Adhyaya 140
Nagara KhandaTirtha MahatmyaAdhyaya 140

Adhyaya 140

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ–ਉੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮਰਾਜ (ਯਮ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਤਾਰ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਵੰਸ਼/ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਕਾਜ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਨੀਤੀਵਚਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤੇ ਚਾਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਗਿਆ ਜਾ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਨੀਲਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਬੈਲ) ਨੂੰ ਮੁਕਤ/ਉਤਸਰਗ ਕਰੇ। ਸੂਤ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਧਰਮਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਸੰਬੰਧੀ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Shlokas

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं पुत्रो मानुषविग्रहः । भविष्यति यमस्यात्र कः संभूतः स सूतज

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਯਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰੇਗਾ—ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਜਨਮਿਆ?”

Verse 2

सूत उवाच । तस्य पुत्रः समुत्पन्नः पांडोः क्षेत्रे महीतले । युधिष्ठिर इति ख्यातः सर्वक्षत्रियपुंगवः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਂਡੁ ਦੇ ਖੇਤਰ—ਵੰਸ਼—ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ।”

Verse 3

राजसूयो मखो येन इष्टः सम्पूर्णदक्षिणः । सर्वान्भूमिपतीन्वीर्यात्संविधाय करप्रदान्

ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰੀ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ; ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਰ-ਭੇਟ ਅਰਪਣ ਕਰਵਾਈ।

Verse 4

अश्वमेधाः कृताः पंच तथा सम्पूर्णदक्षिणाः । भ्रामयित्वा हयं भूमौ पश्चात्प्राप स सद्गतिम्

ਪੰਜ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਵੀ ਪੂਰੀ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਯਜ੍ਞ-ਅਸ਼੍ਵ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਾ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਤਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 5

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् । यजेत वाऽश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

ਬਹੁਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵੀ ਗਿਆ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਵੇ; ਜਾਂ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਨੀਲਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਧਰਮ-ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਛੱਡੇ।

Verse 6

यदनेन वृतं मत्तः पुत्रित्वं सुमहात्मना । हयमेधान्महायज्ञान्कर्ता स्यादस्य वै सुतः

ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਤਰਤਾ ਦਾ ਵਰ ਮੰਗਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਯਜ੍ਞਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 7

मन्येत कृतकृत्यत्वं येन पुत्रेण धर्मपः । अन्यैः पुत्रशतैः किं वा वंशानुद्धारकारकैः

ਜਿਸ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦਾ ਪਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਮੰਨੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ?

Verse 8

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं धर्मराजसुतोद्भवम् । आख्यानं ब्राह्मणश्रेष्ठा धर्मवृद्धिकरं परम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਹ ਪਰਮ ਆਖਿਆਨ ਧਰਮ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 140

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनंनाम चत्वारिंशदुत्तर शततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕਾਂਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਧਰਮਰਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੌ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।