दृष्ट्वा शंखेश्वरं शुभम्

ਜੋ ਜੋ ਇੱਛਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਏ—ਸਭ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਵੀ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ੰਖੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ।

Verse 47

किं त्वया न श्रुतं तत्र स्वदेशे वसता नृप । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं यत्त्वमत्र समागतः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈਂ?

Verse 48

सिद्धसेन उवाच । कथं शंखेश्वरो देवः संजातो वद सन्मुने

ਸਿੱਧਸੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਤਮੁਨੀ, ਦੱਸੋ—ਦੇਵ ਸ਼ੰਖੇਸ਼ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ?

Verse 49

नारद उवाच । अहं ते कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । यथा शंखेश्वरो जातः शंखतीर्थं तु पार्थिव

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੰਖੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ।

Verse 50

आसतुर्ब्राह्मणौ पूर्वं लिखितः शंख एव च । भ्रातरौ वेदविदुषौ तपस्युग्रे व्यवस्थितौ

ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ—ਲਿਖਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ—ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਥਿਤ।

Verse 51

कस्यचित्त्वथ कालस्य लिखितस्याश्रमं प्रति । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य संप्राप्तो नमस्कारकृते नृप

ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ੰਖ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਲਿਖਿਤ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 52

सोऽपश्यदाश्रमं शून्यं लिखितेन विवर्जितम्

ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਸੁੰਨਸਾਨ ਵੇਖਿਆ, ਲਿਖਿਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ; ਉੱਥੇ ਲਿਖਿਤ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਸੀ।

Verse 53

अथापश्यद्वने तस्मि न्परिपक्वफलानि सः । प्रणयात्प्रतिजग्राह मत्वा भ्रातुर्नृपाऽश्रमम्

ਫਿਰ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੱਕੇ ਫਲ ਵੇਖੇ। ਪ੍ਰੇਮ-ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਲੈ ਲਏ, ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹੈ।

Verse 54

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो लिखितस्तत्र चाश्रमे । यावत्पश्यति शंखं स प्रगृही तबृहत्फलम्

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖਿਤ ਵੀ ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਫਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 55

किमिदं विहितं पाप पापं साधुविगर्हितम् । चौर्यकर्म त्वया निंद्यं यद्धृतानि फलानि च

“ਹੇ ਪਾਪੀ, ਇਹ ਤੂੰ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਾ? ਇਹ ਪਾਪਕਰਮ ਤਾਂ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਚੋਰੀ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਫਲ ਚੁੱਕ ਲਏ ਹਨ।”

Verse 56

अनेन कर्मणा तुभ्यं तपो यास्य ति संक्षयम् । चौर्यकर्मप्रवृत्तस्य ब्राह्मणैर्गर्हितस्य च

ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਤਪ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਗਾ; ਜੋ ਚੋਰੀ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

शंख उवाच । एकोदरसमुत्पन्नो ज्येष्ठभ्राता यथा पिता । भूयादिति श्रुतिर्लोके प्रसिद्धा सर्वतः स्थिता

ਸ਼ੰਖ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਕੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 58

तत्किं पुत्रस्य विप्रेन्द्र नाधिकारः पितुर्धने । यथैवं निष्ठुरैर्वाक्यैर्निर्भर्त्सयसि मां विभो

ਤਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ? ਹੇ ਵਿਭੋ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੇ ਨਿਰਦਈ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈਂ?

Verse 59

लिखित उवाच । न दोषो जायते हर्तुः पुत्रस्यात्र कथंचन । एकत्र संस्थितस्यात्र पितुर्वित्तमसंशयम्

ਲਿਖਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਥੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ, ਜੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਧਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 60

विभक्तस्तु यदा पुत्रो भ्राता वाऽपहरेद्धनम् । तदा दोषमवाप्नोति चौर्योत्थं मतमेव मे

ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਵੰਡ ਹੋ ਕੇ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਨ ਲੈ ਲਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਤ ਹੈ।

Verse 61

पुत्रस्य तु पुनर्वित्तं पिता हरति सर्वदा । न तस्य विद्यते दोषो विभक्त स्यापि कर्हिचित्

ਪਿਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 62

अत्र श्लोकः पुरा गीतो मनुना स्मृतिकारिणा । तं तेऽहं संप्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रोद्भवं वचः

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਮਨੂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਵਚਨ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।

Verse 63

त्रय एवाधप्रोक्ता भार्या दासस्तथा सुतः । यत्ते समधिगच्छंति यस्य ते तस्य तद्धनम्

ਤਿੰਨ ਆਸ਼ਰਿਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਪਤਨੀ, ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਉਹ ਹਨ - ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਦੌਲਤ ਹੈ।

Verse 64

शंख उवाच । यद्येवं चौर्यदोषोऽस्ति मम तात महत्तरः । निग्रहं कुरु मे शीघ्रं येन न स्यात्तपःक्षयः

ਸ਼ੰਖ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਜਾਵੇ।

Verse 65

विश्वामित्र उवाच । तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शस्त्रमादाय निर्मलम् । चकर्ताथ भुजौ तस्य भ्राता भ्रातुश्च निर्घृणः । सोपि च्छिन्नकरो विप्रो व्यथयापि समन्वितः

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸਦੇ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ - ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਕੇ - ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ, ਹੱਥ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਦਰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 66

मन्यमानः प्रसादं तं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य पार्थिव

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਭਰਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਮਝਿਆ।

Verse 67

ततस्तु कामदं क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । मत्वा प्राप्य तपस्तेपे कंचित्प्राप्य जलाशयम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 68

वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते सलिलाश्रयः । पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे षष्ठकालकृताशनः

ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਲੇਟਦਾ; ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ; ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤਪ ਕਰਦਾ; ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਪਹਰ ਹੀ ਅਹਾਰ ਕਰਦਾ।

Verse 69

संस्नाप्य भास्करं स्थाणुं तत्पुरः शतरुद्रियम् । जपन्सामोक्तरुद्रांश्च भव रुद्रांस्तथा जपन् । प्राणरुद्रांस्तथा नीलान्स्कन्दसूक्तसमन्वितान्

ਭਾਸਕਰ ਅਤੇ ਸਥਾਣੁ ਦੇ ਵਿਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸਾਮ-ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਤੁਤੀਆਂ ਵੀ ਜਪੀਆਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਵ-ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਣ-ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਨੀਲ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ—ਸਕੰਦ-ਸੂਕਤ ਸਮੇਤ।

Verse 70

ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य महेश्वरः । प्रोवाच दर्शनं गत्वा सह सूर्य वृषेश्वरैः

ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸੂਰਯ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਸਮੇਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਬੋਲੇ।

Verse 71

महेश्वर उवाच । शंख तुष्टोऽस्मि ते वत्स तपसानेन सुव्रत । तस्मात्कथय मे क्षिप्रं यद्ददामि तवाऽधुना

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸ਼ੰਖ, ਪਿਆਰੇ ਬਾਲਕ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ—ਤੇਰੇ ਇਸ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਵਰ ਦਿਆਂ।

Verse 72

शंख उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । जायेतां तादृशौ हस्तौ यादृशो मे पुरा स्थितौ

ਸ਼ੰਖ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਣ ਜਿਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨ।”

Verse 73

त्वयाऽत्रैव सदा वासः कार्यः सुरवरेश्वर । लिंगे कृत्वा दयां देव ममोपरि महत्तराम्

“ਅਤੇ ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰੋ। ਹੇ ਦੇਵ, ਇਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨਤਮ ਦਇਆ ਕਰੋ।”

Verse 74

एतज्जलाशयं नाथ मम नाम्ना धरातले । प्रसिद्धिं यातु लोकस्य यावच्चन्द्रार्कतारकाः

“ਹੇ ਨਾਥ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਜਲਾਸ਼ਯ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ।”

Verse 75

अत्र यः कुरुते स्नानं धृत्वा मनसि दुर्लभम् । किंचिद्वस्तु समग्रं तु तस्य संपत्स्यते विभो

“ਹੇ ਵਿਭੋ, ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁਲਭ ਇੱਛਾ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 76

श्रीभगवानुवाच । अद्याहं दर्शनं प्राप्तस्तव चैवाष्टमीदिने । माधवस्य सिते पक्षे यस्माद्ब्राह्मणसत्तम

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ—ਮਾਧਵ (ਵੈਸ਼ਾਖ) ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 77

तस्मात्संक्रमणं लिंगे तावकेऽस्मिन्द्विजोत्तम । करिष्यामि न सन्देहो दिनमेकमसंशयम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ—ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ—ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਦਿਨ।

Verse 78

यश्चात्र दिवसे प्राप्ते तीर्थेऽत्रैव भवोद्भवे । स्नानं कृत्वा रवेर्वार उदयं समुपस्थिते

ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ, ਜਦ ਉਹ ਦਿਨ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਇੱਥੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਉਗਣ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ…

Verse 79

पूजयिष्यति मे मूर्तिं त्वया संस्थापितां द्विज । कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो मम लोकं स यास्यति

…ਅਤੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਮੇਰੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਕੋੜ੍ਹ ਦੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।

Verse 80

शेषकालेऽपि विप्रेन्द्र अज्ञानविहितादघात् । मुक्तिं प्राप्स्यत्यसंदिग्धं मम वाक्याद्द्विजोत्तम

ਮੌਤ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ, ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਪਾਪ ਤੋਂ ਭੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਏਗਾ—ਮੇਰੇ ਵਚਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ।

Verse 81

तथा तवापि यौ हस्तौ छिन्नावेतावुभावपि । तस्मिन्योगेऽभिषेकात्तौः स्यातां भूयोऽपि तादृशौ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ—ਭਾਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਸੰਯੋਗ ਵੇਲੇ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 82

एष मे प्रत्ययो विप्र भविष्यति तवाऽधुना । भूयः स्नानं विधाय त्वं ततो मूर्तिं ममार्चय

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੁੜ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਕਰ, ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰ।

Verse 83

अन्येऽपि व्यंगतां प्राप्ताः संयोगेऽत्र तव स्थिते । स्नात्वा मां पूजयिष्यंति मुक्तिं यास्यंति ते द्विज

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਅੰਗ-ਭੰਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਸੰਯੋਗ ਹੋਣ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ।

Verse 84

एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्ततश्चादर्शनं गतः । शंखोऽपि तत्क्षणात्स्नात्वा पूजयित्वा दिवाकरम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁ (ਸੂਰਜ) ਫਿਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨੇ ਉਸੇ ਪਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 85

यावत्पश्यति चात्मानं तावद्धस्तसमन्वितम् । आत्मानं पश्यमानस्तु विस्मयं परमं गतः

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਹੱਥ ਸਮੇਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਉਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 86

ततःप्रभृति तत्रैव कृत्वाऽश्रमपदं नृप । तपस्तेपे द्विज श्रेष्ठो गतश्च परमां गतिम्

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਪਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 87

तस्मात्त्वमपि राजेंद्र संयोगं प्राप्य तत्त्वतः । तेनैव विधिना स्नात्वा त्वं पूजय दिवाकरम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।

Verse 88

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वा पुरतो रवेः । तस्यान्वयेऽपि नो कुष्ठी कदाचित्सम्प्रजायते

ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋੜ੍ਹੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 209

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शंखादित्यशंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तांतवर्णनंनाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ “ਸ਼ੰਖਾਦਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।