Adhyaya 66

Verse 1

। सूत उवाच । तथा तत्रास्ति विख्यातं रामह्रद इति स्मृतम् । यत्र ते पितरस्तेन रुधिरेण प्रतर्पिताः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜੋ ‘ਰਾਮਹ੍ਰਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਰਕਤ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 2

तत्र भाद्रपदे मासि योऽमावास्यामवाप्य च । पितॄन्संतर्पयेद्भक्त्या सोऽश्वमेधफलं लभेत्

ਉੱਥੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਆ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । अत्याश्चर्यमिदं सूत यद्ब्रवीषि महामते । यत्तेन पितरस्तत्र रुधिरेण प्रतर्पिताः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੂਤ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ—ਕਿ ਉੱਥੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਰਕਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 4

पितृणां तर्पणार्थाय मेध्याः संकीर्तिता बुधैः । पदार्था रुधिरं प्रोक्तं राक्षसानां प्रतर्पणे

ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਯੋਗ ਅਰਪਣ ਗਿਣਾਏ ਹਨ; ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਕਤ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 5

श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च कर्म सद्भिर्विगर्हितम् । जामदग्न्येन तच्चीर्णं कस्मात्सूत वदस्व नः

ਇਹ ਕਰਮ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਨੇ ਇਹ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਸੂਤ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 6

सूत उवाच । तेन कोपवशात्कर्म प्रतिज्ञां परिरक्षता । तत्कृतं तर्पिता येन पितरो रुधिरेण ते

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਿਤਰ ਰਕਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ।

Verse 7

पिता तस्य पुरा विप्रा जमदग्निर्निपातितः । क्षत्रियेण स्वधर्मस्थो विना दोषं द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜਮਦਗਨਿ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ—ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੀਏ ਵੱਲੋਂ; ਉਹ ਦਵਿਜੋਤਮ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ।

Verse 8

ततः कोपपरीतेन तेन प्रोक्तं महात्मना । रक्तेन क्षत्रियोत्थेन संतर्प्याः पितरो मया

ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਰਕਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।’

Verse 9

एतस्मात्कारणात्तेन रुधिरेण महात्मना । पितरस्तर्पिता सम्यक्तिलमिश्रेण भक्तितः

ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰਕਤ ਦੁਆਰਾ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 10

ऋषय ऊचुः । जमदग्निर्हतः कस्मात्क्षत्रियेण महामुनिः । किंनामा स च भूपालो विस्तराद्वद सूत तत्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮਹਾਮੁਨੀ ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਾਰਣ ਕਿਸੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੇ ਮਾਰਿਆ? ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਸੀ? ਹੇ ਸੂਤ, ਉਹ ਕਥਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।”

Verse 11

सूत उवाच । ऋचीकतनयः पूर्वं जमदग्निरिति स्मृतः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रासीद्दग्धकल्मषः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਚੀਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਮਦਗਨੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ।”

Verse 12

चत्वारस्तस्य पुत्राश्च बभूवुर्गुणसंयुताः । जघन्योऽपि गुणज्येष्ठस्तेषां रामो बभूव ह

“ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ।”

Verse 13

कदाचिद्वसतस्तस्य जमदग्नेर्महावने । पुत्रेषु कन्दमूलार्थं निर्गतेषु वनाद्बहिः

“ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਜਮਦਗਨੀ ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ।”

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो हैहयाधिपतिर्बली । सहस्रार्जुन इत्येव विख्यातो यो महीतले

ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਹੈਹਯਾਂ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਅਧਿਪਤੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਸਹਸ੍ਰਾਰਜੁਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 15

मृगलिप्सुर्वने तस्मिन्भ्रममाण इतस्ततः । श्रमार्तो वृषराशिस्थे भास्करे दिनमध्यगे

ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਢਾਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 18

अथ तं पार्थिवं दृष्ट्वा स मुनिस्तुष्टिसंयुतः । अर्घं दत्त्वा यथान्यायं स्वागतेनाभिनंद्य च

ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸਵਾਗਤ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 19

सोऽपि तं प्रणिपत्योच्चैर्विनयेन समन्वितः । प्रतिसंभाषयामास कुशलं पर्यपृच्छत

ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇਂਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ।

Verse 20

राजोवाच । कच्चित्ते कुशलं विप्र पुत्रशिष्यान्वितस्य च । साग्निहोत्र कलत्रस्य परिवारयुतस्य च

ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੁਖੀ ਹੋ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ? ਤੁਹਾਡੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਧਰਮਪਤਨੀ, ਅਤੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਤਾਂ ਹੈ?”

Verse 21

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं सफलं च मे । यत्त्वं तपोनिधिर्दृष्टः सर्वलोकनमस्कृतः

ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਸਫਲ ਹੋਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ—ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਨਿਧਾਨ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ।

Verse 22

एवमुक्त्वा स राजर्षिर्विश्रम्य सुचिरं ततः । पीत्वापस्तमुवाचेदं प्रणिपत्य महामुनिम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਜਲ ਪੀ ਕੇ, ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 23

अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्प्रयास्यामि निजं गृहम् । मम कृत्यं समादेश्यं येन ते स्यात्प्रयोजनम्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੋਵੇ ਉਹ ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਹੋਵੇ।

Verse 24

जमदग्निरुवाच । देवतार्चनवेलायां त्वं मे गृहमुपागतः । मनोरथ इव ध्यातः सर्वदेवमयोऽतिथिः

ਜਮਦਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਇਆ ਹੈਂ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਏ ਹੋਏ ਮਨੋਰਥ ਵਾਂਗ। ਅਤਿਥੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈਂ।

Verse 25

तस्मान्मेऽस्ति परा प्रीतिर्भक्तिश्च नृपसत्तम । तत्कुरुष्व मया दत्तं स्वहस्तेनैव भोजनम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸੱਤਮ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਭੋਜਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।

Verse 26

राजा वा ब्राह्मणो वाथ शूद्रो वाप्यंत्यजोऽपि वा । वैश्वदेवान्तसंप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः

ਚਾਹੇ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਂ ਅੰਤਯਜ ਵੀ—ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਚਿਤ ਵੇਲੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਅਤਿਥੀ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁਆਰ।

Verse 27

राजोवाच । ममैते सैनिका ब्रह्मञ्छतशोऽथ सहस्रशः । तैरभुक्तैः कथं भोक्तुं युज्यते मम कीर्तय

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੇਰੇ ਇਹ ਸੈਨਿਕ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਭੁੱਖੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਖਾਣਾ ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 28

जमदग्निरुवाच । सर्वेषां सैनिकानां ते संप्रदास्यामि भोजनम् । नात्र चिंता त्वया कार्या मुनिर्निष्किंचनो ह्यहम्

ਜਮਦਗਨੀ ਬੋਲੇ: ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਕਿੰਚਨ ਮੁਨੀ ਹਾਂ।

Verse 29

यैषा पश्यति राजेंद्र धेनुर्बद्धा ममांतिके । एषा सूते मनोभीष्टं प्रार्थिता सर्वदैव हि

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਜੋ ਗਾਂ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਬੰਨੀ ਹੋਈ—ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮਨ-ਇੱਛਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 30

सूत उवाच । ततश्च कौतुकाविष्टः स नृपो द्विजसत्तमाः । बाढमित्येव संप्रोच्य तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः

ਸੂਤ ਬੋਲੇ: ਫਿਰ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪ, ਕੌਤੁਹਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, “ਠੀਕ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਗਿਆ।

Verse 31

ततः संतर्प्य देवांश्च पितॄंश्च तदनंतरम् । पूजयित्वा हविर्वाहं ब्राह्मणांश्च ततः परम्

ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ; ਫਿਰ ਹਵਿਰਵਾਹ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 32

उपविष्टस्ततः सार्धं सर्वैर्भृत्यैर्बुभुक्षितैः । श्रमार्तैर्विस्मयाविष्टैः कृते तस्य द्विजोत्तमाः

ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ—ਜੋ ਭੁੱਖੇ, ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 33

ततः स प्रार्थयामास तां धेनुं मुनिसत्तमः । यो यत्प्रार्थयते देहि भोज्यार्थं तस्य तच्छुभे

ਤਦ ਮুনੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਧੇਨੂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: “ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਜੋ ਕੋਈ ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਗੇ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਉਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ।”

Verse 34

ततः सा सुषुवे धेनुरन्नमुच्चावचं शुभम् । पक्वान्नं च विशेषेण चित्ताह्लादकरं परम्

ਤਦ ਉਹ ਧੇਨੂ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਨ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 35

ततः खाद्यं च चव्यं च लेह्यं चोष्यं तथैव च । व्यंजनानि विचित्राणि कषायकटुकानि च । अम्लानि मधुराण्येव तिक्तानि गुणवंति च

ਤਦ ਚੱਬਣ ਵਾਲੇ, ਚਾਖਣ ਵਾਲੇ, ਚਾਟਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਅੰਜਨ—ਕਸੈਲੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ, ਖੱਟੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ, ਕੌੜੇ ਵੀ—ਸਭ ਗੁਣਵਾਨ।

Verse 36

एवं प्राप्य परां तृप्तिं तया धेन्वा स भूपतिः । सेवकैः सबलैः सार्ध मन्नैरमृतसंभवैः

ਇਉਂ ਉਸ ਧੇਨੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਭੂਪਤੀ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਭੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 37

ततो भुक्त्यवसाने तु प्रार्थयामास भूपतिः । तां धेनुं विस्मयाविष्टो जमदग्निं महामुनिम्

ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਭੂਪਤੀ ਉਸ ਧੇਨੂ ਬਾਰੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 38

कामधेनुरियं ब्रह्मन्नार्हारण्यनिवासिनाम् । मुनीनां शान्तचित्तानां तस्माद्यच्छ मम स्वयम्

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਕਾਮਧੇਨੂ ਹੈ—ਵਨਵਾਸੀ, ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਮੁਨੀਆਂ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ।”

Verse 39

येनाऽकरान्करोम्यद्य लोकांस्तस्याः प्रभावतः । साधयामि च दुर्गस्थाञ्छत्रून्भूरिबलान्वितान्

“ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਕਰ ਵਸੂਲ ਕਰਵਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਟੇ, ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।”

Verse 40

एवं कृते तव श्रेयो भविष्यति च सद्यशः । इह लोके परे चैव तस्मात्कुरु मयोदितम्

“ਇਉਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਯਸ਼ ਮਿਲੇਗਾ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਕਰ।”

Verse 41

जमदग्निरुवाच । होमधेनुरियं राजन्ममैका प्राणसंमता । अदेया सर्वदा पूज्या तस्मान्नार्हसि याचितुम्

ਜਮਦਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਹੋਮਧੇਨੂ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਇਕੋ ਧਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗੀ ਪਿਆਰੀ। ਇਹ ਕਦੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਇਸ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਨਾ ਕਰ।”

Verse 42

अहं शतसहस्रं ते यच्छाम्यस्याः कृते द्विज । धेनूनामपरं वित्तं यावन्मात्रं प्रवांछसि

“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੱਖ (ਇੱਕ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ) ਦੇਵਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਧਨ ਵੀ—ਜਿੰਨਾ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ, ਉਤਨਾ।”

Verse 43

जमदग्निरुवाच । अविक्रेया महाराज सामान्यापि हि गौः स्मृता । किं पुनर्होमधेनुर्या प्रभावैरीदृशैर्युता

ਜਮਦਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਧਾਰਣ ਗਾਂ ਵੀ ਨਾ ਵਿਕਣਯੋਗ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਹੋਮਧੇਨੂ, ਜੋ ਐਸੇ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਵਿਕ ਸਕਦੀ ਹੈ?”

Verse 44

विमोहाद्ब्राह्मणो यो गां विक्रीणाति धनेच्छया । विक्रीणाति न सन्देहः स निजां जननीमिह

“ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਗਾਂ ਵੇਚਦਾ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਨਨੀ ਨੂੰ ਵੇਚਦਾ ਹੈ।”

Verse 45

सुरां पीत्वा द्विजं हत्वा द्विजानां निष्कृतिः स्मृता । धेनुविक्रयकर्तॄणां प्रायश्चित्तं न विद्यते

“ਸੁਰਾ ਪੀਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਲਈ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਗਾਂ ਵੇਚਣ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।”

Verse 46

राजोवाच । यदि यच्छसि नो विप्र साम्ना धेनुमिमां मम । बलादपि हरिष्यामि तस्मात्साम्ना प्रदीयताम्

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਗਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖੋਹ ਲਵਾਂਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੌਂਪ ਦਿਓ।"

Verse 47

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा कोपसंयुक्तो जमदग्निर्द्विजोत्तमाः । अस्त्रमस्त्रमिति प्रोच्य समुत्तस्थौ सभातलात्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਮਦਗਨੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ "ਸ਼ਸਤਰ! ਸ਼ਸਤਰ!" ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸਭਾ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।

Verse 48

ततस्ते सेवकास्तस्य नृपतेश्चित्तवेदिनः । अप्राप्तशस्त्रं तं विप्रं निजघ्नुर्निशितायुधैः

ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨਿਹੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 49

तस्यैवं वध्यमानस्य जमदग्नेर्महात्मनः । रेणुकाख्या प्रिया भार्या पपातोपरि दुःखिता

ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਰੇਣੁਕਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 50

साऽपि नानाविधैस्तीक्ष्णैः खण्डिता वरवर्णिनी । आयुःशेषतया प्राणैर्न कथंचिद्वियोजिता

ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਨੇਕ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਪਰ ਉਮਰ ਬਾਕੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।

Verse 51

एवं हत्वा स विप्रेन्द्रं जमदग्निं महीपतिः । तां धेनुं कालयामास यत्र माहिष्मती पुरी

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਜਮਦਗ્નਿ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਉਸ ਧੇਨੂ ਨੂੰ ਹੰਕਾ ਕੇ ਉਥੇ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਮਾਹਿਸ਼ਮਤੀ ਨਗਰੀ ਵੱਸਦੀ ਸੀ।

Verse 52

अथ सा काल्यमाना च धेनुः कोपसमन्विता । जमदग्निं हतं दृष्ट्वा ररम्भ करुणं मुहुः

ਫਿਰ ਉਹ ਧੇਨੂ ਹੰਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ; ਜਮਦਗ્નਿ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰੁਣ ਰੰਭਣ ਲੱਗੀ।

Verse 53

तस्याः संरम्भमाणाया वक्त्रमार्गेण निर्गताः । पुलिन्दा दारुणा मेदाः शतशोऽथ सहस्रशः

ਉਹ ਜਦ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭੜਕੀ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਰਾਹੋਂ ਪੁਲਿੰਦ ਨਿਕਲੇ—ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਕਠੋਰ ਯੋਧੇ—ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ।

Verse 54

नानाशस्त्रधराः सर्वे यमदूता इवापराः । प्रोचुस्तां सादरं धेनुमाज्ञां देहि द्रुतं हि नः

ਸਾਰੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਮ ਦੇ ਹੋਰ ਦੂਤ; ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਹ ਧੇਨੂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: “ਸਾਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।”

Verse 55

साऽब्रवीद्धन्यतामेतद्धैहयाधिपतेर्बलम् । अथ तैः कोपसंयुक्तैर्दारुणैर्म्लेच्छजातिभिः । विनाशयितुमारब्धं शितैः शस्त्रैर्निरर्गलम्

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਹੈਹਯ ਅਧਿਪਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲੇ।” ਤਦ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਭਿਆਨਕ ਮਲੇਛ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਰੋਕ ਟੋਕ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 56

न कश्चित्पुरुषस्तेषां सम्मुखोऽप्यभवद्रणे । किं पुनः सहसा योद्धुं भयेन महतान्वितः

ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪੁਰਖ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਨ ਰਹਿ ਸਕਿਆ; ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਯੁੱਧ ਕੌਣ ਕਰੇ, ਜਦ ਮਹਾਂ ਭੈ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ?

Verse 57

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा वध्यमानं समंततः । पुलिन्दैर्दारुणाकारैः प्रोचुस्तं मन्त्रिणो नृपम्

ਫਿਰ ਜਦ ਸੈਨਾ ਟੁੱਟਦੀ ਅਤੇ ਚੌਫੇਰੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪੁਲਿੰਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 58

तेजोहानिः परा तेऽद्य जाता ब्रह्मवधाद्विभो । तस्माद्धेनुं परित्यज्य गम्यतां निजमंदिरम्

“ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਅੱਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੇਰਾ ਤੇਜ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਪਰਤ ਜਾ।”

Verse 59

यावन्नागच्छते तस्य रामोनाम सुतो बली । नो चेत्तेन हतोऽत्रैव सबलो वधमेष्यसि

“ਉਸ ਦੇ ਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਲੇ ਜਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੂੰ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਂਗਾ।”

Verse 60

नैषा शक्या बलान्नेतुं कामधेनुर्महोदया । शक्तिरूपा करोत्येवं या सृष्टिं स्वयमेव हि

“ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਦਭੁਤ ਕਾਮਧੇਨੁ ਬਲ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।”

Verse 61

ततः स पार्थिवो भीतस्तेषां वाक्याद्विशेषतः । जगाम हित्वा तां धेनुं स्वस्थानं हतसेवकः

ਤਦੋਂ ਉਹ ਪਾਰਥਿਵ ਰਾਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਡਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।