Adhyaya 247

Verse 1

पैजवन उवाच । श्रीः कथं तुलसीरूपा बिल्ववृक्षे च पार्वती । एतच्च विस्तरेण त्वं मुने तत्त्वं वद प्रभो

ਪੈਜਵਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼੍ਰੀ ਕਿਵੇਂ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਿਲਵ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਕਿਵੇਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਮੁਨੀ-ਪ੍ਰਭੋ, ਇਹ ਤੱਤ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 2

गालव उवाच । पुरा दैवासुरे युद्धे दानवा बलदर्पिताः । देवान्निजघ्नुः संग्रामे घोररूपाः सुदारुणाः

ਗਾਲਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਦਾਨਵ ਬਲ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋਏ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਉਂਦੇ ਸਨ।

Verse 3

देवाश्च भय संविग्ना ब्रह्माणं शरणं ययुः । ते स्तुत्वा पितरं नत्वा वृहस्पतिपुरःसराः

ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਗਏ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 4

तस्थुः प्रांजलयः सर्वे तानुवाच पितामहः । किमर्थं म्लानवदना अस्मद्गेहमुपागताः

ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੁਸੀਂ ਮੁਰਝਾਏ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਘਰ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ?”

Verse 6

वयं सर्वे पराक्रांता अतस्त्वां शरणं गताः । त्राह्यस्मान्देवदेवेश शरणं समुपागतान्

“ਅਸੀਂ ਸਭ ਹਾਰ ਗਏ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।”

Verse 7

तच्छ्रुत्वा भगवान्प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः । मया न शक्यते कर्त्तुं पक्षः कस्य जनस्य च

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਬੋਲੇ: “ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਸੇ ਜਨ ਦਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।”

Verse 9

कारणं कथ्यतामाशु वह्नीन्द्रवसुभिर्युताः । देवा ऊचुः । दैत्यैः पराजितास्तात संगरेऽद्भुतकारिभिः

“ਕਾਰਨ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੋ,” ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਸਮੇਤ ਖੜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਦੇਵ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਪਿਤਾ, ਅਦਭੁਤ ਕਰਤਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”

Verse 10

ऐक्यं विष्णुगणैः कुर्वन्दध्रे रूपं महाद्भुतम् । तदा हरिहराख्यं च देहार्द्धाभ्यां दधार सः

ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਦੇ ਦੋ ਅਰਧਾਂ ਨਾਲ ‘ਹਰਿਹਰ’ ਨਾਮਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 11

हरश्चैवार्द्धदेहेन विष्णुरर्द्धेन चाभवत् । एकतो विष्णुचिह्नानि हरचिह्नानि चैकतः

ਦੇਹ ਦੇ ਇਕ ਅਰਧ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅਰਧ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੁ; ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ।

Verse 12

एकतो वैनतेयश्च वृषभश्चान्यतोऽभवत् । वामतो मेघवर्णाभो देहोऽश्मनिचयोपमः

ਇਕ ਪਾਸੇ ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ) ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਨੰਦੀ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇਹ ਮੇਘ-ਵਰਨੀ ਚਮਕੀ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗੀ।

Verse 13

कर्पूरगौरः सव्ये तु समजायत वै तदा । द्वयोरैक्यसमं विश्वं विश्वमैक्यमवर्त्तत

ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਤਦ ਕਪੂਰ ਵਰਗਾ ਗੌਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਗਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਸੰਸਾਰ ਆਪ ਹੀ ਏਕਤਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ।

Verse 14

विभेदमतयो नष्टाः श्रुतिस्मृत्यर्थबाधकाः । पाखंडिनो हैतुकाश्च सर्वे विस्मयमागमन्

ਵਿਭੇਦ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ—ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਸਨ—ਉਹ ਪਾਖੰਡੀ ਅਤੇ ਤਰਕ-ਵਾਦੀ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਦ ਢਹਿ ਪਏ।

Verse 15

स्वंस्वं मार्गं परित्यज्य ययुर्निर्वाणपद्धतिम् । मंदरे पवतश्रेष्ठे सा मूर्तिर्नित्यसंस्तुता

ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਮਾਰਗ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਪਥ ਉੱਤੇ ਚਲ ਪਏ। ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ—ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਉੱਤੇ ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 16

प्रमथाद्यैर्गणैश्चैव वर्त्ततेऽद्यापि निश्चला । सृष्टिस्थित्यंतकर्त्री सा विश्वबीजमनंतका

ਪ੍ਰਮਥ ਆਦਿ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਅਡੋਲ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਅਨੰਤ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।

Verse 17

महेशविष्णसंयुक्ता सा स्मृता पापनाशिनी । योगिध्येया सदापूज्य सत्त्वाधारगुणातिगा

ਮਹੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਉਹ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਧਿਆਨਯੋਗ, ਸਦਾ ਪੂਜਨੀਯ—ਸਭ ਸੱਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 18

मुमुक्षवोऽपि तां ध्यात्वा प्रयांति परमं पदम् । चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यात्वा मर्त्यो ह्यमानुषः

ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਭੀ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਮਰਤ੍ਯ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

तत्र गच्छंति ये तेषां स देवः संविधास्यति । इत्युक्त्वा भगवांस्तेषां तत्रैवांतरधीयत

ਉੱਥੇ ਜੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇਗਾ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 20

तेऽपि वह्निमुखा देवाः प्रजग्मुर्मंदराचलम् । बभ्रमुस्तत्र तत्रैव विचिन्वाना महेश्वरम्

ਅਗਨੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਥਾਂ ਥਾਂ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਖੋਜਦੇ ਹੋਏ।

Verse 21

पार्वतीं बिल्ववृक्षस्थां लक्ष्मीं च तुलसीगताम् । आदौ सर्वं वृक्षमयं पूर्वं विश्वमजायत

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਬਿਲਵ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਵੇਖਿਆ। ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਜਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ-ਮਯ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 22

एते वृक्षा महाश्रेष्ठाः सर्वे देवांशसंभवाः । एतेषां स्पर्शनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਇਹ ਰੁੱਖ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

चातुर्मास्ये विशेषेण महापापौघहारिणः । यदा तेनैव ददृशुर्देवास्त्रिभुवनेश्वरम्

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਉਸੇ ਹੀ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 24

तदाकाशभवा वाणीं प्राह देवान्यथार्थतः । ईश्वरः सर्वभूतानां कृपया वृक्षमाश्रितः

ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਇੱਕ ਵਾਣੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਕਿਹਾ: ‘ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ।’

Verse 25

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते सर्वभूतदयाकरः । अश्वत्थोऽतः सदा सेव्यो मंदवारे विशेषतः

ਜਦੋਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪੀਪਲ) ਦੀ ਸਦਾ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ।

Verse 26

नित्यमश्वत्थसंस्पर्शात्पापं याति सहस्रधा । दुग्धेन तर्पणं ये वै तिलमिश्रेण भक्तितः

ਨਿੱਤ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਟੁੱਟ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

सेचनं वा करिष्यंति तृप्तिस्तत्पूर्वजेषु च । दर्शनादेव वृक्षस्य पातकं तु विनश्यति

ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਿੰਚਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਉਸ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਤਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

पिप्पलः पूजितो ध्यातो दृष्टः सेवित एव वा । पापरोगविनाशाय चातुर्मास्ये विशेषतः । अश्वत्थं पूजितं सिक्तं सर्वभूतसुखावहम्

ਪੀਪਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ—ਇਹ ਪਾਪ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹੈ। ਅਸ਼ਵੱਥ ਨੂੰ ਪੂਜ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 29

सर्वामयहरं चैव सर्वपापौघहारिणम् । ये नराः कीर्तयिष्यंति नामाप्यश्वत्थवृक्षजम्

ਇਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵੱਥ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਂਦੇ ਜਾਂ ਜਪਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਪੁੰਨ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 30

न तेषां यमलोकस्य भयं मार्गे प्रजायते । कुंकुमैश्चंदनैश्चैव सुलिप्तं यश्च कारयेत

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਯਮਲੋਕ ਦਾ ਕੋਈ ਭੈ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ (ਪਵਿੱਤਰ ਵ੍ਰਿਖ਼) ਨੂੰ ਕੁੰਕੁਮ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਪਤ ਕਰਵਾਏ—

Verse 31

तस्य तापत्रयाभावो वैकुंठे गणता भवेत् । दुःस्वप्नं दुष्टचिंताञ्च दुष्टज्वरपराभवान्

ਉਸ ਲਈ ਤਾਪ-ਤ੍ਰਯ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਗਣ (ਦਿਵ੍ਯ ਸੇਵਕ) ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਸੁਪਨੇ, ਦੁਸ਼ਟ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਜ੍ਵਰਾਂ ਦਾ ਪਰਾਭਵ ਵੀ (ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।

Verse 32

विलयं नय पापानि पिप्पल त्वं हरिप्रिय । मंत्रेणानेन ये देवाः पूजयिष्यंति पिप्पलम्

“ਮੇਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਲਯ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ, ਹੇ ਪਿੱਪਲ! ਹਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ।” ਜੋ ਭਕਤ ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਿੱਪਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ—

Verse 34

श्रुतो हरति पापं च जन्मादि मरणावधि । अश्वत्थसेवनं पुण्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰਵਣ ਵੀ ਪਾਪ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨ ਤੱਕ। ਅਸ਼ਵਤੱਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ।

Verse 35

सुप्ते देवे वृक्षमध्यमास्थाय भगवान्प्रभुः । जलं पृथ्वीगतं सर्वं प्रपिबन्निव सेवते

ਜਦੋਂ ਦੇਵ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈਆਂ ਸਭ ਜਲਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ (ਪਾਲਨਾ) ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 36

जलं विष्णुर्जलत्वेन विष्णुरेव रसो महान् । तस्माद्वृक्षगतो विष्णुश्चातुर्मास्येऽघनाशनः

ਜਲ ਹੀ ਜਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਪ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰਸ-ਤੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵ੍ਰਿਖ਼ਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਵਿਸ਼ਨੁ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 37

सर्वभूतगतो विष्णुराप्याययति वै जगत् । तथाश्वत्थगतं विष्णुं यो नमस्येन्न नारकी

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ-ਪੋਸਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪੀਪਲ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 38

अश्वत्थं रोपयेद्यस्तु पृथिव्यां प्रयतो नरः । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्

ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪੀਪਲ) ਰੋਪਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪ ਉਸੇ ਛਿਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 39

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवित्रो मंगलान्वितः । मुक्तिदो रोपितो ध्यातश्चातुर्मास्येऽघनाशनः

ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਿਖ਼ਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪੀਪਲ) ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਯ ਹੈ। ਰੋਪਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

अश्वत्थे चरणं दत्त्वा ब्रह्महत्या प्रजायते । निष्कारणं संकुथित्वा नरके पच्यते ध्रुवम्

ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪੀਪਲ) ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਸਮ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਤਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

मूले विष्णुः स्थितो नित्यं स्कंधे केशव एव च । नारायणस्तु शाखासु पत्रेषु भगवान्हरिः

ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਤਨੇ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 42

फलेऽच्युतो न संदेहः सर्वदेवैः समन्वितः । चातुर्मास्ये विशेषेण द्रुमपूजी स मुक्तिभाक्

ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सदैवाश्वत्थसेवनम् । यः करोति नरो भक्त्या पापं याति दिनोद्भवम्

ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਅਸ਼ਵਤ्थ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

स एव विष्णुर्द्रुम एव मूर्तो महात्मभिः सेवितपुण्यमूलः । यस्याश्रयः पापसहस्रहंता भवेन्नृणां कामदुघो गुणाढ्यः

ਉਹੀ ਦਰੱਖਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨਮਈ ਮੂਲ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਾਂਗ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਦਾਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 133

ततस्तेषां धर्मराजो जायते वाक्यकारकः । अश्वत्थो वचनेनापि प्रोक्तो ज्ञानप्रदो नृणाम्

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮਰਾਜ ਨਿਆਂ-ਵਾਕ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਤ्थ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ-ਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 247

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्यान अश्वत्थमहिमवर्णनंनाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤੀ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਪੈਜਵਨ ਉਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਅਸ਼ਵਤ्थ ਮਹਿਮਾ-ਵਰਨਨ ਨਾਮ ਦੋ ਸੌ ਸਤਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।