Adhyaya 245

Verse 2

पैजवन उवाच । शालिग्रामशिलायां च जगदादिः सनातनः । कथं पाषाणतां प्राप्तो गण्डक्यां तच्च मे वद । त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे हरौ भक्तिर्दृढा भवेत् । भवंतस्तीर्थरूपा हि दर्शनात्पापहारिणः

ਪੈਜਵਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੰਡਕੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪੱਥਰ-ਰੂਪ ਹੋਇਆ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹਰਿ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਤੀਰਥ-ਸਰੂਪ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।”

Verse 3

तीर्थामृतावगाहेन यथा पवित्रता नृणाम् । भवद्वाक्यामृताज्जाता तथा मम न संशयः

ਜਿਵੇਂ ਤੀਰਥ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਚਨਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 4

गालव उवाच । इतिहासस्त्वयं पुण्यः पुराणेषु च पठ्यते । यथा स एव भगवाञ्छालिग्रामत्वमागतः

ਗਾਲਵ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਪੁੰਨ ਇਤਿਹਾਸ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 5

महेश्वरश्च लिंगत्वं कथयेऽहं तवाऽनघ । पूर्वं प्रजापतिर्दक्षो ब्रह्मणोंऽगुष्ठ संभवः

ਹੇ ਅਨਘ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 7

स चकार महायज्ञे हरद्वेषं विमूढधीः । तेन द्वेषेण महता सती प्रकुपिता भृशम्

ਉਸ ਮੂਰਖ-ਬੁੱਧੀ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਂਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਹਰ (ਹਰ) ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਾਰਨ ਸਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 8

यज्ञवेद्यां समागम्य वह्निधारणया तदा । प्राणायामपरा भूत्वा देहोत्सर्गं चकार सा

ਯਜ્ઞ ਦੀ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਅਗਨਿ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 9

पितृभागं परित्यज्य स्वभागेन युता सती । मनसा ध्यानमगमच्छीतलं च हिमालयम्

ਪਿਤਾ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਤੀ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਠੰਢੇ ਹਿਮਾਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 10

यत्रयत्र मनो याति स्वकर्मवशगं मृतौ । अवतारस्तत्रतत्र जायते नात्र संशयः

ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ-ਓਥੇ ਹੀ ਨਵਾਂ ਅਵਤਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 11

दह्यमाना हि सा देवी हिमालयसुताऽभवत् । तत्र सा पार्वती भूत्वा तप उग्रं समाश्रिता

ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਉਹ ਦੇਵੀ ਹਿਮਾਲਯ ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਗਈ; ਉੱਥੇ ਪਾਰਵਤੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ।

Verse 12

शिवभक्तिरता नित्यं हरव्रतपरायणा । शृंगे हिमवतः पुत्री मनो न्यस्य महेश्वरे

ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਹਰ ਦੇ ਵਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਮਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 13

ततो वर्षसहस्रांते भगवान्भूतभावनः । अथाजगाम तं देशं विप्ररूपो महेश्वरः

ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਭੂਤ-ਭਾਵਨ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 14

तां ज्ञात्वा तपसा शुद्धां कर्मभावैः परीक्षितैः । ततो दिव्यवपुर्भूत्वा करे जग्राह पार्वतीम्

ਉਸ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਰਖੀ ਹੋਈ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ।

Verse 15

तपसा निर्जितश्चास्मि करवाणि च किं प्रियम् । ततः प्राह महेशानं प्रमाणं मे पिता गुरुः

“ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ—ਦੱਸ, ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਪ੍ਰਿਯ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂ?” ਤਦ (ਉਹ) ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬੋਲੀ: “ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ—ਗੁਰੂ—ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।”

Verse 16

सप्तर्षीन्स तथोक्तस्तु प्रेषयामास शंकरः । ते तत्र गत्वा समयं वक्तुं हिमवता सह

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਸਪਤ਋ਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ; ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਹਿਮਵਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਿਯਤ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 17

निवेद्य च महेशानं प्रेषिता मुनयो ययुः । ततो लग्नदिने देवा महेन्द्रादय ईश्वरम्

ਸੰਦੇਸ਼ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਕੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਮੁਨੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਵਿਵਾਹ-ਦਿਨ ਦੇਵਤਾ—ਇੰਦਰ ਆਦਿ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਆਏ।

Verse 18

ब्रह्मविष्णुपुरोगाश्च पुरोधायाग्निमाययुः । योगसिद्धा समायांतं वरवेषं वृषध्वजम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਸਮੇਤ ਉਹ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਯੋਗ-ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਵਰ-ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 19

हिमवान्पूजयामास मधुपर्कादिकैः शुभैः । उपचारैर्मुदा युक्तो मानयन्कृतकृत्यताम्

ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਮਧੁਪਰਕ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ-ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਗਤੀਪੂਰਵਕ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਮਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 20

वेदोक्तेन विधानेन तां कन्यां समयोजयत् । पाणिग्रहेण विधिना द्विजातिगणसंवृतः

ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਦਾ ਸੰਯੋਗ (ਵਿਵਾਹ) ਕਰਾਇਆ। ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਰਸਮ ਨਾਲ ਕਰਮ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 21

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गिरीशस्तदनन्तरम् । दानकाले च गोत्रादि पृष्टो लज्जापरो हर

ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ, ਗਿਰੀਸ਼ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅਗਲਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਗੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 22

ब्रह्मणो वचनात्तेन विधिशेषोऽवशेषितः । चरुप्राशनकाले तु पंचवक्त्रप्रकाशकृत्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅੰਗ ਵੀ ਪੂਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਪਰ ਚਰੂ-ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਂਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

Verse 23

सहितः सकलैर्देवैः कुतूहलपरायणः । गिरिजार्थं समायुक्तो वरः सोऽपि महेश्वरः

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਚੰਭੇ ਦੇ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪ—ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਰ ਵਾਂਗ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 24

नवकोटिमुखां दृष्ट्वा साट्टहासो जनोऽभवत् । वैदिकी श्रुतिरित्युक्ता शिव त्वं स्थिरतां व्रज

ਉਸ ਨੂੰ ‘ਨੌ ਕਰੋੜ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੀ’ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਠੱਠੇ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਸ ਪਏ। ਤਦ ਵੈਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰ ਹੋਇਆ: “ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਧੀਰਜ ਧਾਰ; ਅਡੋਲਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰ।”

Verse 25

लज्जिता सा परित्यागं नाकरोत्पंचजन्मसु । भर्त्तारमसितापांगी हरमेवाभ्यगच्छत

ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਤਿਆਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲਿਆ। ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ—ਕੇਵਲ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ)—ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਗਈ।

Verse 26

देवानां पर्वतानां च प्रहृष्टं सकलं कुलम् । ततो विवाहे संपूर्णे हरोऽगात्कौतुकौकसि

ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਉਠੀ। ਫਿਰ, ਵਿਆਹ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ, ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਕੌਤੁਕ ਦੇ ਮੰਡਪ—ਉਤਸਵ-ਗ੍ਰਿਹ—ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 27

गणानां चापि सान्निध्ये सा नामर्षयदंबिका । पारिबर्हं ततो दत्त्वा शैलेन स विसर्जितः

ਗਣਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਉਹ ਗੱਲ ਸਹਿਨ ਨਾ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਪਾਰਿਬਰ੍ਹ (ਵਿਆਹ ਦੇ ਉਪਹਾਰ) ਦੇ ਕੇ, ਸ਼ੈਲ (ਪਹਾੜ) ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 28

मानितः सत्कृतश्चापि मन्दराचलमभ्यगात् । विश्वकर्मा ततस्तस्य क्षणेन मणिमद्गृहम्

ਸਨਮਾਨਿਤ ਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਈ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਹਲ ਰਚ ਦਿੱਤਾ।

Verse 29

निर्ममे देवदेवस्य स्वेच्छावर्द्धिष्णुमंदिरम् । सर्वर्द्धिमत्प्रशस्ताभं मणिविद्रुमभूषितम्

ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਲਈ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ—ਸਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗੇ) ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 30

स्थूणासहस्रसंयुक्तं मणिवेदिमनोहरम् । गणा नंदिप्रभृतयो यस्य द्वारि समाश्रिताः

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਮਣੀ-ਵੇਦੀਆਂ ਦੀ ਮਨੋਹਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਨੰਦੀ ਆਦਿ ਗਣ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਤੈਨਾਤ ਸਨ।

Verse 31

त्रिनेत्राः शूलहस्ताश्च बभुः शंकररूपिणः । वाटिका अस्य परितः पारिजाताः सहस्रशः

ਉਹ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਾਗ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵ੍ਰਿੱਖ ਖੜੇ ਸਨ।

Verse 32

कामधेनुर्मणिर्दिव्यो यस्य द्वारि समाश्रितौ । तस्मिन्मनोहरतरे कामवृद्धिकरे गृहे

ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਗਾਂ ਅਤੇ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਮਣੀ ਆਸਰਾ ਲਏ ਖੜੇ ਸਨ। ਉਸ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ,

Verse 33

पार्वत्या वसतः सार्द्धं कामो दृष्टिपथं ययौ । वायुरूपः शिवं दृष्ट्वा कामः प्रोवाच शंकरम्

ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਕਾਮਦੇਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਪੱਥ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਵਾਯੂ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕਾਮ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 34

नमस्ते सर्वरूपाय नमस्ते वृषभध्वज । नमस्ते गणनाथाय पाहि नाथ नमोऽस्तु ते

ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਸਰਵਰੂਪ! ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ! ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਗਣਨਾਥ! ਹੇ ਨਾਥ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਹੈ।

Verse 35

त्वया विरहितं लोकं शववत्स्पृशते मही । न त्वया रहितं किञ्चि द्दृश्यते सचराचरे

ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਹ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੁਝ ਵੀ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 36

त्वं गोप्ता त्वं विधाता च लोकसंहारकारकः । कृपां कुरु महादेव देहदानं प्रयच्छ मे

ਤੂੰ ਹੀ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ; ਮੈਨੂੰ ਦੇਹ-ਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਮੁੜ ਦੇ।

Verse 37

ईश्वर उवाच । यन्मया त्वं पुरा दग्धः पर्वते पुरतोऽनघ । तस्या एव समीपे त्वं पुनर्भव स्वदेहवान्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾੜਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾ।”

Verse 38

एवमुक्तस्ततः कामः स्वशरीरमुपागतः । ववंदे चरणौ शूद्र विनयावनतोऽभवत्

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਆਪਣਾ ਹੀ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਤੇ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਤ ਹੋਇਆ।

Verse 39

ततो ननाम चरणौ पार्वत्याः संप्रहृष्टवान् । लब्धप्रसादस्तु तयोः समीपाद्भुवनत्रये

ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 40

चचार सुमहातेजा महामोहबलान्वितः । पुष्पधन्वा पुष्पबाणस्त्वाकुञ्चितशिरोरुहः

ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਮਹਾ-ਮੋਹ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇਧਰ-ਉਧਰ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਣ ਧਾਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਸਨ।

Verse 41

सदा घूर्णितनेत्रश्च तयोर्देहमुपाविशत् । दिव्यासवैर्दिव्यगंधैर्वस्त्रमाल्यादिभिस्तथा

ਸਦਾ ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਦਿਰਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧਾਂ, ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਮਾਲਾ ਆਦਿ ਭੋਗ-ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ ਸਨ।

Verse 42

सख्यः संभोगसमये परिचक्रुः समंततः । एवं प्रक्रीडतस्तस्य वत्सराणां शतं ययौ

ਭੋਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਖੀਆਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ।

Verse 43

साग्रमेका निशा यद्वन्मैथुने सक्तचेतसः । एतस्मिन्नंतरे देवास्तारकप्रद्रुता भयात् । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः स्तुत्वा तं शरणं गताः

ਜਿਵੇਂ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਇਕ ਰਾਤ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਹੰਕਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਭੱਜ ਪਏ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ; ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗੀ।

Verse 44

देवा उचुः । तारकोऽसौ महारौद्रस्त्वया दत्तवरः पुरा

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਤਾਰਕ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਹੈ; ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।”

Verse 45

विजित्य तरसा शक्रं भुंक्ते त्रैलोक्यपूजितः । वधोपायो यथा तस्य जायते त्वं कुरु स्वयम्

“ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਬਲ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾ ਕੇ ਅਧਿਕਾਰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਜੋ ਉਪਾਯ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਹ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਰਚ।”

Verse 46

ब्रह्मोवाच । मया दत्तवरश्चासौ मयैवोच्छिद्यते नहि । स्वयं संवर्ध्य कटुकं छेत्तुं कोऽपि न चार्हति

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਮੈਂ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਪਰ ਇਹ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕੌੜਾ ਬੂਟਾ ਪਾਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।”

Verse 47

तस्मात्तस्य वधोपायं कथयामि महात्मनः । पार्वत्यां यो महेशानात्सूनुरुत्पत्स्यते हि सः

“ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾਵੋ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਉਪਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਪਾਰਵਤੀ ਤੋਂ ਮਹੇਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਗਾ, ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 48

दिनसप्तकवान्भूत्वा तारकं स हनिष्यति । इति वाक्यं तु ते श्रुत्वा मंदरं लोकसुंदरम्

“ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤਾਰਕ ਦਾ ਵਧ ਕਰੇਗਾ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਮੁੜੇ।

Verse 49

ब्रह्मलोकात्समाजग्मुः पीडिता दैत्यदानवैः

ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਪੀੜਨ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਏ।

Verse 50

तत्र नंदिप्रभृतयो गणाः शूलभृतः पुरः । गृहद्वारे ह्युपा वृत्य तस्थुः संयतचेतसः

ਉੱਥੇ ਨੰਦੀ ਆਦਿ ਗਣ, ਅੱਗੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਖੜੇ ਰਹੇ—ਮਨ ਸੰਯਮਿਤ ਤੇ ਭਕਤੀਭਾਵ ਨਾਲ।

Verse 51

देवा ऊचुः । देवाश्च दुःखातुरचेतसो भृशं हतप्रभास्त्यक्तगृहाश्रयाखिलाः । संप्राप्य मासांश्चतुरः स्तपः स्थिता देवे प्रसुप्ते हरतोषणं परम्

ਦੇਵ ਬੋਲੇ: “ਦੇਵਤਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅਤਿ ਵਿਹਲ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਤੇਜ ਹਾਰ ਬੈਠੇ, ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਸਰੇ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ—ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਸਨ—ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨ ਕੇ।”

Verse 245

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने तारकोपद्रुतानां देवानां शिवदर्शनार्थं मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनंनाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਪੈਜਵਨ ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ “ਤਾਰਕ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮੰਦਰਾਚਲ ਵੱਲ ਪ੍ਰਤਿਗਮਨ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ 245ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।