Adhyaya 242

Verse 1

ऋषय ऊचुः । नारद उवाच । अष्टादश प्रकृतयः का वदस्व पितामह । वृत्तिस्तासां च को धर्मः सर्वं विस्तरतो मम

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ, ਦੱਸੋ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਤੇ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।”

Verse 2

ब्रह्मोवाच । मज्जन्माभूद्भगवतो नाभिपंकजकोशतः । स्वकालपरिमाणेन प्रबुद्धस्य जगत्पतेः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਭਗਵਾਨ ਜਗਤਪਤੀ ਦੇ ਨਾਭਿ-ਕਮਲ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਇਆ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਾਲ-ਪਰਿਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋਏ।”

Verse 3

ततो बहुतिथे काले केशवेन पुरा स्मृतः । स्रष्टुकामेन विविधाः प्रजा मनसि राजसीः

ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਰਾਤਨ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੀਆਂ।

Verse 4

अहं कमलजस्तत्र जातः पुत्रश्चतुर्मुखः । उदरं नाभिनालेन प्रविश्याथ व्यलोकयम्

ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਕਮਲਜ—ਚਤੁਰਮੁਖ ਪੁੱਤਰ—ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਫਿਰ ਨਾਭਿ-ਨਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਅੰਦਰਲਾ ਭੇਦ ਵੇਖਿਆ।

Verse 5

तत्र ब्रह्मांडकोटीनां दर्शनं मेऽभवत्पुनः । विस्मयाच्चिंतयानस्य सृष्ट्यर्थमभिधावता

ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਅੰਡਾਕਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।

Verse 6

निर्गम्य पुनरेवाहं पद्मनालेन यावता । बहिरागां विस्मृतं तत्सर्वं सृष्ट्यर्थकारणम्

ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਮਲ-ਨਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ; ਜਦ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਗਿਆ—ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਸੀ।

Verse 7

पुनरेव ततो गत्वा प्रजाः सृष्ट्वा चतुर्विधाः । नाभिनालेन निर्गत्य विस्मृतेनांतरात्मना

ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਥੋਂ ਅੱਗੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ; ਨਾਭੀ-ਨਾਲ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 8

तदाहं जडवज्जातो वागुवाचाशरीरिणी । तपस्तप महाबुद्धे जडत्वं नोचितं तव

ਤਦ ਮੈਂ ਜੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ; ਪਰ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਬੋਲੀ: “ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ, ਤਪ ਕਰ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਜੜ੍ਹਤਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।”

Verse 9

दशवर्षसहस्राणि ततोऽहं तप आस्थितः । पुनराकाशजा वाणी मामुवाचाविनश्वरा

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਾਣੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 10

वेदरूपाश्रिता पूर्वमाविर्भूता तपोबलात् । ततो भगवताऽदिष्टः सृज त्वं बहुधा प्रजाः

ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: “ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰਚ।”

Verse 11

राजसं गुणमाश्रित्य भूतसर्गमकल्मषम् । मनसा मानसी सृष्टिः प्रथमं चिंतिता मया

ਰਾਜਸ ਗੁਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਭੂਤ-ਸਰਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰੀ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਮਨਸਿਕ, ਮਨੋਂ-ਜਨਮੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।

Verse 12

ततो वै ब्राह्मणा जाता मरीच्यादिमुनीश्वराः । तेषां कनीयांस्त्वं जातो ज्ञानवेदांतपारगः

ਤਦੋਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ—ਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਕਨਿੱਠਾ ਜਨਮਿਆ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਪਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾਪੰਡਿਤ।

Verse 13

कर्मनिष्ठाश्च ते नित्यं सृष्ट्यर्थं सततोद्यताः । निर्व्यापारो विष्णुभक्त एकांतब्रह्मसेवकः

ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸਦਾ ਕਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਰਹਿੰਦੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਉਦਯਤ ਰਹੇ। ਪਰ ਤੂੰ ਨਿਰਵਿਆਪਾਰ ਹੈਂ—ਵਿਸ਼ਨੁ-ਭਕਤ, ਇਕਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੇਵਕ।

Verse 14

निर्ममो निरहंकारो मम त्वं मानसः सुतः । क्रमान्मया तु तेषां वै वेदरक्षार्थमेव च

ਨਿਰਮਮ ਅਤੇ ਨਿਰਹੰਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ।

Verse 15

प्रथमा मानसी सृष्टिर्द्विजात्यादिर्विनिर्मिता । ततोहमांगिकीं सृष्टिं सृष्टवांस्तत्र नारद

ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਨਸੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ ਗਈ—ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਅੰਗਿਕੀ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ।

Verse 16

मुखाच्च ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यः क्षत्रिया मम । वैश्या ऊरुसमुद्भूताः पद्भ्यां शूद्रा बभूविरे

ਮੇਰੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮੇ; ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ; ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 17

अनुलोमविलोमाभ्य ांक्रमाच्च क्रमयोगतः । शूद्रादधोऽधो जाताश्च सर्वे पादतलोद्भवाः

ਅਨੁਲੋਮ ਤੇ ਵਿਲੋਮ ਸੰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜੋੜਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਸਭ ਨੂੰ ਪੈਰ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 19

ताः सर्वास्तु प्रकृतयो मम देहांशसंभवाः । नारद त्वं विजानीहि तासां नामानि वच्मि ते

ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਮੇਰੇ ਹੀ ਦੇਹ-ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 20

वृत्तिरध्यापनाच्चैव तथा स्वल्पप्रतिग्रहात् । विप्रः समर्थस्तपसा यद्यपि स्यात्प्रतिग्रहे

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਧਿਆਪਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ; ਭਾਵੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 21

तथापि नैव गृह्णीयात्तपोरक्षा यतः सदा । वेदपाठो विष्णुपूजा ब्रह्मध्यानमलोभता

ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਲਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਵੇਦ ਪਾਠ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਰਲੋਭਤਾ ਨਾਲ।

Verse 22

अक्रोधता निर्मलत्वं क्षमासारत्वमार्यता । क्रियातत्परता दानक्रिया सत्यादिभिर्गुणैः

ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤਤਾ, ਨਿਰਮਲਤਾ, ਖਿਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਆਚਰਨ ਦੀ ਆਰਯਤਾ, ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰਤਾ, ਦਾਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਅਤੇ ਸਤਿ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ (ਉਹ) ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

भूषितो यो भवेन्नित्यं स विप्र इति कथ्यते । क्षत्रियेण तपः कार्यं यजनं दानमेव च

ਜੋ ਨਿੱਤ ਹੀ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰਹੇ, ਉਹ ‘ਵਿਪ੍ਰ’ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਤਰੀਏ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰਨਾ, ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 24

वेदपाठो विप्रभक्तिरेषां शस्त्रेण जीवनम् । स्त्रीबालगोब्राह्मणार्थे भूम्यर्थे स्वामिसंकटे

ਉਨ੍ਹਾਂ (ਖੱਤਰੀਆਂ) ਲਈ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੈ—ਇਸਤ੍ਰੀ, ਬਾਲਕ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ।

Verse 25

संप्रतिशरणं चैव पीडितानां च शब्दिते । आर्तत्राणपरा ये च क्षत्रिया ब्रह्मणा कृताः

ਜਦ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਦੁਹਾਈ ਦੇਣ, ਤਦ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਰਨ ਬਣਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਜੋ ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹਨ, ਉਹ ਖੱਤਰੀਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 26

धनवृद्धिकरो वैश्यः पशुपालः कृषीवलः । रसादीनां च विक्रेता देवब्राह्मणपूजकः

ਵੈਸ਼੍ਯ ਧਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਰਸ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਵਿਕਰੇਤਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 27

अर्थवृद्धिकरो व्याजा यज्ञकर्मादिकारकः । दानमध्ययनं चेति वैश्यवृत्तिरुदाहृता

ਵਪਾਰ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥ ਦੀ ਵృద్ధੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਆਦਿ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹੀ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੀ ਵਰਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 28

एतान्येव ह्यमंत्राणि शूद्रः कारयते सदा । नित्यं षड्दैवतं श्राद्धं हन्तकारोऽग्नि तर्पणम्

ਇਹੀ ਕਰਮ—ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਸਦਾ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਛੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿੱਤ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤਰਪਣ (ਤ੍ਰਿਪਤੀ-ਅਰਪਣ)।

Verse 29

देवद्विजातिभक्तिश्च नमस्कारेण सिद्ध्यति । शूद्रोऽपि प्रातरुत्थाय कृत्वा पादाभिवंदनम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਨਿਮਰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਯੋਗ੍ਯਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

विष्णुभक्तिमयाञ्श्लोकान्पठन्विष्णुत्वमाप्नुयात् । वार्षिकव्रतकृन्नित्यं तिथिवाराधिदैवतः

ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ (ਵਿਸ਼ਣੁ-ਤੱਤ) ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਤ ਨਿੱਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਥੀ ਅਤੇ ਵਾਰ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਭਕਤ ਰਹਿ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

अन्नदः सर्वजीवानां गृहस्थः शूद्र ईरितः । अमंत्राण्यपि कर्माणि कुर्वन्नेव हि मुच्यते

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ‘ਸੱਚਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਹਿਤ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

चातुर्मास्यव्रतकरः शूद्रोऽपि हरितां व्रजेत् । शिल्पी च नर्तकश्चैव काष्ठकारः प्रजापतिः

ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ ਹਰਿਤ ਲੋਕ (ਧਨ੍ਯ ਅਵਸਥਾ) ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਪੀ, ਨਰਤਕ, ਅਤੇ ਕਾਠਕਾਰ (ਬੜਹਈ) ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਵਰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 33

वर्धकिश्चित्रकश्चैव सूत्रको रजकस्तथा । गच्छकस्तन्तुकारश्च चक्रिकश्चर्मकारकः

ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਧਾਈ (ਤਰਖਾਣ), ਚਿਤ੍ਰਕਾਰ, ਦਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਧੋਬੀ; ਤਥਾ ਬੋਝ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਤੰਤੂਕਾਰ (ਬੁਣਕਾਰ), ਚੱਕੀ/ਪਹੀਆ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਚਮੜਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 34

सूनिको ध्वनिकश्चैव कौल्हिको मत्स्यघातकः । औनामिकस्तु चंडालः प्रकृत्याष्टादशैव ते

ਕਸਾਈ, ਢੋਲੀਆ/ਵਾਜੇ ਵਾਲਾ, ਕੌਲ੍ਹਿਕ (ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰੀਗਰ ਵਰਗ) ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਔਨਾਮਿਕ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਸੁਭਾਵਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਠਾਰਾਂ ਹਨ।

Verse 35

शिल्पिकः स्वर्णकारकश्च दारुकः कांस्यकारकः । काडुकः कुम्भकारश्च प्रकृत्या उत्तमाश्च षट्

ਸ਼ਿਲਪੀ, ਸੁਨਾਰ, ਲੱਕੜ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ, ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ, ਕਾੜੁਕ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕਾਰ (ਘੜਿਆਲ/ਘੜਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ)—ਇਹ ਛੇ ਸੁਭਾਵਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਉੱਤਮ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 36

खरवाह्युष्ट्रवाही हयवाही तथैव च । गोपाल इष्टिकाकारो अधमाधमपञ्चकम्

ਗਧੇ ਦਾ ਹੰਕਾਰਾ/ਚਾਲਕ, ਊਠ ਦਾ ਚਾਲਕ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਚਾਲਕ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਪਾਲ (ਗਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਪੰਜ ‘ਅਧਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਮ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 37

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते अन्त्यजाः स्मृताः

ਧੋਬੀ, ਚਮੜਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਟ (ਅਦਾਕਾਰ/ਨਰਤਕ) ਅਤੇ ਬੁਰੂਡ; ਅਤੇ ਕੈਵਰੱਤ, ਮੇਦ ਅਤੇ ਭਿੱਲ—ਇਹ ਸੱਤ ‘ਅੰਤ੍ਯਜ’ (ਸਮਾਜਕ ਹਾਸੀਏ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 38

यो यस्य हीनो वर्णेन स चाष्टादशमो नरः । सर्वासां प्रकृतीनां च उत्तमा मध्यमाः समाः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਹੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਉੱਤਮ’ ਤੇ ‘ਮੱਧਮ’ ਨੂੰ ਇਸ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 39

भेदास्त्रयः समाख्याता विज्ञेयाः स्मृतिनिर्णयात् । शिल्पिनः सप्त विज्ञेया उत्तमाः समुदाहृताः

ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰਣਯ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪੀ ਜਾਣੇ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 40

स्वर्णकृत्कंबुकश्चैव तन्दुलीपुष्पलावकः । तांबूली नापितश्चैव मणिकारश्च सप्तधा

ਉਹ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਸੁਨਾਰ, ਸ਼ੰਖ-ਕਾਰ, ਚਾਵਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲਾਵਾ (ਭੁੰਨੇ ਦਾਣੇ) ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਪਾਨ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਈ, ਅਤੇ ਮਣੀ-ਕਾਰ (ਜੌਹਰੀ)।

Verse 41

न स्नानं देवताहोमस्तपोनियम एव च । न स्वाध्यायवषट्कारौ न च शुद्धिर्विवाहिता

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨ ਸਨਾਨ ਦਾ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ, ਨ ਦੇਵਤਾ-ਹੋਮ; ਨ ਤਪ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਬਾਧਤਾ। ਨ ਸਵਾਧਿਆਇ ਨਾਲ ਵਸ਼ਟਕਾਰ, ਅਤੇ ਨ ਵਿਆਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 42

एतासां प्रकृतीनां च गुरुपूजा सदोदिता । विप्राणां प्राकृतो नित्यं दानमेव परो विधिः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਰਮ ਵਿਧੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 43

सर्वेषामेव वर्णानामाश्रमाणां महामुने । सर्वासां प्रकृतीनां च विष्णुभक्तिः सदा शुभा

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ! ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਕਤੀ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ।

Verse 44

इति ते कथितं सर्वं यथाप्रकृतिसंभवम् । कथां शृणु महापुण्यां शूद्रः शुद्धिमगाद्यथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ ਕਥਾ ਸੁਣ—ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 45

इदं पुराणं परमं पवित्रं विशुद्धधीर्यस्तु शृणोति वा पठेत् । विधूय पापानि पुरार्जितानि स याति विष्णोर्भवनं क्रियापरः

ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ, ਕਰਮਧਰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 242

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्येऽष्टादशप्रकृतिकथनंनाम द्विचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖ੍ਯਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ “ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼” ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ 242 ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।