Adhyaya 63

Verse 1

सूत उवाच । अथ सोमेश्वराख्यं च तत्र लिंगं सुशोभनम् । अस्ति ख्यातं त्रिलोकेऽत्र स्वयं सोमेन निर्मितम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉੱਥੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਲਿੰਗ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਸੋਮ ਨੇ ਆਪ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 2

सोमवारेण यस्तत्र वत्सरं यावदर्चयेत् । क्षणं कृत्वा स रोगेण दारुणेनापि मुच्यते

ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ—ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਧਾਰੇ—ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

यक्ष्मणापि न संदेहः किं पुनः कुष्ठपूर्वकैः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रोगार्त्तस्तं प्रपूजयेत्

ਯਕਸ਼ਮਾ (ਖਪਤ) ਵਰਗੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕੋੜ੍ਹ ਆਦਿ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ। ਇਸ ਲਈ ਰੋਗੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 4

तदाराध्य पुरा सोमः क्षयव्याधिसमन्वितः । बभूव नीरुग्देहोऽसौ यथा पांड्यो नराधिपः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖਪਤ-ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੋਮ ਨੇ ਉਸ (ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ) ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਨਿਰੋਗ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਂਡ੍ਯ ਨਰਾਧਿਪ ਵੀ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ) ਹੋਇਆ।

Verse 5

ऋषय ऊचुः । ओषधीनामधीशस्य कथं सोमस्य सूतज । क्षयव्याधिः पुरा जाता उपशांतिं कथं गतः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਸੋਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ?

Verse 6

एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते । तथा तस्य महीपस्य पांड्यस्यापि कथां शुभाम्

ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ; ਅਤੇ ਉਸ ਮਹੀਪ ਪਾਂਡਿਆ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣਾਓ।

Verse 7

सूत उवाच । दक्षस्य कन्यकाः पूर्वं सप्तविंशतिसंख्यया । उपयेमे निशानाथो देवाग्निगुरुसंनिधौ

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਤਾਈ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ; ਨਿਸ਼ਾਨਾਥ ਸੋਮ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਕੀਤਾ।

Verse 8

नक्षत्रसंज्ञिता लोके कीर्त्यंते या द्विजोत्तमैः । दैवज्ञैरश्विनीपूर्वा रूपौदार्यगुणान्विताः

ਉਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ—ਸੌੰਦਰਯ, ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 9

अथ तासां समस्तानां मध्ये तस्य निशापतेः । रोहिणी वल्लभा जज्ञे प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਪਤੀ ਲਈ ਰੋਹਿਣੀ ਪ੍ਰਿਯਤਮਾ ਬਣੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰੀ।

Verse 10

ततः समं परित्यज्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः । रोहिण्या सह संयुक्तः संबभूव दिवानिशम्

ਤਦੋਂ ਉਹ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਰੋਹਿਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿਆ—ਦਿਨ ਰਾਤ।

Verse 11

ततस्ताः काम संतप्ता दौर्भाग्येन समन्विताः । प्रोचुर्दुःखान्विता दक्षं गत्वा बाष्पप्लुताननाः

ਫਿਰ ਉਹ ਕੁਆਰੀਆਂ ਅਪੂਰੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਸੜਦੀਆਂ, ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਕਸ਼ ਕੋਲ ਗਈਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ।

Verse 12

वयं यस्मै त्वया दत्ताः पत्न्यर्थं तात पापिने । ऋतुमात्रमपि प्रीत्या सोऽस्माकं न प्रयच्छति

‘ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਕ ਰਿਤੁ—ਇਕ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।’

Verse 14

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो दुःखसमन्वितः । सर्वास्ताः स्वयमादाय जगाम शशिसंनिधौ

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਸ਼ਿਨ—ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵੱਲ ਗਿਆ।

Verse 15

ततः प्रोवाच सोऽन्वक्षं तासां दक्षः प्रजापतिः । भर्त्सयन्परुषैर्वाक्यैर्निशानाथं मुहुर्मुहुः

ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਨਾਥ—ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡਾਂਟਿਆ।

Verse 16

किमिदं युज्यते कर्तुं त्वया रात्रिपतेऽधम । कर्म मूढ सतां बाह्य धर्मशास्त्रविगर्हितम्

ਹੇ ਰਾਤ ਦੇ ਪਤੀ, ਨੀਚਾ! ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸੋਭਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮੂੜ੍ਹ, ਇਹ ਕਰਮ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ।

Verse 17

ऋतुकालेऽपि संप्राप्ते सुता मम समुद्भवाः । यन्न संभाषसि प्रीत्या धर्मशास्त्रं न वेत्सि किम्

ਯੋਗ੍ਯ ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਮੇਰੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੀ ਤੂੰ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ?

Verse 18

ऋतु स्नातां तु यो भार्यां संनिधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः

ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਤਿਆਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਭ੍ਰੂਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 19

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सलज्जो रात्रिनायकः । प्रोवाचाधोमुखो दक्षं प्रकरिष्ये वचस्तव

ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਤ ਦਾ ਨਾਇਕ ਲੱਜਿਤ ਹੋਇਆ; ਮੂੰਹ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 20

ततो हृष्टमना दक्षः सुताः सर्वा हिमद्युते । निवेद्यामंत्र्य तं पश्चाज्जगाम निजमंदिरम्

ਤਦੋਂ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ, ਹਿਮ-ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ (ਚੰਦਰ) ਅੱਗੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਧੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ, ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 21

चन्द्रोऽपि पूर्ववत्सर्वास्ताः परित्यज्य दक्षजाः । रोहिण्या सह संसर्गं प्रचकारानुरागतः

ਪਰ ਚੰਦਰਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕਾਮ-ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਰੋਹਿਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਗ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 22

अथ ता दुःखिता भूयो जग्मुर्यत्र पिता स्थितः । प्रोचुश्च बाष्पपूर्णाक्षास्तत्कालसदृशं वचः

ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਉਥੇ ਗਈਆਂ ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਾ ਵੱਸਦਾ ਸੀ; ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਨੁਸਾਰ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 23

एतत्तात महद्दुःखमस्माकं वर्तते हृदि । यद्दौर्भाग्यं प्रसंजातं सर्वस्त्रीजनगर्हितम्

‘ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਐਸੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਆ ਪਈ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਲਾਜ ਬਣੀ ਹੈ।’

Verse 24

यत्पुनस्त्वं कृतस्तेन कामुकेन दुरात्मना । व्यर्थश्रमोऽप्रमाणीव कृतेऽस्माकं गतः स्वयम्

‘ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਮੀ ਦੁਸ਼ਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਐਸਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਣਸੁਣਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਜਦਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।’

Verse 25

तद्दुःखं न वयं शक्ता हृदि धर्तुं कथंचन । रमते स हि रोहिण्या चंद्रमाः सहितोऽनिशम्

‘ਉਹ ਦੁੱਖ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਰੋਹਿਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਸਦਾ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।’

Verse 26

विशेषात्तव वाक्येन निषिद्धो रात्रिनायकः । अनुज्ञां देहि तस्मात्त्वमस्माकं तत्र सांप्रतम् । दौर्भाग्यदुःखसंतप्तास्त्यजामो येन जीवितम्

ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦੇ ਨਾਥ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਉਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਹਿ; ਦੁਰਭਾਗ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗੇ।

Verse 27

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः कोपसमन्वितः । शशाप शर्वरीनाथं गत्वा तत्संनिधौ ततः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਨਾਥ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬੈਠਾ।

Verse 28

यस्मात्पाप न मे वाक्यं त्वया धर्मसमन्वितम् । कृतं तस्मात्क्षयव्याधिस्त्वां ग्रसिष्यति दारुणः

‘ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਪਾਪੀ, ਤੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਖ਼ਯ-ਰੋਗ ਤੈਨੂੰ ਜਕੜ ਲਵੇਗਾ।’

Verse 29

एवमुक्त्वा ययौ दक्षश्चन्द्रोऽपि द्विजसत्तमाः । तत्क्षणाद्यक्ष्मणाश्लिष्टः क्षयं याति दिने दिने

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਚੰਦਰਮਾ ਵੀ ਉਸੇ ਪਲ ਖ਼ਯ-ਰੋਗ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਘਟਦਾ ਗਿਆ।

Verse 30

ततोऽसौ कृशतां प्राप्तः संपरित्यज्य रोहिणीम् । अशक्तः सेवितुं कामं वभ्राम जगतीतले

ਫਿਰ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਰੋਹਿਣੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਾਮ-ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਅਸਮਰਥ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ।

Verse 31

क्षयव्याधिप्रणाशाय पृच्छ मानश्चिकित्सकान् । औषधानि विचित्राणि प्रकुर्वाणो जितेन्द्रियः

ਖ਼ਯ ਰੋਗ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵੈਦਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਔਖਧੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 32

तथापि मुच्यते नैव यक्ष्मणा स निशापतिः । दक्षशापेन रौद्रेण क्षयं याति दिनेदिने

ਤੱਥਾਪਿ ਰਾਤ ਦੇ ਨਾਥ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਯਕਸ਼ਮਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ; ਦਕਸ਼ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਖ਼ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।

Verse 33

ततो वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रापरायणः । बभूव श्रद्धयायुक्तस्त्यक्त्वा भेषजमुत्तमम्

ਫਿਰ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਭੀ ਔਖਧੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ।

Verse 34

अथासौ भ्रममाणस्तु तीर्थान्यायतनानि च । संप्राप्तो ब्राह्मणश्रेष्ठाः प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨਾਮਕ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 35

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा प्रभासं वीक्ष्य रात्रिपः । यावत्संप्रस्थितोन्यत्र तावदग्रे व्यवस्थितम्

ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਨਾਥ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਤੁਰਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 36

अपश्यद्रोमकंनाम स मुनि संशितव्रतम् । तपोवीर्यसमोपेतं सर्वसत्त्वानुकम्पकम्

ਉਸ ਨੇ ਰੋਮਕ ਨਾਮ ਦੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਤਪ ਦੇ ਤੇਜ-ਵੀਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 37

तं दृष्ट्वा स प्रणम्योच्चै स्ततः प्रोवाच सादरम् । क्षयव्याधियुतश्चन्द्रो निर्वेदाद्द्विजसत्तमाः

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੋਲਾ। ਖਯ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਚੰਦਰ ਨੇ ਘੋਰ ਵਿਰਕਤੀ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ।

Verse 38

परिक्षीणोऽस्मि विप्रेंद्र क्षयव्याधिप्रभावतः । तस्मात्कुरु प्रतीकार महं त्वां शरणं गतः

‘ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਖਯ ਰੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।’

Verse 39

मया चिकित्सकाः पृष्टास्तैरुक्तं भेषजं कृतम् । अनेकधा महाभाग परिक्षीणो दिनेदिने

‘ਮੈਂ ਵੈਦਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਦਵਾਈ ਦੱਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤੀ। ਪਰ ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਮੈਂ ਹਰ ਦਿਨ ਹੋਰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।’

Verse 40

यदि नैवोपदेशं मे कञ्चित्त्वं संप्रदास्यसि । व्याधिनाशाय तत्तेन त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम्

‘ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰੋਗ-ਨਾਸ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਓਗੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਇਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।’

Verse 41

रोमक उवाच । अन्यस्यापि निशानाथ न शापः कर्तुमन्यथा । शक्यते किं पुनस्तस्य दक्षस्यामिततेजसः

ਰੋਮਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਥ! ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।

Verse 42

तस्मादत्रोपदेशं ते प्रयच्छामि सुसंमतम् । येन ते स्यादसंदिग्धं क्षयव्याधि परिक्षयः

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਸੁਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਖ਼ਯ-ਰੋਗ (ਖਪਤ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 43

नादेयं किंचिदस्तीह देवदेवस्य शूलिनः । संप्रहृष्टस्य तद्वाक्यात्तस्मादाराधयस्व तम्

ਇੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ੂਲਿਨ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ‘ਨਾ ਦੇਣ ਯੋਗ’ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ।

Verse 44

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु सत्यं वासः सदा क्षितौ । तेषु संस्थाप्य तल्लिंगं तस्य नाशाय रात्रिप

ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਤ੍ਰਿਪ (ਰਾਤ ਦੇ ਰਾਜਾ), ਉਸ ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਹ ਲਿੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ।

Verse 45

आराधय ततो नित्यं श्रद्धापूतेन चेतसा । संप्राप्स्यसि न संदेहः क्षयव्याधि परिक्षयम्

ਫਿਰ ਨਿੱਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਖ਼ਯ-ਰੋਗ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 46

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टो निशापतिः । तस्मिन्प्रभासके क्षेत्रे दिव्यलिंगानि शूलिनः । संस्थाप्य पूजयामास स्वनामांकानि भक्तितः

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਤ ਦਾ ਨਾਥ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 47

ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य संदर्शनं गतः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम्

ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਆਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਵਰਦਾਤਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਮੰਗ ਲੈ।”

Verse 48

चन्द्र उवाच । परं क्षीणोऽस्मि देवेश यक्ष्मणाहं पदांतिकम् । प्राप्तस्तस्मात्परित्राहि नान्यत्संप्रार्थयाम्यहम्

ਚੰਦਰ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼! ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਯਕਸ਼ਮਾ ਰੋਗ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅੰਤ ਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ—ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ।

Verse 49

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः । दक्षमाहूय तत्रैव ततः प्रोवाच सादरम्

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 50

एष चंद्रस्त्वया शप्तो जामाता न कृतं शुभम् । तस्मादनुग्रहं चास्य मम वाक्यात्समाचर

ਇਹ ਚੰਦਰਮਾ—ਤੇਰਾ ਜਵਾਈ—ਤੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਭੀ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇ।

Verse 51

दक्ष उवाच । मया धर्म्यमपि प्रोक्तो वाक्यमेष कुबुद्धिमान् । नाकरोन्मे पुरः प्रोच्य करिष्यामीत्य सत्यवाक्

ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਭਰੇ ਬਚਨ ਵੀ ਆਖੇ, ਪਰ ਇਹ ਕੁਬੁੱਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਮੰਨਿਆ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ‘ਕਰਾਂਗਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਗਿਆ।

Verse 52

तेन शप्तस्तु कोपेन सुतार्थे वृषभध्वज । हास्येनापि मया प्रोक्तं नान्यथा संप्रजायते

ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਪ੍ਰਭੂ! ਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ (ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ) ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਅਵਸ਼੍ਯ ਫਲ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 53

देवदेव उवाच । अद्यप्रभृति सर्वास्ताः सुता एष निशाकरः । समाः संवीक्षते नित्यं मम वाक्यादसंशयम्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅੱਜ ਤੋਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖੇਗਾ—ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ।

Verse 54

तस्मात्पक्षं क्षयं यातु पक्षं वृद्धिं प्रगच्छतु । येन ते स्याद्वचः सत्यं मत्प्रसादसमन्वितम्

ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਪੱਖ ਘਟੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰਾ ਬਚਨ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ।

Verse 55

ततो दक्षस्तथेत्युक्त्वा जगाम निजमन्दिरम् । देवोऽपि शंकरो भूयः प्रोवाच शशलांछनम्

ਤਦ ਦਕਸ਼ ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਵੀ ਫਿਰ ਤੋਂ, ਖਰਗੋਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 56

भूयोऽपि प्रार्थयाभीष्टं मत्तस्त्वं शशलांछन । येन सर्वं प्रयच्छामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

ਹੇ ਸ਼ਸ਼ਲਾਂਛਨ ਚੰਦਰਮਾ! ਤੂੰ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਮੰਗ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ।

Verse 57

चन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तत्स्थापितेषु लिंगेषु मया सर्वेषु सर्वदा । संनिधानं त्वया कार्यं लोकानां हित काम्यया

ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼! ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸਭ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤੇਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਨਿਧਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।”

Verse 58

देव उवाच । अष्टषष्टिषु लिंगेषु स्थापितेषु त्वया विभो । सोमवारेण सांनिध्यं करिष्ये वचनात्तव

ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਿਭੋ! ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਅਠਾਹਠ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਨਿਧਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 59

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । चन्द्रोऽपि हर्षसंयुक्तः समं पश्यति तास्ततः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ ਤਦੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੰਦਰ ਵੀ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 60

सुता दक्षस्य विप्रेंद्रा शंकरस्य वचः स्मरन् । ततो हर्ष समायुक्ता वभूवुस्तदनंतरम्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤਦੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਨੰਤ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ।

Verse 61

एवं सोमेश्वरास्तत्र बभूवुर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु तथान्येषु ततः परम्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉੱਥੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਅਠਾਹਠ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।