Adhyaya 20

Verse 1

। सूत उवाच । तत्र दाशरथी रामो वनवासाय दीक्षितः । भ्रममाणो धरापृष्ठे सीतालक्ष्मणसंयुतः

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਉੱਥੇ ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਦীক্ষਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 2

समाऽयातो द्विजश्रेष्ठा यत्र सा पितृकूपिका । तृषार्तश्च श्रमार्तश्च निषसाद धरातले

ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਿਤ੍ਰਕੂਪਿਕਾ (ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਕੂਆਂ) ਹੈ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ।

Verse 3

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भगवान्दिननायकः । अस्ताचलं जपापुष्पसन्निभो द्विजसत्तमाः

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸੱਤਮੋ, ਭਗਵਾਨ ਦਿਨਨਾਯਕ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਲਈ ਅਸਤਾਚਲ ਵੱਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਪਾ-ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਹੋਏ।

Verse 4

ततः प्लक्षनगाधस्तात्पर्णान्यास्तीर्य भूतले । सायंतनं विधिं कृत्वा सुष्वाप रघुनन्दनः

ਤਦੋਂ ਪਲਕਸ਼ ਦੇ ਵ੍ਰਿੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੱਤੇ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਨੰਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਂਝ ਦੀ ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 5

अथाऽवलोकयामास स्वप्ने दशरथं नृपम् । यद्वत्पूर्वं प्रियाऽलापसंसक्तं हृष्टमानसम्

ਫਿਰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ—ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਿਰਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ।

Verse 6

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । विप्रानाहूय तत्सर्वं कथयामास राघवः

ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਉਗ ਆਇਆ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 7

अद्य स्वप्ने मया विप्राः प्रियालापपरः पिता । अतिहृष्टमना दृष्टः श्वेतमाल्यानुलेपनः

“ਅੱਜ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਮੈਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਬਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।”

Verse 8

तत्कीदृक्परिणामोऽस्य स्वप्नस्य द्विजसत्तमाः । भविष्यति प्रजल्पध्वं परं कौतूहलं यतः

“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਕੌਤੂਹਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।”

Verse 9

ब्राह्मणा ऊचुः । पितरः श्राद्धकामा ये वृद्धिं पश्यंति वा नृप । ते स्वप्ने दर्शनं यांति पुत्राणामिति नः श्रुतम्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪਿਤਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵ੍ਰਿੱਧੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।”

Verse 10

तदस्यां कूपिकायां च स्वयमेव गया स्थिता । तेन त्वया पिता दृष्टः स्वप्ने श्राद्धस्य वांछकः

ਇਸੇ ਛੋਟੀ ਕੂਪਿਕਾ ਵਿੱਚ ਗਯਾ ਧਾਮ ਆਪ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 11

तस्मात्कुरु रघुश्रेष्ठ श्राद्धमत्र यथोदितम् । नीवारैः शाक मूलैश्च तथाऽरण्योद्भवैस्तिलैः

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ। ਨੀਵਾਰ (ਜੰਗਲੀ ਚੌਲ), ਸਾਗ ਤੇ ਮੂਲ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ।

Verse 12

अथैवामन्त्रयामास तान्विप्रान्रघुसत्तमः । श्राद्धेषु श्रद्धया युक्तः प्रसादः क्रियतामिति

ਫਿਰ ਰਘੁਸੱਤਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: “ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।”

Verse 13

बाढमित्येव ते चोक्त्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः । गताः सर्वे सुसंहृष्टा स्वकीयानाश्रमान्प्रति व

“ਬਾਢਮ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਸਨਾਨ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਭੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।

Verse 14

अथ तेषु प्रयातेषु ब्राह्मणेषु रघूत्तमः । प्रोवाच लक्ष्मणं पार्श्वे विनयावनतं स्थितम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ, ਤਦ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼ਿਰੋਮਣਿ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਖੜੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 15

शाकमूलफलान्याशु श्राद्धार्थं समुपानय । सौमित्रानय वैदेही स्वयं पचति भामिनी

“ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਸਾਗ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਲ ਲਿਆਓ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਇਹ ਲਿਆ ਆ—ਵੈਦੇਹੀ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਨਾਰੀ ਆਪ ਹੀ ਪਕਾਏਗੀ।”

Verse 16

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणस्तूर्णं जगामाऽरण्यमेव हि । श्राद्धार्थमानिनायाऽशु फलानि विविधानि च

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੁਰੰਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲਿਆ ਆਇਆ।

Verse 17

धात्रीफलानि चाऽम्राणि चिर्भटानीं गुदानि च । करीराणि कपित्थानि तथैवाऽन्यानि भूरिशः

ਉਹ ਆਂਵਲੇ, ਅੰਬ, ਤਰਬੂਜ਼ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੀਆਂ ਮਿਠਾਈਆਂ, ਕਰੀਰ ਦੀਆਂ ਫਲੀਆਂ, ਕਪਿੱਥ (ਵੁੱਡ-ਐਪਲ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਚੁਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ।

Verse 18

ततश्च पाचयामास तदर्थे जनकोद्भवा । रामादेशात्स्वयं साध्वी विनयेन समन्विता

ਫਿਰ ਜਨਕ-ਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ, ਸਾਧਵੀ ਅਤੇ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਪ ਹੀ ਪਕਾਉਣ ਲੱਗੀ।

Verse 19

ततश्च कुतपे प्राप्ते काले ते द्विजसत्तमाः । कृताह्निकाः समायाता रामभक्तिसमन्विताः

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਕੁਤਪ-ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿੱਤਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਮੁੜ ਆ ਗਏ।

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे सीता प्लक्षवृक्षांतरे स्थिता । आत्मानं गोपयामास यथा वेत्ति न राघवः

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਤਾ ਪਲਕਸ਼ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿਚ ਖੜੀ ਰਹੀ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕਾਇਆ ਕਿ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ।

Verse 21

स तां सीतेति सीतेति व्याहृत्याथ मुहुर्मुहुः । स्त्रीधर्मिणीति मत्वा तु लक्ष्मणं चेदमब्रवीत्

ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ “ਸੀਤਾ! ਸੀਤਾ!” ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤ੍ਰੀ-ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 22

वत्स लक्ष्मण शुश्रूषां विप्राणां श्राद्धसंभवाम् । पादप्रक्षालनाद्यां त्वं यथावत्कर्तुमर्हसि

ਪਿਆਰੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਪ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜੋ ਸੇਵਾ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਪੈਰ ਧੋਣ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਰਿਵਾਜੀ ਕਰਮ—ਤੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 23

बाढमित्येव संप्रोक्तो लक्ष्मणः शुभलक्षणः । चक्रे सर्वं तथा कर्म यथा नारी विचक्षणा

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ “ਬਾਢਮ” ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 24

ततो निर्वर्तिते श्राद्धे ब्राह्मणेषु गतेष्वथ । जनकस्य सुता साध्वी तत्क्षणात्समुपस्थिता

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ, ਤਦ ਜਨਕ ਦੀ ਸਾਧਵੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀਤਾ ਉਸੇ ਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 25

तां दृष्ट्वा राघवः सीतां कोपसंरक्तलोचनः । प्रोवाच परुषैर्वाक्यैर्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਘਵ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 26

आयातेषु द्विजातेषु श्राद्धकाल उपस्थिते । क्व गता वद पापे त्वं मां परित्यज्य दूरतः

“ਜਦੋਂ ਦਵਿਜ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਦੱਸ, ਹੇ ਪਾਪਣੀ—ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੰਨੀ ਦੂਰ ਕਿਉਂ ਚਲੀ ਗਈ?”

Verse 27

नैतद्युक्तं कुलस्त्रीणां विशेषादत्र कानने । विहर्तुं दूरतः शून्ये तस्मात्त्याज्याऽसि मैथिलि

“ਇਹ ਕੁਲਵੰਤੀ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਸੁੰਨੇ ਥਾਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਭਟਕਣਾ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੈਥਿਲੀ, ਤੂੰ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈਂ।”

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीता सा जनकोद्भवा । उवाच वेपमानांगी प्रस्खलंत्या गिरा ततः

ਉਸ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਜਨਕਜਾ ਡਰ ਗਈ; ਅੰਗ ਅੰਗ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਉਹ ਲੜਖੜਾਉਂਦੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪਈ।

Verse 29

न मामर्हसि कार्येऽस्मिन्गर्हितुं रघुसत्तम । यस्मादहमतिक्रान्ता स्थानादस्माच्छ्रणुष्व तत्

ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾਂ ਠਹਿਰਾਓ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟ ਗਈ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸੁਣੋ।

Verse 30

पिता तव मया दृष्टः साक्षाद्दशरथः स्वयम् । ब्राह्मणस्य शरीरस्थो द्वितीयश्च पितामहः

ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ—ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾਮਹ ਵੀ ਦੂਜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਵੇਖਿਆ।

Verse 31

पितुः पितामहोऽन्यस्य तृतीयस्य रघूत्तम । त्रयाणां च तथान्येषां त्रयोऽन्ये नृपसंनिभाः

ਹੇ ਰਘੂੱਤਮ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਦੇ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਜਾ ਵੀ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜੋ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।

Verse 32

ब्राह्मणानां मया दृष्टाः शरीरस्थाः सुहर्षिताः । मातामहानहं मन्ये तानपि त्रीनहं स्फुटम्

ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਜਲੇ ਅਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ। ਮੈਂ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਮਾਤਾਮਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।

Verse 33

ततो ऽहं लज्जया नष्टा दृष्ट्वा श्वशुरसंगमान् । येन भुक्तानि भोज्यानि पुरा मृष्टान्यनेकशः

ਫਿਰ ਮੈਂ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਓਝਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਸੁਰ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵੇਖੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਭੋਗੇ ਸਨ।

Verse 34

तथा खाद्यानि लेह्यानि चोष्याणि च विशेषतः । पिता तव कथं सोऽद्य कषायाणि कटूनि च । भक्षयिष्यति दत्तानि स्वहस्तेन मया विभो

ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੋਜਨ-ਪਦਾਰਥ ਵੀ—ਚੱਬਣ ਯੋਗ, ਚਾਟਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਚੂਸਣ ਯੋਗ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਦਿੱਤੇ ਕਸੈਲੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਪਦਾਰਥ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗਣਗੇ?

Verse 36

तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा रामो राजीवलोचनः । साधुसाध्विति तां प्राह परिष्वज्य मुहुर्मुहुः

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ‘ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।

Verse 37

ततो भुक्त्वा स्वयं रामो लक्ष्मणेन समन्वितः । सायाह्ने समनुप्राप्ते संध्याकार्यं विधाय च

ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਸਾਂਝ ਪਈ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਵੀ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 38

प्रोवाच लक्ष्मणं वत्स पर्णान्यास्तीर्य भूतले । शय्यां कुरु समानीय पादशौचाय सज्जलम्

ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਪੁੱਤਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੱਤੇ ਵਿਛਾ ਦੇ; ਸ਼ਯਿਆ ਤਿਆਰ ਕਰ। ਅਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਤਿਆਰ ਰੱਖ।’

Verse 39

ततः कोपपरीतात्मा सौमित्रिः प्राह राघवम् । नाहं शय्यां करिष्यामि पादप्रक्षालनं न च

ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਮੈਂ ਨਾ ਸ਼ਯਿਆ ਬਣਾਵਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਪੈਰ ਧੋਵਾਂਗਾ।’

Verse 40

तथाऽन्यदपि यत्किंचित्कर्म स्वल्पमपि प्रभो । त्वां वा त्यक्त्वा गमिष्यामि कुत्रचित्पीडितो भृशम्

ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ—ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਪੀੜ ਨਾਲ।

Verse 41

प्रेष्यत्वेन रघुश्रेष्ठ सत्यमेतन्मयोदितम् । सीतायाः किं समादेश्यं न किंचित्संप्रयच्छसि । अपि स्वल्पतरं राम मया त्वं किं करिष्यसि

ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦਾਸ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਵਾਂ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ? ਹੇ ਰਾਮ, ਜੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?

Verse 42

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विकृतं चापि राघवः । तूष्णीं बभूव मेधावी हास्यं कृत्वा मनाक्ततः

ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਅਣਉਚਿਤ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਘਵ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 43

ततः स्वयं समुत्थाय कृत्वा स्वा स्तरकं शुभम् । सीतया क्षालितांघ्रिस्तु सुष्वाप तदनंतरम्

ਫਿਰ ਉਹ ਆਪ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੁਭ ਬਿਸਤਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਸੀਤਾ ਵੱਲੋਂ ਪੈਰ ਧੋਏ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁੱਤ ਗਿਆ।

Verse 44

लक्ष्मणोऽपि विदूरस्थः कोपसंरक्तलोचनः । वृक्षमूलं समाश्रित्य सुप्तश्चित्ते व्यचिंतयत्

ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਦੂਰ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਲੇਟ ਗਿਆ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਾਂ ਹੀ ਸੋਚਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 45

हत्वैनं राघवं सुप्तं सीतां पत्नीं विधाय च । किं गच्छामि निजं स्थानं विदेशं वाऽपिदूरतः

ਜੇ ਮੈਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਬਣਾ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ—ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੂਰਲੇ ਪਰਦੇਸ ਨੂੰ?

Verse 46

एवं चिंतयतस्तस्य बहुधा लक्ष्मणस्य सा । व्यतिक्रांता निशा विप्राः कृच्छ्रेण महता ततः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ; ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਤ ਵੱਡੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਘੀ।

Verse 47

न तस्य निश्चयो जज्ञे तस्मिन्कृत्ये कथंचन । कोपात्प्रणष्टनिद्रस्य सोष्णं निःश्वसतो मुहुः

ਉਸ ਕਰਤੱਬ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾ ਬਣਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉੱਡ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤਪਤ ਸਾਹ ਛੱਡਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 48

ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । रामः सीतां समादाय प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्

ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਸਵੇਰ ਹੋਈ; ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲੀਨ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 49

लक्ष्मणोऽपि धनुः सज्यं कृत्वा संधाय सायकम् । अनुव्रजति पृष्ठस्थस्तस्य च्छिद्रं विलोकयन्

ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਣ ਕੇ, ਬਾਣ ਜੋੜ ਕੇ, ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਚੂਕ ਜਾਂ ਮੌਕਾ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 50

ततो गोकर्णमासाद्य प्रणम्य च महेश्वरम् । प्रतस्थे राघवो यावत्सौमित्रिस्तावदागतः

ਫਿਰ ਗੋਕਰਣ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਰਾਘਵ ਅੱਗੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ; ਇਤਨੇ ਵਿੱਚ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 51

बाष्पपर्याकुलाक्षश्च व्रीडयाऽधोमुखः स्थितः । प्रणम्य शिरसा रामं ततः प्राह सुदुः खितः

ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਸਨ; ਲਾਜ਼ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ, ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 52

कुरु मे निग्रहं नाथ स्वामिद्रोहसमुद्भवम् । अतिपापस्य दुष्टस्य कृतघ्नस्य रघूत्तम

ਹੇ ਨਾਥ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੰਡ ਕਰੋ—ਸਵਾਮੀ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ। ਹੇ ਰਘੂੱਤਮ, ਮੈਂ ਅਤਿ ਪਾਪੀ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਹਾਂ।

Verse 53

उत्तराणि विरुद्धानि तव दत्तानि भूरिशः । मया विनाऽपराधेन वधोपायश्च चिंतितः

ਮੈਂ ਬਾਰੰਬਾਰ ਤੇਰੇ ਨੂੰ ਉਲਟੇ, ਅਨੁਚਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਧ ਦਾ ਉਪਾਅ ਤੱਕ ਸੋਚ ਲਿਆ।

Verse 54

ततश्च तं परिष्वज्य रामोऽपि निजबांधवम् । बाष्पक्लिन्नमुखः प्राह क्षांतं वत्स मया तव

ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਾਂਧਵ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਮੁਖ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਵਤਸ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕੀਤਾ।”

Verse 55

न ते त्वन्यः प्रियः कश्चिन्मां मुक्त्वा वेद्म्यहं स्फुटम् । तस्मादागच्छ गच्छामो मार्गं वेलाधिका भवेत्

ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੇਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਆ, ਚੱਲੀਏ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 56

लक्ष्मण उवाच । यदि मे निग्रहं नाथ न करिष्यसि सांप्रतम् । प्राणत्यागं करिष्यामि वह्नावात्मविशुद्धये

ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਾਥ! ਜੇ ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਹੀਂ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।”

Verse 57

रामलक्ष्मणयोरेवं वदतोस्तत्र कानने । आजगाम मुनिश्रेष्ठो मार्कंड इति यः स्मृतः

ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਤਦੋਂ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਾਰਕੰਡ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 58

ततः प्रणम्य तं रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । प्रोवाच स्वागतं तेस्तु कुतः प्राप्तोऽसि सन्मुने

ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਨਮੁਨੇ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਪਧਾਰੇ ਹੋ?”

Verse 59

मार्कंडेय उवाच । प्रभासादहमायातः सांप्रतं रघुनंदन । स्वमाश्रमं गमिष्यामि क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थितम्

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ! ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।”

Verse 60

मया राघव तत्राऽस्ति स्थापितः प्रपितामहः । तस्याऽद्य दिवसे यात्रा बहुश्रेयःप्रदा स्मृता

ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ—ਪੁਰਾਤਨ ਪਿਤਾਮਹ—ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 61

तस्मात्त्वमपि तत्रैव तूर्णमेव मया सह । ममाश्रमपदे स्थित्वा पश्य देवं पितामहम्

ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚੱਲ। ਮੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ—ਬ੍ਰਹਮਾ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ।

Verse 62

येन स्याः सर्वशत्रूणामगम्यस्त्वं रघूद्वह । ज्येष्ठपञ्चदशीयोगे ज्येष्ठपुत्रः समाहितः

ਇਸ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਤੂੰ ਸਭ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਜ੍ਯੇਠ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜ੍ਯੇਠ ਪੁੱਤਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪਾਈ।

Verse 63

यस्तत्र कुरुते स्नानं तस्य मृत्युभयं कुतः । साऽद्य पंचदशी राम ज्येष्ठमाससमुद्भवा । ज्येष्ठानक्षत्रसंयुक्ता तस्मात्स्नातुं त्वमर्हसि

ਜੋ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਕਿੱਥੋਂ ਰਹੇ? ਅੱਜ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜ੍ਯੇਠ ਮਾਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਹੈ, ਜੋ ਜ੍ਯੇਠਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 64

ततः संप्रस्थितं रामं दृष्ट्वा प्रोवाच लक्ष्मणः । कुरु मे निग्रहं तावद्गच्छ तीर्थं ततः प्रभो

ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬੋਲੇ: “ਮੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਰੋਕ ਲੈ; ਫਿਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾ।”

Verse 65

राम उवाच । स्थितेऽस्मिन्मुनिशार्दूले समीपे वत्स लक्ष्मण । अनर्हा निष्कृतिः कर्तुं तस्मादेनं प्रयाचय

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪਿਆਰੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁਨੀ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਪਾਸੋਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਮੰਗ।”

Verse 66

लक्ष्मण उवाच । स्वामिद्रोहे कृते ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं यदीक्ष्यते । तन्मे देहि स्फुटं येन कायशुद्धिः प्रजायते

ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉਪਜੇ।”

Verse 67

मार्कंडेय उवाच । ममाऽश्रमसमीपेऽस्ति सुतीर्थं बालमंडनम् । स्वामिद्रोहरताः स्नाता मुच्यंते तत्र पातकैः

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਬਾਲਮੰਡਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਜੋ ਮਾਲਕ-ਦ੍ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪਾਪੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”

Verse 68

तत्र शक्रो विपाप्माभूद्धत्वा गर्भं दितेः पुरा । विश्वस्ताया विशेषेण मातुः काकुत्स्थसत्तम । तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा स्नानं कुरु महामते

“ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨਿਰਪਾਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਕਰ।”

Verse 69

ततः प्रमुच्यसे पापात्स्वामिद्रोहसमुद्भवात् । अपरं नास्ति ते दोषो मनसा पातकं कृतम्

“ਫਿਰ ਤੂੰ ਮਾਲਕ-ਦ੍ਰੋਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਤਕ ਹੋਇਆ ਸੀ।”

Verse 70

मनस्तापेन शुध्येत मतमेतन्मनीषिणाम् । त्वया तु मनसा द्रोहः कृतो रामकृते यतः

ਮਨ ਦੇ ਤਾਪ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦ੍ਰੋਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 71

ईदृक्षान्मनसस्तापात्तस्माच्छुद्धोऽसि लक्ष्मण । अपरं शृणु मे वाक्यं नास्ति दोषस्तवा नघ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਤਾਪ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਅਗਲੀ ਬਾਤ ਸੁਣ: ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।

Verse 72

ईदृक्क्षेत्रप्रभावोऽयं सौभ्रात्रेण विवर्जितः । पंचक्रोशात्मके क्षेत्रे ये वसन्त्यत्र लक्ष्मण

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਇੱਥੇ ਭਰਾਤ੍ਰ-ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਸ ਪੰਜ-ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ—

Verse 73

अपि स्वल्पं न सौभ्रात्रं तेषां संजायते क्वचित्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੀ ਭਰਾਤ੍ਰ-ਸਨੇਹ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 74

तावत्स्नेहपरो मर्त्यस्तावद्वदति कोमलम् । चमत्कारोद्भवं क्षेत्रं यावन्न स्पृशतेंऽघ्रिभिः

ਮਨੁੱਖ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਸਨੇਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਉਤਪੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹਿੰਦੇ।

Verse 75

येऽन्येपि निवसंत्यत्र पशवः पक्षिणो मृगाः । तेऽपि सौहार्द्दनिर्मुक्ताः सस्पर्द्धा इतरेतरम्

ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵ—ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ—ਉਹ ਵੀ ਸੌਹਾਰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਪਰਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 76

कस्यचित्केनचित्सार्धं सौहार्दं नैव विद्यते । तस्मान्नैवास्ति ते दोष ईदृक्क्षे त्रस्य संस्थितिः

ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸੌਹਾਰਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਐਹੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ।

Verse 77

तथापि यदि ते काचिच्छंका चित्ते व्यवस्थिता । तत्स्नानं कुरु गत्वा तु तस्मिंस्तीर्थे सुशोभने

ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਤੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰ।

Verse 78

यत्र शक्रो विपाप्माऽभूद्द्रोहं कृत्वा सुदारुणम् । विश्वस्ताया दितेः पूर्वं गर्भपातसमुद्रवम्

ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ, ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ—ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭਪਾਤ ਦਾ ਘੋਰ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ।

Verse 79

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्गत्वा तत्र द्विजोत्तमाः । तीर्थे स्नानाच्च संपन्नो विशुद्धः शक्रसेविते । रामोऽपि तत्र गत्वाशु मार्कंडेयवराश्रमे

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੋ, ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਉੱਥੇ ਗਿਆ। ਸ਼ਕ੍ਰ-ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਉੱਤਮ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ।

Verse 80

स्नानं कृत्वा यथान्यायं ददर्शाऽथ पितामहम् । जगामाऽथ दिशं याम्यां सीतालक्ष्मणसंयुतः

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਤਦ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਉਹ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 83

तत्प्रभावाज्जघानाऽथ खरादीन्राक्षसोत्तमान् । तथा वै रावणं रौद्रं मेघनादसमन्वितम्

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਖਰ ਆਦਿ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਘਨਾਦ ਸਮੇਤ ਭਿਆਨਕ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 358

एतस्मात्कारणान्नष्टा त्वत्समीपादहं विभो । श्राद्धकालेऽपि संप्राप्ते सत्येनात्मानमालभे

ਇਸੇ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਨਮੁੱਖ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਆਸਰੇ—ਆਪਣੇ ਸਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।