Adhyaya 215

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सांप्रतं वद नः सूत श्राद्धकल्पस्य यो विधिः । विस्तरेण महाभाग यथा तच्चाक्षयं भवेत्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ, ਹੇ ਸੂਤ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੋ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 2

कस्मिन्काले प्रकर्तव्यं श्राद्धं पितृपरायणैः । कीदृशैर्ब्राह्मणैस्तच्च तथा द्रव्यैर्महामते

ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਲੋਕ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ? ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ/ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਮ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ?

Verse 3

सूत उवाच । एतदर्थं पुरा पृष्टो मार्कंडेयो महामुनिः । रोहिताश्वेन विप्रेंद्रा हरिश्चन्द्र सुतेन सः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਹਾਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।

Verse 4

हरिश्चन्द्रे गते स्वर्गं रोहिताश्वे नृपे स्थिते । तीर्थयात्राप्रसंगेन मार्कण्डो मुनिसत्तमः

ਜਦ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਰਕੰਡ (ਮਾਰਕੰਡੇਯ) ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 5

सरय्वाः संगमे पुण्ये स्नानार्थं समुपस्थितः । तत्र स्नात्वा पितॄन्देवान्संतर्प्य विधिपूर्वकम्

ਉਹ ਸਰਯੂ ਦੇ ਪੁੰਨਯੋਗ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ।

Verse 6

प्रविष्टस्तां पुरीं रम्यामयोध्यां सत्यनामिकाम् । रोहिताश्वोऽपि तं श्रुत्वा समायातं मुनीश्वरम् । पदातिः प्रययौ तूर्णं दूरदेशं तु सम्मुखम्

ਉਹ ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੀ ਨਗਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਤ੍ਯ-ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਵੀ ਪੈਦਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁਖੋ-ਮੁਖ ਮਿਲਣ ਲੱਗਾ।

Verse 7

ततः प्रणम्य तं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्थितः । प्रोवाच मधुरं वाक्यं विनयेन समन्वि तः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹਿਆ। ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 8

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ भूयः सुस्वागतं मुने । धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं संप्राप्तः परमां गतिम् । यत्ते पादरजोभिर्मे मूर्द्धजा विमलीकृताः

ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ—ਫਿਰ ਵੀ ਅਤਿ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੇ। ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

Verse 9

एवमुक्त्वा गृहीत्वा तं स्वहस्तालंबनं तदा । ययौ तत्र सभास्थानं बृहत्सिंहासनाश्रयम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਸਭਾ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿੰਹਾਸਨ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 10

सिंहासने निवेश्याथ तं मुनिं पार्थिवोत्तमः । उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः

ਉਸ ਉੱਤਮ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸਿੰਹਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਆਪ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਖੜਾ/ਸਥਿਤ ਰਹਿਆ।

Verse 11

ततः प्रोवाच मधुरं विनयावनतः स्थितः । निःस्पृहस्यापि विप्रेंद्र कि वाऽगमनकारणम्

ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਤਮਸਤਕ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 12

तद्ब्रवीहि यथातथ्यं करोमि तव सांप्रतम् । अदेयमपि दास्यामि गृहायातस्य ते विभो

ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਤੁਹਾਡੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਏ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਦੇਯ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 13

मार्कंडेय उवाच । तीर्थयात्राप्रसंगेन वयमत्र समागताः । सरय्वाः संगमे पुण्ये कल्ये यास्याम्यहे पुनः

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਅਗਲੇ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਮੈਂ ਫਿਰ ਸਰਯੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।”

Verse 14

निःस्पृहैरपि द्रष्टव्या धर्मवन्तो द्विजोत्तमाः । ततः प्रोक्तं पुराण ज्ञैर्ब्राह्मणैः शास्त्रदृष्टिभिः

ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਧਰਮਵਾਨ ਦਵਿਜੋਤਮਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਇਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 15

धर्मवन्तं नृपं दृष्ट्वा लिंगं स्वायंभुवं तथा । नदीं सागरगां चैव मुच्येत्पापाद्दिनोद्भवात्

ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਦੇ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਉੱਠਦੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

एवमुक्त्वा ततश्चक्रे पृच्छां स मुनिसत्तमः । तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं पुरःस्थं विनयान्वितम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮুনি ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਬੱਬਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ।

Verse 17

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् । कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं धनम्

“ਕੀ ਤੇਰੇ ਵੇਦ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋਏ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਅਧਿਐਨ ਸਫਲ ਹੈ? ਕੀ ਤੇਰੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਤੇ ਪਤਨੀ ਸਫਲ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਧਨ ਸਫਲ ਹੈ?”

Verse 18

रोहिताश्व उवाच । कथं स्युः सफला वेदाः कथं स्यात्सफलं श्रुतम् । कथं स्युः सफला दाराः कथं स्यात्सफलं धनम्

ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਵੇਦ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਸ਼੍ਰੁਤਿ-ਅਧਿਐਨ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਧਨ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?”

Verse 19

मार्कंडेय उवाच । अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਵੇਦ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਫਲਦੇ ਹਨ; ਸ਼੍ਰੁਤਿ-ਵਿਦਿਆ ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਫਲਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸੁਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਫਲਦੀ ਹੈ; ਧਨ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਫਲਦਾ ਹੈ।”

Verse 20

एवं ज्ञात्वा महाराज नान्यथा कर्तुमर्हसि

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ।

Verse 21

चत्वार्येतानि कृत्यानि मयोक्तानि च तानि ते । यथा तानि प्रकृत्यानि लोकद्वयमभीप्सता

ਇਹ ਚਾਰ ਕਰਤੱਬ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹੇ ਹਨ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ—ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ—ਦੀ ਕਲਿਆਣ-ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਂਗ ਅਚਰਣ ਕਰੇ।

Verse 22

एवमुक्त्वा ततश्चक्रे कथाश्चित्राश्च तत्पुरः । राजर्षीणां पुराणानां देवर्षीणां विशेषतः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ—ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ।

Verse 23

ततः कथावसाने च कस्मिंश्चिद्द्विजसत्तमाः । पप्रच्छ तं मुनिश्रेष्ठं रोहिताश्वो महीपतिः

ਫਿਰ ਕਥਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਧਰਤੀਪਤੀ ਰਾਜਾ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 24

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि श्राद्धकल्पमहं यतः । दृश्यंते बहवो भेदा द्विजानां श्राद्धकर्मणि

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਭਿੰਨਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 25

मार्कंडेय उवाच । सत्यमेतन्महाभाग यत्पृष्टोऽस्मि नृपोत्तम । श्राद्धस्य बहवो भेदाः शाखाभेदैर्व्यवस्थिताः

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦ ਹਨ, ਜੋ ਵੇਦਿਕ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 26

तस्मात्ते निर्णयं वच्मि भर्तृयज्ञेन यत्पुरा । आनर्त्ताधिपतेः प्रोक्तं सम्यक्छ्राद्धस्य लक्षणम्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਨਿਰਣਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਯਥਾਵਿਧਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਆਨਰਤ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮ੍ਯਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਨ।

Verse 27

भर्तृयज्ञं सुखासीनं निजाश्रमपदे नृपः । आनर्ताधिपतिर्गत्वा प्रणिपत्य ततोऽब्रवीत्

ਰਾਜਾ—ਆਨਰਤ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ—ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖਾਸੀਨ ਵੇਖ ਕੇ ਉਥੇ ਗਿਆ; ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 28

आनर्त उवाच । सांप्रतं वद मे ब्रह्मञ्छ्राद्धकल्पं पित्रीप्सितम् । येन मे तुष्टिमायांति पितरः श्राद्धतर्पिताः

ਆਨਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ।

Verse 29

कः कालो विहितः श्राद्धे कानि द्रव्याणि मे वद । श्राद्धार्हाणि तथान्यानि मेध्यानि द्वि जसत्तम । यानि योज्यानि वांछद्भिः पितृणां तृप्तिमुत्तमाम्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਸਮਾਂ ਵਿਧਿਤ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੇਧ੍ਯ (ਪਵਿੱਤਰ) ਪਦਾਰਥ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਛੁਕ ਲੋਕ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।

Verse 30

कीदृशा ब्राह्मणा ब्रह्मञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः । कीदृशा वर्जनीयाश्च सर्वं मे विस्तराद्वद

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ? ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 31

भर्तृयज्ञ उवाच । अहं ते कीर्तयिष्यामि श्राद्धकल्पमनुत्तमम् । यं श्रुत्वाऽपि महाराज लभेच्छ्राद्धफलं नरः

ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦੀ ਅਤਿਉੱਤਮ ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

श्राद्धमिदुक्षयेऽवश्यं सदा कार्यं विपश्चिता । यदि ज्येष्ठतमः सर्गः सन्तानं च तथा नृप

ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਤ, ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ, ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਹ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਭੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 33

शीतार्ता यद्वदिच्छंति वह्निं प्रावरणानि च । पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्सामाश्चन्द्रसंक्षयम्

ਜਿਵੇਂ ਠੰਢ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਅੱਗ ਅਤੇ ਓੜ੍ਹਣ-ਪਹਿਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਭੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਿਤ੍ਰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੋਣ, ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 34

दरिद्रोपहता यद्वद्धनं वांछंति मानवाः । पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्क्षामाश्चन्द्रसं क्षयम्

ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਭੁੱਖ ਤੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਿਤ੍ਰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੋਣ, ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਅਵਸਰ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

यथा वृष्टिं प्रवांछन्ति कर्षुकाः सस्यवृद्धये । तथात्मप्रीतये तेऽपि प्रवांछन्तींदुसंक्षयम्

ਜਿਵੇਂ ਖੇਤੀਹਾਰ ਫਸਲ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਵਰਖਾ ਦੀ ਤਾਂਘ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰ ਭੀ ਇੰਦੂ ਦੇ ਸੰਕ੍ਸ਼ਯ, ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਦੇ ਹਨ।

Verse 36

यथोषश्चक्रवाक्यश्च वांछन्ति रवि दर्शनम् । पितरस्तद्वदिच्छंति श्राद्धं दर्शसमुद्भवम्

ਜਿਵੇਂ ਉਸ਼ਾ ਅਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਿਤਰ ਦਰਸ਼ਾ (ਅਮਾਵਸਿਆ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

जलेनापि च यः श्राद्धं शाकेनापि करोति वाः । दर्शस्य पितरस्तृप्तिं यांति पापं प्रण श्यति

ਜੇ ਕੋਈ ਦਰਸ਼ਾ (ਅਮਾਵਸਿਆ) ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜਲ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸਾਦੇ ਸਾਗ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

अमावास्यादिने प्राप्ते गृहद्वारं समाश्रिता । वायुभूताः प्रवांछन्ति श्राद्धं पितृगणा नृणाम् । यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासास माकुलाः

ਅਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਦਿਨ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਗਣ—ਵਾਯੂ ਵਰਗੇ ਸੁਕਸ਼ਮ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 39

ततश्चास्तं गते भानौ निराशा दुःखसंयुताः । निःश्वस्य सुचिरं यांति गर्हयंति स्ववंशजम्

ਫਿਰ ਜਦ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲੰਮਾ ਹਾਹ ਭਰ ਕੇ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 40

आनर्त उवाच । किमर्थं क्रियते श्राद्धममावास्यादिने द्विज । विशेषेण ममाचक्ष्य विस्तरेण यथातथम्

ਆਨਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਸਮਝਾਓ।

Verse 41

मृताश्च पुरुषा विप्र स्वकर्मजनितां गतिम् । गच्छन्ति ते कथं तस्य सुतस्याश्रयमाययुः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਸਰੇ (ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ) ਕਿਵੇਂ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ?

Verse 42

एष नः संशयो विप्र सुमहान्हृदि संस्थितः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਇਹੀ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਸੰਦੇਹ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 43

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाभाग यत्त्वया व्याहृतं वचः । स्वकर्मार्हां गतिं यांति मृताः सर्वत्र मानवाः

ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਜੋ ਬਚਨ ਤੁਸੀਂ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 44

परं यथा समायांति वंशजस्याश्रयं प्रति । तथा तेऽहं प्रव क्ष्यामि न तथा संशयो भवेत्

ਪਰ ਉਹ ਵੰਸ਼ਜ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਫਿਰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰਹੇ।

Verse 45

मृता यांति तथा राजन्येऽत्र केचिन्महीतले । ते जायंते न मर्त्येऽत्र यावद्वंशस्य संस्थितिः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਮਰੇ ਹੋਏ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।

Verse 46

परं शुभात्मका ये च ते तिष्ठंति सुरालये । पापात्मानो नरा ये च वैवस्वतनिवासिनः

ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਉਹ ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੇ ਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 47

अन्यदेहं समाश्रित्य भुंजानाः कर्मणः फलम् । शुभं वा यदि वा पापं स्वयं विहितमात्मनः

ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਪ—ਜੋ ਕਰਤੂਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

Verse 48

यमलोके स्थितानां हि स्वर्गस्थानामपि क्षुधा । पिपासा च तथा राजंस्तेषां संजायतेऽधिका

ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆਂ ਨੂੰ ਭੀ—ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 49

यावन्नरत्रयं राजन्मातृतः पितृतस्तथा । तेषां च परतो ये च ते स्वकर्म शुभाशुभम् । भुंजते क्षुत्पिपासा च न तेषां जायते क्व् चित्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਾਤਾ ਪੱਖੋਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਪੱਖੋਂ ‘ਤਿੰਨ ਪੁਰਖ’ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਭੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ।

Verse 50

तत्रापि पतनं तस्मात्स्थानाद्भवति भूमिप । वंशोच्छेदान्पुनः सर्वे निपतंति महीतले । त्रुटद्रज्जुनिबद्धं हि भांडं यद्वन्निराश्रयम्

ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਭੀ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਪਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੰਸ਼ ਛਿੰਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਸਭ ਮੁੜ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਘੜਾ ਆਸਰਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

एतस्मात्कारणाद्यत्नः सन्तानाय विचक्षणैः । प्रकर्तव्यो मनुष्येंद्र वंशस्य स्थितये सदा

ਇਸ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਥਿਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇ।

Verse 52

अपि द्वादशधा राजन्नौरसादिसमु द्भवाः । तेषामेकतमोऽप्यत्र न दैवाज्जायते सुतः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਾਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਔਰਸ ਆਦਿ—ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵੀ ਕੇਵਲ ਦੈਵ (ਭਾਗ) ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 53

पितॄणां गुप्तये तेन स्थाप्योऽश्वत्थः समाधिना । पुत्रवत्परिपाल्यश्च निर्विशेषं नराधिप

ਇਸ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸਮਾਧਿ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਤਥ (ਪੀਪਲ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 54

यावत्संधारयेद्भूमिस्तमश्वत्थं नराधिप । कृतोद्वाहं समं शम्या तावद्वंशोऽपि तिष्ठति

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉਸ ਅਸ਼ਵਤਥ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਵੰਸ਼ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਮਿਆ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਜਿਵੇਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਵਿਵਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।

Verse 55

अश्वत्थजनका मर्त्या निपत्य जगती तले । पापामुक्ताः समायांति योनिं श्रेष्ठां शुभान्विताः

ਜੋ ਮਰਤਭੋਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਵਤਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ‘ਜਨਕ’ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ-ਸੰਯੁਕਤ ਉੱਤਮ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 56

एतस्मात्कारणादन्नं नित्यं देयं तथोदकम् । समुद्दिश्य पितॄन्राजन्यतस्ते तन्मयाः स्मृताः

ਇਸ ਕਾਰਣ ਅੰਨ ਨਿੱਤ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਵੀ; ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 57

अदत्त्वा सलिलं सस्यं पितॄणां यो नराधिप । स्वयमश्नाति वा तोयं पिवेत्स स्यात्पितृद्रुहः । स्वर्गेऽपि च न ते तोयं लभंते नान्नमेव च

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਤੇ ਅੰਨ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪ ਖਾਂਦਾ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਨਾ ਅੰਨ।

Verse 58

न दत्तं वंशजैर्मर्त्यैश्चेद्व्यथां यांति दारुणाम् । क्षुत्पिपासासमुद्भूतां तस्मात्संतर्पयेत्पितॄन्

ਜੇ ਮਰਤ ਲੋਕ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਅਰਪਣ ਨਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਪਿਤ੍ਰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 59

नित्यं शक्त्या नरो राजन्पयोऽन्नैश्च पृथग्विधैः । तथान्यैर्वस्त्रनैवेद्यैः पुष्पगन्धानुलेपनैः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ—ਵਸਤ੍ਰ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਲੇਪਨ—ਦੁਆਰਾ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 60

पितृमेधादिभिः पुण्यैः श्राद्धैरुच्चावचैरपि । तर्पितास्ते प्रयच्छंति कामानिष्टान्हृदि स्थितान् । त्रिवर्गं च महाराज पितरः श्राद्धतर्पिताः

ਪਿਤ੍ਰ-ਮੇਧ ਆਦਿ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ (ਸਰਲ ਜਾਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ) ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਦ ਪਿਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਇੱਛਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪਿਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 61

तर्पयंति न ये पापाः स्वपितॄन्नित्यशो नृप । पशवस्ते सदा ज्ञेया द्विपदाः शृंगवर्जिताः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਪਸ਼ੂ ਸਮਾਨ ਜਾਣੇ ਜਾਣ—ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 215

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनंनाम पञ्चदशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੱਸੀ-ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਛੇਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨਾਗਰਖੰਡ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਅਵਸ਼੍ਯਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।