Adhyaya 23

Verse 2

। सूत उवाच । तस्यैव पश्चिमे भागे मृगतीर्थमनुत्तमम् । अस्ति पुण्यतमं ख्यातं समस्ते धरणीतले । तत्र ये मानवास्तीर्थे सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः । चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां स्नानं कुर्वंतिभास्करे

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤੀਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤੁੱਲ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਡੋਲ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਸੂਰਜ ਉਗਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਧਰਮ-ਪੁਣ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 3

मध्ये स्थिते न ते यांति तिर्यग्योनौ कथंचन । अपि पापसमोपेता दोषैः सर्वैः समन्विताः

ਉਸ ਦੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ।

Verse 4

कृतघ्ना नास्तिकाश्चौरा मर्यादाभेदकास्तथा । स्नाता ये तत्र सत्तीर्थे ते यांति परमां गतिम् । विमानवरमारूढाः स्तूयमानाश्च किंनरैः

ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਨਾਸਤਿਕ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ—ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਸੱਚੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਲੈਣ—ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉੱਤਮ ਵਿਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤੀਤ ਹੋਂਦੇ ਹਨ।

Verse 5

ऋषय ऊचुः । मृगतीर्थं कथं तत्र संजातं सूतनंदन । किं प्रभावं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਸੂਤ-ਨੰਦਨ, ਉੱਥੇ ਮ੍ਰਿਗਤੀਰਥ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਸਾਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਹੈ।

Verse 6

सूत उवाच । पूर्वं तत्र महारण्ये नानामृगगणावृते । नानाविहंगसंघुष्टे नानावृक्षसमाकुले

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਮਹਾਂ ਅਰਣ੍ਯ ਸੀ, ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਨਾਨਾ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ।

Verse 7

समायाता महारौद्रा लुब्ध काश्चापपाणयः । कृष्णांगा भ्रममाणास्ते यमदूता इवाऽपरे

ਤਦ ਉੱਥੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਲੁੱਬਧ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਲਏ। ਕਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਹੋਰ ਯਮਦੂਤਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 8

एतस्मिन्नंतरे दृष्टं मृगयूथं तरोरधः । उपविष्टं सुविश्रब्धं तैस्तदा द्विज सत्तमाः

ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਵੇਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਡਰ।

Verse 9

अथ तांल्लुब्धकान्दृष्ट्वा दूरतोऽपि भयातुराः । पलायनपराः सर्वे मृगा जग्मुर्द्रुतं ततः

ਫਿਰ ਉਹ ਲੁੱਬਧ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਸਾਰੇ ਮ੍ਰਿਗ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਓਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 10

अथ ते सन्निधौ दृष्ट्वा गंभीरं सलिलाशयम् । प्रविष्टा हरिणाः सर्वे भयार्ताः शरपीडिताः

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ, ਡੂੰਘਾ ਜਲਾਸ਼ਯ ਵੇਖਿਆ; ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਾਰੇ ਹਰਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 11

ततस्तत्सलिलस्यांतस्ते मृगाः सर्व एव हि । मानुषत्वमनुप्राप्तास्तत्प्रभावा द्द्विजोत्तमाः

ਫਿਰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮ੍ਰਿਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਇਆ।

Verse 12

अथ तान्मानुषीभूतान्पप्रच्छुर्लुब्धका मृगान् । मृगयूथं समायातं मार्गेणानेन सांप्रतम् । केन मार्गेण निर्यातं तस्माद्वदत मा चिरम्

ਤਦ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਬਣੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹਰਣਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਹੁਣੇ ਹੀ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਨਿਕਲਿਆ? ਸਾਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੋ, ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ।”

Verse 13

मानुषा ऊचुः । वयं ते हरिणाः सर्वे मानुषत्वं सुदुर्लभम् । तीर्थस्याऽस्य प्रभावेन प्राप्ताः सत्यं न संशयः

ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅਸੀਂ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹਰਣ ਸੀ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਤਿ-ਦੁਰਲਭ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 15

स्नानमात्रात्ततः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः । दिव्यगात्रधरा सर्वे संजाताः पार्थिवोत्तमाः

ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਸਭ ਨੇ ਤੇਜਸਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਬਣ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।

Verse 16

ऋषय ऊचुः । अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वया परिकीर्तितम् । स्नानमात्रेण ते प्राप्ता लुब्धकास्तादृशं वपुः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਸੂਤ! ਇਹ ਅਤਿ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਜੋ ਤੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ—ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਲੁੱਬਧਕ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਐਸਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ।”

Verse 17

तथा मानुष्यमापन्ना मृगास्तोयावगाहनात् । तत्कथं मेदिनीपृष्ठे तत्तीर्थं संबभूव ह

“ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਗ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਉਹ ਤੀਰਥ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ?”

Verse 18

सूत उवाच । लिंगभेदोद्भवं तोयं यत्पुरा वः प्रकीर्तितम् । आच्छन्नं पांसुभिः कृत्स्नं वायुना शक्रशासनात्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਲਿੰਗ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਜਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਹਵਾ ਨੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।”

Verse 19

वल्मीकरंध्रमासाद्य तन्निष्क्रांतं पुनर्द्विजाः । कालेन महता तत्र प्रदेशे स्वल्पमेव हि

“ਚਿਟੀ ਦੇ ਟੀਲੇ ਦੇ ਇਕ ਛੇਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉਹ (ਜਲ) ਮੁੜ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ‘ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।”

Verse 20

यत्र स्नातः पुरा सद्यस्त्रिशंकुः पृथिवीपतिः । दिव्यं वपुः पुनः प्राप्त श्चंडालत्वेन संस्थितः

“ਉਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀਪਤੀ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਚੰਡਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ।”

Verse 21

एतस्मात्कारणात्तत्र स्नाताः सारंगलुब्धकाः । सर्वे पापविनिर्मुक्ताः संप्राप्ताः परमं वपुः

ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਉੱਥੇ ਹਿਰਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵੀ ਸਨਾਨ ਕਰ ਗਏ; ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।