Adhyaya 260
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਕਥਾਨਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵ ਚਰਚਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲਿੰਗ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਹਰ (ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਜੋੜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਸਮੇਂ ਆਰਾਧਨਾ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਵੇਦੋਕਤ ਕਰਮ, ਇਸ਼ਟ-ਪੂਰਤ ਕਾਰਜ, ਪੰਚਾਇਤਨ ਪੂਜਾ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਲੋਭ-ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ। ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਘੜਤ ਬਾਰੇ ਵਿਵੇਕ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਨਾ ਵੀ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਸਭ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ-ਪੜ੍ਹਨ-ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
गालव उवाच । इति ते कथितं सर्वं शालग्रामकथानकम् । महेश्वरस्य चोत्पत्तिर्यथा लिंगत्वमाप सः
ਗਾਲਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 2
तस्माद्वरं लिंगरूपं शालग्रामगतं हरिम् । येऽर्चयंति नरा भक्त्या न तेषां दुःखयातनाः
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਐਸੇ ਅਰਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
Verse 3
चातुर्मास्ये समायाते विशेषात्पूजयेच्च तौ । अर्चितौ यावभेदेन स्वर्गमोक्षप्रदायकौ
ਜਦੋਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਅਰਚਿਤ ਹੋਣ—ਭਾਵੇਂ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਤਨਾ ਵੀ ਭੇਦ ਮੰਨ ਕੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਦਾਤਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 4
देवौ हरिहरौ भक्त्या विप्रवह्निगवां गतौ । येऽर्चयंति महाशूद्र तेषां मोक्षप्रदोहरिः
ਹਰਿ ਅਤੇ ਹਰ—ਇਹ ਦੋ ਦੇਵਤਾ—ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਜੋ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਰਿ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਦਾਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 5
वेदोक्तं कारयेत्कर्म पूर्तेष्टं वेदतत्परः । पंचायतनपूजा च सत्यवादो ह्यलोलता
ਵੇਦ-ਪਰਾਇਣ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਕਰਮ ਕਰਾਵੇ—ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪੂਰਤ ਦੋਹਾਂ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ—ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਚਾਇਤਨ-ਪੂਜਾ, ਸਤ੍ਯਵਾਦ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਜੋ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 6
विवेकादिगुणैर्युक्तः स शूद्रो याति सद्गतिम् । ब्रह्मचर्यं तपो नान्यद्द्वादशाक्षरचिंतनात् १
ਵਿਵੇਕ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ ਸਦਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ।
Verse 7
मन्त्रैर्विना षोडश सोपचारैः कार्या सुपूजा नरकादिहंतुः । यथा तथा वै गिरिजापतेश्च कार्या महा शूद्र महाघहंत्री
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਰਕ ਆਦਿ ਗਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਗਿਰਿਜਾਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਇਹ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਾਸਕ ਹੈ।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । एवं कथयतोरेषा रजनी क्षयमाययौ । सच्छूद्रो गालवश्चैव शिष्यैश्च परिवारितः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਰਾਤ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਅਤੇ ਉਹ ਸਤਸ਼ੂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਗਾਲਵ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 9
स तेन पूजितो विप्रो ययौ शीघ्रं निजाश्रमम्
ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 10
य इमं श्रुणुयान्मर्त्यो वाचयेत्पाठयेच्च वा । श्लोकं वा सर्वमपि च तस्य पुण्यक्षयो न हि
ਜੋ ਕੋਈ ਮਰਤਯ ਇਹ ਸੁਣੇ, ਜਾਂ ਆਪ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ—ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਰਾ ਹੀ—ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 260
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये पैजवनोपाख्याने षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ, ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ—ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਪੈਜਵਨ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ—ਦੋ ਸੌ ਸੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।