Adhyaya 240
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ/ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਦੀਪ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਰੀ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਦੀਪ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਕਲਪ-ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭਕਤੀ-ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਦੀਪ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਾ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਸਮਰਪਣ, ਅਤੇ ‘ਹਰੀ-ਸ਼ਯਨ’ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ ਅਰਘ੍ਯ ਦਾਨ। ਸ਼ੰਖ-ਜਲ ਨਾਲ ਪਾਨ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਸੁਪਾਰੀ, ਫਲ ਆਦਿ ਅਰਘ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮੰਤਰ-ਪੂਰਵਕ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਚਮਨ, ਆਰਤੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਜਲ-ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ-ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ: ਯੋਗ-ਜਾਣੂ ਸਾਧਕ ਸਥਿਰ ਮੂਰਤੀ-ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਮਨਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਨੂੰ ਐਸੀ ਨਿਯਮਬੱਧ ਭਕਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । हरेर्दीपस्तु मद्दीपादधिकोऽयं प्रकुर्वतः । वैकुण्ठवास एव स्यान्ममैश्वर्यमवांछितम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਦੀਵਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਲਾਏ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਕਰੇ, ਉਸ ਲਈ ਵੈਕੁੰਠ-ਵਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਅਤੁੱਲ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
नारद उवाच । दीपोऽयं विष्णुभवने मन्त्रवद्विहितो नरैः । सदा विशेषफलदश्चातुर्मास्येऽधिकः कथम्
ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੀਵਾ-ਅਰਪਣ ਮਨਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅਧਿਕ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
Verse 3
ब्रह्मोवाच । विष्णुर्नित्याधिदैवं मे विष्णुः पूज्यः सदा मम । विष्णुमेनं सदा ध्याये विष्णुर्मत्तः परो हि सः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਿਤ੍ਯ ਪਰਮ ਅਧਿਦੈਵ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਪੂਜਨਯੋਗ ਹਨ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਇਸ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ।
Verse 4
स विष्णु वल्लभो दीपः सर्वदा पापहारकः । चातुर्मास्ये विशेषेण कामनासिद्धिकारकः
ਉਹ ਦੀਵਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਸਦਾ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੋਕਾਮਨਾ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 5
विष्णुर्दीपेन संतुष्टो यथा भवति पुत्रक । तथा यज्ञसहस्रैश्च वरं नैव प्रयच्छति
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀਵਾ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਇੰਨੀ ਸੌਖੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਵਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
Verse 6
स्वल्प व्ययेन दीपस्य फलमानंतकं नृणाम् । अनंतशयने प्राप्ते पुण्यसंख्या न विद्यते
ਦੀਵੇ ਦੀ ਭੇਟ ਥੋੜ੍ਹੇ ਖਰਚ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਨੰਤਸ਼ਯਨ (ਅਨੰਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
Verse 7
तस्मात्सर्वात्मभावेन श्रद्धया संयुतेन च । दीपप्रदानं कुरुते हरेः पापैर्न लिप्यते
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨ-ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਮੇਤ, ਦੀਵਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਹੈ।
Verse 8
उपचारैः षोडशकैर्यतिरूपे हरौ पुनः । दीपप्रदाने विहिते सर्वमुद्द्योतितं जगत्
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਯਤੀ-ਰੂਪ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
दीपादनंतरं ब्रह्मन्नन्नस्य च निवेदनम् । त्रयोदश्या भक्तियुक्तैः कार्यं मोक्षपदस्थितैः
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਨ ਦਾ ਨਿਵੇਦਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਮੋਖਸ਼-ਪਦ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Verse 10
अमृतं संपरित्यज्य यदन्नं देवता अपि । स्पृहयंति गृहस्थस्य गृहद्वारगताः सदा
ਅਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਤੱਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਉਸ ਅੰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਾਨੋ ਉਹ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
हरौ सुप्ते विशेषेण प्रदेयः प्रत्यहं नरैः । फलैरर्घ्यो विष्णुतुष्ट्यै तत्कालसमुदा हृतैः
ਜਦੋਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ‘ਸੁੱਤਾ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤਾਜ਼ੇ ਲਏ ਫਲਾਂ ਦਾ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਨ।
Verse 12
तांबूलवल्लीपत्रैश्च तथा पूगफलैः शुभैः । द्राक्षाजंब्वाम्रजफलैरक्रोडैर्दाडिमैरपि
ਤਾਂਬੂਲ ਲਤਾ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਾਖ਼, ਜੰਬੂ, ਆਮ, ਅਖਰੋਟ ਤੇ ਅਨਾਰ ਆਦਿ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ (ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।
Verse 13
बीजपूरफलैश्चैव दद्यादर्घ्यं सुभक्तितः । शंखतोयं समादाय तस्योपरि फलं शुभम्
ਬੀਜਪੂਰ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੱਚੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇਵੇ। ਸ਼ੰਖ ਵਿੱਚ ਜਲ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਰੱਖੇ (ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ)।
Verse 14
मंत्रेणानेन विप्रेन्द्र केशवाय निवेदयेत् । पुनराचमनं देयमन्नदानादनंतरम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ। ਅੰਨ-ਦਾਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਵਾਉਣਾ (ਜਾਂ ਕਰਨਾ) ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
आर्तिक्यं च ततः कुर्यात्सर्वपापविनाशनम् । चतुर्दश्या नमस्कुर्याद्विष्णवे यतिरूपिणे
ਫਿਰ ਆਰਤੀ ਕਰੇ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਯਤੀ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 16
पंचदश्या भ्रमः कार्यः सर्वदिक्षु द्विजैः सह । सप्तसागरजै स्तोयैर्दत्तैर्यत्फलमाप्यते
ਪੰਚਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਇਆ ਜਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਾਪ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 17
तत्तोयदानाच्च हरेः प्राप्यते विष्णुवल्लभैः । चतुर्वारभ्रमीभिश्च जगत्सर्वं चराचरम्
ਉਸ ਜਲ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਚਾਰ ਵਾਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮਾਨੋ ਘੇਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
क्रांतं भवति विप्राग्र्य तत्तीर्थगमनादिकम् । षोडश्या देवसायुज्यं चिन्तयेद्योगवित्तमः
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤ-ਵਿਧੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਲਹਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਦੇਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ, ਅਰਥਾਤ ਦਿਵ੍ਯ ਏਕਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 19
आत्मनश्च हरेर्नित्यं न मूर्तिं भावयेत्तदा । मूर्तामूर्तस्वरूप त्वाद्दृश्यो भवति योगवित्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਿਤ ਮੂਰਤੀ ਨਿਤ ਨਾਂ ਧਾਰੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੱਤਵ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ-ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਸੱਚਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
तस्मिन्दृष्टे निवर्तेत सदसद्रूपजा क्रिया । आत्मानं तेजसां मध्ये चिन्तयेत्सूर्यवर्चसम्
ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੱਤਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਕਿਰਿਆ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਤੇਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 21
अहमेव सदा विष्णुरित्यात्मनि विचारयन् । लभते वैष्णवं देहं जीवन्मुक्तो द्विजो भवेत्
ਆਤਮ ਵਿਚ ਸਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਹੀ ਨਿੱਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਾਂ’, ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
चातुर्मास्ये विशेषेण योगयुक्तो द्विजो भवेत् । इयं भक्तिः समादिष्टा मोक्षमार्गप्रदे हरौ
ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹੋਵੇ। ਹਰਿ ਵਿਚ ਇਹ ਭਕਤੀ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Read Skanda Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.