Adhyaya 111

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शिवक्षेत्राणि यैर्विप्रैः समानीतानि तत्र च । तेषां सर्वाणि गोत्राणि वद सूतज विस्तरात्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਗੋਤ੍ਰ ਤੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰ।”

Verse 2

कस्य गोत्रोद्भवैर्विप्रैः किं क्षेत्रं समुपार्जितम् । शंकरस्य प्रसादेन तस्मिन्काल उपस्थिते

“ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਕਿਹੜੇ ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਹੜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?”

Verse 3

कियत्यपि च गोत्राणि चमत्कारपुरोत्तमे । स्थापितानि सुभक्तेन तेनानर्तेन सूतज

“ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ! ਚਮਤਕਾਰ ਨਾਮਕ ਉਸ ਉੱਤਮ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਗੋਤ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ—ਉਸ ਭਗਤ ਅਨਰਤ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ?”

Verse 4

त्वया प्रोक्तं पुरा दत्तं पुरं कृत्वा द्विजन्मनाम् । न च तेषां कृता संख्या तस्मात्तां परिकीर्तय

“ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਨਿਵਾਸ-ਨਗਰ ਬਣਾਕੇ ਉਹ ਪੁਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਤੂੰ ਫਿਰ ਉਚਾਰ।”

Verse 5

सूत उवाच । उपदेशः पुरा दत्तो द्विसप्ततिमुनीश्वरैः । आनर्ताधिपतिः पूर्वं कुष्ठरोग प्रपीडितः । शंखतीर्थं समागत्य स्नानं चक्रे त्वरान्वितः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੱਤਰ ਮਹਾਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਨਰਤ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕੋੜ੍ਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ; ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੰਖ-ਤੀਰਥ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧਿ ਲਈ ਸਨਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 6

तेन नाशं गतः कुष्ठो भूपतेस्तस्य तत्क्षणात् । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्निर्वि ण्णस्य तनुं प्रति

ਉਸ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਭੂਪਤੀ ਦਾ ਕੋੜ੍ਹ ਉਸੇ ਪਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਤੀ ਗਹਿਰੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 7

ततः स नीरुजो भूत्वा तोषेण महतान्वितः । तानुवाच मुनिश्रेष्ठान् प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

ਫਿਰ ਉਹ ਨੀਰੋਗ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 8

सुवर्णं वा गजाश्वं वा राज्यं सकलमेव वा । भवद्भ्यः संप्रदास्यामि तस्मादब्रूत द्विजोत्तमाः

‘ਸੋਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ, ਜਾਂ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਹੀ—ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗਾ।’ ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸੋ (ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।

Verse 9

यद्यस्य रोचते यावन्मात्रमन्यदपि द्विजाः । प्रसादः क्रियतां मह्यं दीनस्य प्रणतस्य च

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ—ਜਿੰਨੀ ਮਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ—ਉਹ ਮੰਗੋ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਦीन ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹਾਂ।

Verse 10

ब्राह्मणा ऊचुः । निष्परिग्रहधर्माणो वानप्रस्था वयं द्विजाः । सद्यःप्रक्षालकाः किं नो राज्येन विभवेन च

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਸੀਂ ਦਵਿਜ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਹਾਂ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ। ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ; ਸਾਨੂੰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਭਵ ਨਾਲ ਕੀ ਲੋੜ?

Verse 11

राजोवाच उपकारं समासाद्य यः करोति न पापकृत् । उपकारं पुनस्तस्य स कृतघ्न उदाहृतः

ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ: ਜੋ ਉਪਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਾਪਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ (ਅਰਥਾਤ ਬੁਰਾਈ ਨਾਲ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ), ਉਹ ਪਾਪੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ‘ਕ੍ਰਿਤਘਨ’—ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

ब्रह्मघ्नं च सुरापे च चौरे भग्नव ते शठे । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਸੁਰਾਪੀ, ਚੋਰ, ਵਰਤ-ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਛਲੀਆ ਲਈ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ—ਕ੍ਰਿਤਘਨ—ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ।

Verse 16

तस्मात्त्वं गच्छ राज्यं स्वं स्वधर्मेण प्रपालय । इह लोके परे चैव येन सौख्यं प्रजायते

ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 18

तत्र गत्वा प्रहृष्टा त्माकृत्वा रम्यं महेश्वरम् । गीतनृत्यसवाद्यैश्च रात्रिजागरणादिभिः । चकार पूर्ववद्राज्यं समंताद्धतकंटकम्

ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਧਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਤ-ਜਾਗਰਣ ਆਦਿ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਾਂਟਿਆਂ (ਕਲੇਸ਼ਾਂ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 19

चिंतयानो दिवानक्तं ब्राह्मणान्प्रति तत्सदा । कथं तेषां द्विजेंद्राणामुपकारो भविष्यति । मदीयो मम यैर्दत्तं गात्रमेतत्पुनर्नवम्

ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ: “ਉਹ ਦਵਿਜ-ਇੰਦਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?”

Verse 20

तेऽपि सर्वे मुनिश्रेष्ठाः खेचरत्व समन्विताः । तपःशक्त्या यांति नानातीर्थेषु भक्तितः

ਉਹ ਮুনি-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀ, ਖੇਚਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 21

तेषु स्नानं जपं कृत्वा तथैव पितृतर्पणम् । प्राणयात्रां पुनश्चक्रुस्तत्रागत्य स्व आश्रमे

ਉਥੇ ਸਨਾਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 22

अन्ये तत्रैव कुर्वंति नित्यकृत्यानि ये द्विजाः । तथान्ये दूरमासाद्य तीर्थं दृष्ट्वा मनोहरम्

ਕੁਝ ਦਵਿਜ ਉਥੇ ਹੀ ਨਿੱਤ-ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਉਸ ਮਨੋਹਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 23

उषित्वा रजनीं तत्र द्विरात्रं वा पुनर्गृहम् । समागच्छंति चान्ये तु त्रिरात्रेण समाययुः

ਉਥੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਜਾਂ ਦੋ ਰਾਤਾਂ ਵੱਸ ਕੇ ਕੁਝ ਘਰ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

वाराणस्यां प्रयागे वा पुष्करे वाथ नैमिषे । प्रभासे वाऽथ केदारे ह्यन्यस्मिन्नहि वांछ्यते

ਚਾਹੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਜਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਜਾਂ ਨੈਮਿਸ਼; ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੇਦਾਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਮਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।

Verse 25

कदाचिदथ ते सर्वे कार्तिक्यां पुष्करत्रये । गता विनिश्चयं कृत्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः

ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਲਈ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਤ੍ਰਯ ਵੱਲ ਗਏ।

Verse 26

पंचरात्रं वसिष्यामो वयं तत्र समाहिताः । तस्माद्वह्निषु दारेषु रक्षा कार्या स्वशक्तितः

“ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਧਿਆਨ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਵੱਸਾਂਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗਾਂ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ (ਪਤਨੀਆਂ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ।”

Verse 27

एवं ते समयं कृत्वा गता यावद्द्विजोत्तमाः । तावद्ध पतिना ज्ञाता न कश्चित्तत्र तिष्ठति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਉੱਤਮ ਜਦ ਤੱਕ ਚਲੇ ਗਏ; ਤਦ ਪਤੀ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ।

Verse 28

तेषां मध्ये मुनींद्राणां सुतीर्थाश्रमवासिनाम् । दमयंतीति विख्याता चंद्रबिंबसमानना

ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਤੀਰਥ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਵਾਸੀ ਮੁਨੀੰਦਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦਮਯੰਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਬਿੰਬ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਸੀ।

Verse 29

तामुवाच रहस्येवं व्रज त्वं चारुहासिनि । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ममादेशोऽधुना ध्रुवम्

ਉਸ ਨੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀਏ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾ; ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।”

Verse 30

तत्र तिष्ठंति याः पत्न्यो मुनीनां भावितात्मनाम् । भूषणानि विचित्राणि तासां यच्छ यथेच्छया

“ਉੱਥੇ ਸੰਯਮਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਗਹਿਣੇ ਦੇ ਦੇ।”

Verse 31

न तासां पतयोऽस्माकं प्रकुर्वंति प्रतिग्रहम् । कथंचिदपि सुश्रोणि लोभ्यमानापि भूरिशः

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ—ਸਾਡੇ ਮੁਨੀ—ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀਏ, ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।”

Verse 32

स्त्रीणां भूषणजा चिन्ता सदा चैवाधिका भवेत् । लौल्यं च कौतुकं चैव सदा भूषणजं भवेत्

ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਚਿੰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਕਰਕੇ ਚੰਚਲ ਲਾਲਸਾ ਤੇ ਕੌਤੁਹਲ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਾਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 33

अपि मृन्मयकं किंचित्काष्ठसूत्रमयं च वा । जतुकाचमयं वापि नारी धत्ते विभूषणम्

ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਧਾਗੇ ਦਾ, ਜਾਂ ਰਾਲ ਤੇ ਕੱਚ ਦਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਨਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗਹਿਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 34

एष एव भवेत्तेषामुपकारस्यसंभवः । उपायः पद्मपत्राक्षि न चान्योऽस्ति कथंचन

ਇਹੀ ਇਕ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗੀ; ਹੇ ਕਮਲ-ਪੱਤ੍ਰ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 35

सा तथेति प्रतिज्ञाय विचित्राभरणानि च । गृहीत्वा हर्षसंयुका ततस्तत्क्षेत्रमाययौ

ਉਸ ਨੇ “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ; ਅਦਭੁਤ ਗਹਿਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹਰਖ ਭਰਿਆ, ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ।

Verse 36

मणिमुक्तामयान्येव कुण्डलानि शुभानि च । तथा चन्द्रोज्ज्वलाहारान्नूपुराणि बृहंति च

ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸ਼ੁਭ ਕੁੰਡਲ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਉਜਲੇ ਹਾਰ, ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਡੇ ਨੂਪੁਰ (ਪੈਜਣੀਆਂ) ਵੀ।

Verse 37

इन्द्रनीलमहानीलवैडूर्यखचितानि च । पद्मरागैस्तथा वज्रैर्माणिक्यैश्च मनोरमैः

ਇੰਦਰਨੀਲ, ਮਹਾਨੀਲ ਅਤੇ ਵੈਡੂਰਯ (ਬਿੱਲੌਰੀ) ਨਾਲ ਜੜੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਪਦਮਰਾਗ, ਵਜ੍ਰ, ਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 38

केशैः कंकणैर्दिव्यैः शक्रचापनिभैः शुभैः । हेमसूत्रैश्च जात्यैश्च मेखलाभिस्तथैव च

ਦਿਵ੍ਯ ਕੰਗਣ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ; ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੂਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਉੱਤਮ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮੇਖਲਾਵਾਂ (ਕਮਰਬੰਦਾਂ) ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 39

अथ सा बोधने विष्णोः संप्राप्ते दिवसे शुभे । उपवासपरा स्नाता एकस्मिन्सलिलाशये

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਬੋਧਨ—ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਹ ਵਰਤ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਤਰੀ।

Verse 40

तीरदेशे निवेश्यैव महाभूषणपर्वतम् । यस्य प्रभाभिरुग्राभिर्व्याप्तं गगनमंडलम्

ਅਤੇ ਤੀਰ ਦੇਸੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ‘ਪਹਾੜ’ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੀਖੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 41

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्तापस्यः कौतुकान्विताः । कीदृशा राजपत्नी सा किंरूपा किंविभूषणा

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਪੱਸਵਿਨੀਆਂ, ਕੌਤੁਕ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ: “ਉਹ ਰਾਣੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ—ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ, ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੈ?”

Verse 42

अथ तास्तां समालोक्य दिव्यभूषणभूषिताम् । सुरूपांगीं समाधिस्थां चित्ते चिन्तां प्रचक्रिरे

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਦਿਵ੍ਯ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ—ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 43

धन्येयं भूपतेर्भार्या यैवं भूषणभूषिता । दमयंती सुरूपाढ्या सर्वलक्षणलक्षिता

“ਧੰਨ ਹੈ ਇਹ ਭੂਪਤੀ ਦੀ ਭਾਰਿਆ, ਜੋ ਐਸੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੈ—ਦਮਯੰਤੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ।”

Verse 44

समाध्यंतं समासाद्य तापसीर्वीक्ष्य साऽपि च । दमयंती नमश्चक्रे ताः सर्वा विधिपूर्वकम्

ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਤਪੱਸਵਿਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਦਮਯੰਤੀ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 45

ताः कृतांजलिना प्राह वल्गुवाक्यं मनोहरम् । मयायं भूषणस्तोम उद्दिश्य गरुडध्वजम् । कल्पितोऽद्य दिने स्नात्वा समुपोष्य दिने हरेः

ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਇਹ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਮੈਂ ਗਰੁੜ-ਧਵਜ ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ…”

Verse 46

तस्माद्गृह्णंतु तापस्यो मया दत्तानि वांछया । भूषणानि विचित्राणि प्रसादः क्रियतां मम

“ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤਪੱਸਵਿਨੀਓ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਗਹਿਣੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ—ਮੇਰੀ ਭੇਟ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰ ਕੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰੋ।”

Verse 47

ततश्चैकाऽब्रवीत्तासामेषा मुक्तावली मम । इमां देहि न मे वांछा विद्यतेऽन्या नृपप्रिये

ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਮੇਰੀ ਹੈ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇ। ਹੇ ਰਾਜਪ੍ਰਿਯੇ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।”

Verse 48

ततस्तया विहस्योच्चैः प्रक्षाल्य चरणौ स्वयम् । दत्ता मुक्तावली तस्या वस्त्रैर्दिव्यैः समन्विता । यस्याः षण्माषतुल्यानि मौक्तिकान्यमलानि च

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੀ ਹੱਸ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ—ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਮੋਤੀ ਹਰ ਇੱਕ ਛੇ ਮਾਸ਼ਾ ਭਾਰ ਦੇ ਸਨ।

Verse 49

शरत्काले यथा व्योम्नि नक्षत्राणि द्विजोत्तमाः । तथान्या स्पर्द्धया युक्ता ययाचेऽमलवर्चसम् । हारं निर्मूल्यतायुक्तं चित्ताह्लादकरं परम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ-ਕਾਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਈਰਖਾ-ਸਪਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਅਮੋਲ ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਰ ਮੰਗਣ ਲੱਗੀ।

Verse 50

अथ सा तं करे कृत्वा तस्या हारं प्रयच्छति । तावदन्या प्रजग्राह हारं शृंगारलालसा

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਹਾਰ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਓਸੇ ਪਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੀ ਇਕ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਹਾਰ ਝਪਟ ਕੇ ਲੈ ਲਿਆ।

Verse 51

ततः शेषाश्च तापस्यो भूषणार्थं समुत्सुकाः । सस्पर्द्धा जगृहुस्तानि भूषणानि स्वयं द्विजाः

ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਤਪਸਵਿਨੀਆਂ ਵੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਸਪਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਉਹ ਗਹਿਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਲੈ ਗਈਆਂ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ!

Verse 52

अन्याश्चान्याकरे कृत्वा भूषणं सुमनोहरम् । बलादाकृष्य जग्राह धर्षयित्वा ततः परम्

ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਨੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਗਹਿਣਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਬਲ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਛੀਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਅਪਮਾਨ ਵੀ ਕਰ ਬੈਠੀ।

Verse 53

यथायथा प्रगृह्णंति तापस्यो भूषणार्चिताः । तथातथास्याः संजज्ञे दमयंत्या मुदा हृदि

ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਤਪਸਵਿਨੀਆਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਦਮਯੰਤੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਨੰਦ ਉਪਜਦਾ ਗਿਆ।

Verse 54

अन्यानि च प्रचिक्षेप शतशोऽथ सहस्रशः । न तृप्तिर्जायते तासां तथापि द्विजसत्तमाः

ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਦਾਨ ਵੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ; ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਈ।

Verse 55

भूषणाभावमासाद्य ततः सा पार्थिवप्रिया । हृष्टा प्रोवाच ताः सर्वाः संतोषः क्रियतामिति

ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਰਾਣੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ: “ਸੰਤੋਖ ਧਾਰਨ ਕਰੋ।”

Verse 56

पुनश्चैवानयिष्यामि प्रभाते नात्र संशयः । अन्यानि च विचित्राणि यस्या रोचंति यानि च

“ਫਿਰ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਲਿਆਵਾਂਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ, ਜੋ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।”

Verse 57

ततस्ताः सकलाः प्रोचुर्गच्छ त्वं पार्थिवप्रिये । आगंतव्यं च भूयोऽपि प्रगृह्याभरणानि च

ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਬੋਲੀਆਂ: “ਜਾ, ਹੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਵੀ ਆਉਣਾ, ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਨਾਲ ਲਿਆ ਕੇ।”

Verse 58

एवमुक्ता ततस्ताभिः प्रणिपत्य नृपप्रिया । प्रहृष्टा प्रययौ तूर्णं स्वपुरं प्रति सद्द्विजाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਰਾਣੀ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਹੇ ਸਤ੍ਦਵਿਜੋ, ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ।

Verse 59

तापस्योपि गृहं गत्वा वस्त्राणि विविधानि च । भूषणानि च गात्रेषु सस्पर्द्धा निदधुस्तदा

ਫਿਰ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ; ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਭੂਸ਼ਣ ਵੀ ਧਾਰੇ—ਮਾਨੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੋੜ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।

Verse 60

तापसीनां चतुष्कं च परित्यज्य यतव्रतम् । शेषाभिः प्रगृहीतानि मण्डनानि यथेच्छया

ਪਰ ਤਪ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਚਾਰ ਤਪਸਵਿਨੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਸਿੰਗਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਬਾਕੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਡਨ-ਭੂਸ਼ਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਏ।

Verse 61

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । भूयोपि राजपत्नी सा भूषणान्यंबराणि च

ਤਦ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਉਗ ਆਇਆ, ਉਹ ਰਾਣੀ ਫਿਰ ਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅੰਬਰ—ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ—ਲੈ ਕੇ ਆਈ।

Verse 62

तथैव प्रददौ तासां जगृहुश्च तथैव ताः । एवं तस्याः प्रयच्छंत्या अहन्यहनि भक्तितः

ਉਸ ਨੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ।

Verse 63

पंचरात्रमतिक्रांतं तृप्तास्तास्तापसप्रियाः । न राज्ञी तृप्तिमायाति प्रयच्छंती प्रभक्तितः

ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀਆਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਪਰ ਰਾਣੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਪਹੁੰਚੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤਿ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੀ ਰਹੀ।

Verse 64

ततः शुश्राव तापस्यश्चतस्रोऽत्र सुनिःस्पृहाः । वल्कलाजिनधारिण्यो न तस्याः पार्श्वमागताः । न चान्या भूषिता दृष्ट्वा चक्रुरीर्ष्यां कथंचन

ਫਿਰ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਤਪਸਵਿਨੀਆਂ—ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਵਲਕਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ—ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਈਆਂ। ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 65

अथ सा त्वरितं गत्वा तासां पार्श्वमनिंदिता । भूषणानि महार्हाणि गृहीत्वा पंचमीदिने

ਤਦ ਉਹ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਮਹਾਮੁੱਲੇ ਗਹਿਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਏ।

Verse 66

ततः प्रोवाच ताः सर्वाः प्रसादः क्रियतामिति । इमानि भूषणार्थाय भूषणानि प्रगृह्यताम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ। ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਸਿੰਗਾਰ ਲਈ ਹਨ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।”

Verse 67

तापस्य ऊचुः । नास्माकं भूषणैः कार्यं भूषिता वल्कलैर्वयम् । तस्माद्गच्छ निजं हर्म्यमर्थिभ्यः संप्रदीयताम्

ਤਪਸਵਿਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਅਸੀਂ ਵਲਕਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਜੀਆਂ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹਵੈਲੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ—ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਦਾਨ ਕਰ।”

Verse 68

वदन्तीनां तया सार्धमेवं तासां द्विजोत्तमाः । चत्वारः पतयः प्राप्ता एकैकस्याः पृथक्पृथक्

ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਪਸਵਿਨੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ—ਚਾਰ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ—ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਇਆ।

Verse 69

शुनःशेपोऽथ शाक्रेयो बौद्धो दान्तश्चतुर्थकः । वियन्मार्गं हि चत्वारः स्वाश्रममाययुः

ਉਹ ਸ਼ੁਨಃਸ਼ੇਪ, ਸ਼ਾਕ੍ਰੇਯ, ਬੌੱਧ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਦਾਂਤ ਸਨ; ਚਾਰੇ ਹੀ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।

Verse 70

शेषाः सर्वे गतिभ्रंशं प्राप्य भूमार्गमाश्रिताः । अथ ते स्वाश्रमं दृष्ट्वा विकृताकारभूषणम् । किमिदंकिमिदं प्रोचुर्यत्तापस्यो विडंबिताः

ਪਰ ਹੋਰ ਸਭ, ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਗਤੀ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਿਆ ਤੇ ਵਿਗੜੇ ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ‘ਸਜਿਆ’ ਦੇਖ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੋਲੇ, “ਇਹ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਕੀ ਹੈ?”, ਕਿਉਂਕਿ ਤਪਸਵਿਨੀਆਂ ਦਾ ਉਪਹਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 71

केनैवं पाप्मनाऽस्माकमाश्रमोऽयं विडंबितः । प्रदत्त्वा तापसीनां च भूषणान्यंबराणि च

“ਕਿਸ ਪਾਪੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਇਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤਾ—ਤਪਸਵਿਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕੇ?”

Verse 72

अनया संप्रदत्तानि सर्वासां भूषणानि वै

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸੇ ਨੇ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਹਿਣੇ-ਜ਼ੇਵਰਾਂ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀਆਂ।

Verse 73

अस्माकमपि संप्राप्ता गृहे वै नृपवल्लभा । दातुं विभूषणान्येव निषिद्धाऽस्माभिरद्य सा

ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਆਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਗਹਿਣੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 74

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा ततस्ते कोप मूर्च्छिताः । ऊचुस्तां नृपतेर्भार्यां शापं दातुं मुहुर्मुहुः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 75

द्विसप्ततिर्वयं पापे स्नानार्थं पुष्करे गताः । कार्तिक्यां व्योममार्गेण मनोमारुतरंहसा

‘ਅਸੀਂ ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਬਹੱਤਰ ਜਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਲਈ ਪੁਸ਼ਕਰ ਗਏ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਅਸੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਤੇ ਪਵਨ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ।’

Verse 76

चत्वारस्त इमे प्राप्ता येषां दारैः प्रतिग्रहः । न कृतस्तस्य भूपस्य कुभार्यायाः कथंचन

‘ਇਹ ਚਾਰ ਜਣੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕੁਪਤਨੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।’

Verse 78

अथ सा तत्क्षणादेव शिलारूपा बभूव ह । निश्चेष्टा तत्क्षणादेव मुनिवाक्यादनंतरम्

ਫਿਰ ਉਹ ਉਸੇ ਪਲ ਹੀ ਪੱਥਰ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਈ; ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਹੋਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ, ਅਚਲ ਹੋ ਗਈ।

Verse 79

ततः स परिवारोऽस्यास्तद्दुःखेन समाकुलः । वाष्पपूर्णेक्षणो दीनः प्रस्थितः स्वपुरं प्रति

ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।

Verse 80

कथयामास तत्सर्वं दमयंत्याः समुद्भवम् । वृत्तांतं ब्राह्मणश्रेष्ठास्तस्याः शापसमुद्भवम्

ਉਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਦਮਯੰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਘਟਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਸ਼ਾਪ ਕਿਵੇਂ ਉੱਭਰਿਆ—ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 81

श्रुत्वा स पार्थिवस्तूर्णं वृत्तांतं शापजं तदा । प्रसादनाय विप्राणां दुःखितः स वनं ययौ

ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਵਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਬਨ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 82

ततस्ते मुनयस्तूर्णं चत्वारोऽपि महीपतिम् । ज्ञात्वा प्रसादनार्थाय भार्यार्थं समुपस्थितम्

ਤਦ ਉਹ ਚਾਰੇ ਮੁਨੀ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮੰਗਣ ਆਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 83

अग्रिहोत्राणि दारांश्च समादाय ततः परम् । कुरुक्षेत्रं समाजग्मुः खमार्गेण द्रुतं तदा

ਫਿਰ ਉਹ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 85

ततो जगाम तं देशं यत्र भार्या शिलामयी । सा स्थिता तापसीवृन्दैः सर्वतोऽपि समन्विता

ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੱਥਰ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਖੜੀ ਸੀ; ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 87

ततः कृच्छ्रात्समासाद्य संज्ञां तोयसमुक्षितः । प्रलापमकरोत्पश्चात्स्मृत्वास्मृत्वा प्रियान्गुणान्

ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਜਲ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਦਾ।

Verse 88

हा प्रिये मृगशावाक्षि मम प्राणविनाशिनि । मां मुक्त्वाऽद्य प्रियं कांतं क्व गतासि शुभानने

“ਹਾਏ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਹਿਰਣੀ-ਅੱਖੀਂ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ! ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਂਤ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਮੁਖੀ?”

Verse 89

नाभुक्ते मयि भुक्तासि निद्रां नाऽनिद्रिते गता । न सौभाग्यस्य गर्वेण ममाज्ञा लंघिता क्वचित्

“ਜਦ ਮੈਂ ਨਾ ਖਾਂਦਾ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਖਾਂਦੀ; ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਂਦੀ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਗ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਦੇ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਟਾਲਿਆ।”

Verse 90

न स्मरामि त्वया प्रोक्तं कदाचिद्वि कृतं वचः । रहस्यपि विशालाक्षि किमु भोजनसंसदि

“ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਰੜਾ ਜਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਫਿਰ ਭੋਜਨ-ਸਭਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ?”

Verse 91

सूत उवाच । एवं प्रलपतस्तस्य भूपतेः करुणं बहु । आयाता मंत्रिणस्तस्य श्रुत्वा भूपं तथाविधम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।”

Verse 92

ततः संबोध्य तं कृच्छाद्दृष्टान्तैर्वहुविस्तरैः । राजर्षीणां पुराणानां महद्व्यसनसंभवैः

ਤਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ—ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਈਆਂ ਮਹਾਂ ਵਿਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ।

Verse 93

निन्युस्तं भूपतिं दीनं वाष्पव्याकुललोचनम् । निश्वसंतं यथानागं तेजसा परिवर्जितम्

ਉਹ ਉਸ ਦੁਖੀ ਭੂਪਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਚਲੇ—ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਹਲ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸਾਂਸਾਂ ਭਰਦਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 94

पार्थिवोऽपि समन्वेष्य यत्नात्तान्सर्वतो मुनीन् । निर्विण्णः श्रमार्तश्च भार्याव्यसनदुःखितः

ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਖੋਜਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਗਿਆ—ਪਤਨੀ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ।

Verse 96

अथ तां तादृशीं दृष्ट्वा सेवकैः सकलैर्वृतः । हाहेति स मुहुः प्रोच्य मूर्च्छितः प्रापतत्क्षितौ

ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ‘ਹਾਏ ਹਾਏ’ ਕਹਿੰਦਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 111

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्याने दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तावानर्ताधिपतिकृतशोककथनंनामैकादशोत्तर शततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਮਯੰਤੀ ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ, ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦਮਯੰਤੀ ਦਾ ਪੱਥਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਆਨਰਤ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੌ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 707

तस्माद्विडंबितो यस्मादाश्रमोऽयं तपस्विनाम् । शिलारूपा च भवती तस्माद्भवतु कुत्सिता

ਇਸ ਲਈ—ਕਿਉਂਕਿ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਉਪਹਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਪੱਥਰ-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਨਿੰਦਿਤ ਤੇ ਧਿਕ্কਾਰਯੋਗ ਹੋਵੇਂ।