Adhyaya 234

Verse 1

ब्रह्मोवाच । पितॄणां तर्पणं कुर्याच्छ्रद्धायुक्तेन चेतसा । स्नानावसाने नित्यं च गुप्ते देवे महाफलम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਰਧਾ-ਯੁਕਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਨਿੱਤ ਕਰੇ—ਗੁਪਤ ਅੰਤਰਦੇਵ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਇਹ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

संगमे सरितोस्तत्र पितॄन्संतर्प्य देवताः । जपहोमादिकर्माणि कृत्वा फलमनंतकम्

ਉਸ ਸੰਗਮ ਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਜਪ-ਹੋਮ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ ਤਾਂ ਅਨੰਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

गोविंदस्मरणं कृत्वा पश्चात्कार्याः शुभाः क्रियाः । एष एव पितृदेवमनुष्यादिषु तृप्तिदः

ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਿਮਰਨ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 4

श्रद्धां धर्मयुतां नाम स्मृतिपूतानि कारयेत् । कर्माणि सकलानीह चातुर्मास्ये गुणोत्तरे

ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏ ਸਭ ਕਰਮ ਇੱਥੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਮ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਚਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

सत्संगो द्विजभक्तिश्च गुरुदेवाग्नि तर्पणम् । गोप्रदानं वेदपाठः सत्क्रियासत्यभाषणम्

ਸਤਸੰਗ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ, ਗੁਰੂ-ਦੇਵਤਾ-ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਤਰਪਣ; ਗੋਦਾਨ, ਵੇਦ ਪਾਠ, ਸਤਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਬਚਨ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 6

गोभक्तिर्दानभक्तिश्च सदा धर्मस्य साधनम् । कृष्णे सुप्ते विशेषेण नियमोऽपि महा फलः

ਗੋ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਭਕਤੀ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੁੱਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

नारद उवाच । नियमः कीदृशो ब्रह्मन्फलं च नियमेन किम् । नियमेन हरिस्तुष्टो यथा भवति तद्वद

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਨਿਯਮ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਨਿਯਮ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸੋ।”

Verse 8

ब्रह्मोवाच । नियमश्चक्षुरादीनां क्रियासु विविधासु च । कार्यो विद्यावता पुंसा तत्प्रयोगान्महासुखम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਨਿਯਮ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਚਰਨ ਦੀ ਸੰਯਮਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।”

Verse 9

एतत्षड्वर्गहरणं रिपुनिग्रहणं परम् । अध्यात्ममूलमेतद्धि परमं सौख्यकारणम्

ਇਹ (ਨਿਯਮ) ਛੇ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਦਮਨ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਮੂਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 10

तत्र तिष्ठंति नियतं क्षमासत्यादयो गुणाः । विवेकरूपिणः सर्वे तद्विष्णोः परमं पदम्

ਉੱਥੇ ਨਿਯਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਗੁਣ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਵਿਵੇਕ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ, ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ।

Verse 11

कृत्वा भवति यज्ञान्यत्कृतकृत्यत्वमत्र तत् । स्यात्तस्य तत्पूर्वजानां येन ज्ञातमिदं पदम्

ਇਸ ਨੂੰ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ‘ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ’—ਜੋ ਕਰਨਾ ਸੀ ਸੋ ਕਰ ਲਿਆ—ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਨੋ ਹੋਰ ਯਜ੍ਞ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਰਮ ਪਦ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

तन्मुहूर्त्तमपि ध्यात्वा पापं जन्मशतोद्भवम् । भस्म साद्याति विहितं निरंजननिषेवणात्

ਉਸ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਭਰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪਾਪ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਨਿਰੰਜਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਕਤੀਮਈ ਸੇਵਾ ਨਾਲ।

Verse 13

प्रत्यहं संकुचत्यस्य क्षुत्पिपासादिकः श्रमः । स योगी नियमी नित्यं हरौ सुप्ते विशिष्यते

ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਉਸ ਲਈ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਥਕਾਵਟ ਘੱਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਨਿਯਮਧਾਰੀ ਯੋਗੀ—ਸਦਾ ਸੰਯਮੀ—ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਰਿ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

चातुर्मास्ये नरो भक्त्या योगाभ्यासरतो न चेत् । तस्य हस्तात्परिभ्रष्टममृतं नात्र संशयः

ਜੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਫਿਸਲ ਗਿਆ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 15

मनो नियमितं येन सर्वेच्छासु सदागतम् । तस्य ज्ञाने च मोक्षे च कारणं मन एव हि

ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ—ਜੋ ਸਦਾ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਨਿਯਮਿਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮਨ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 16

मनोनियमने यत्नः कार्यः प्रज्ञावता सदा । मनसा सुगृहीतेन ज्ञानाप्तिरखिला ध्रुवम्

ਪ੍ਰਜ્ઞਾਵਾਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮਨ-ਨਿਯਮਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮੂਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।

Verse 17

तन्मनः क्षमया ग्राह्यं यथा वह्निश्च वारिणा । एकया क्षमया सर्वो नियमः कथितो बुधैः

ਮਨ ਨੂੰ ਖਿਮਾ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖੋ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕੋ ਖਿਮਾ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 18

सत्यमेकं परो धर्मः सत्यमेकं परं तपः । सत्यमेकं परं ज्ञानं सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः

ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ। ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਹੀ ਧਰਮ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 19

धर्ममूलमहिंसा च मनसा तां च चितयन् । कर्मणा च तथा वाचा तत एतां समाचरेत्

ਅਹਿੰਸਾ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੇ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਉਸੇ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੋ।

Verse 20

परस्वहरणं चौर्यं सर्वदा सर्वमानुषैः । चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदेवस्ववर्जनम्

ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਲੈਣਾ ਚੋਰੀ ਹੈ; ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੰਪਤੀ (ਮੰਦਰ ਦੀ) ਦੀ ਹੜਪ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਰਹੋ।

Verse 21

अकृत्यकरणं चैव वर्जनीयं सदा बुधैः । अहीनः सर्वकार्येषु यः सदा विप्र वर्तते

ਜੋ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਕਰਨਾ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਹਰ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਅਲਸ-ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯਥਾਰਥ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

स च योगी महाप्राज्ञः प्रज्ञाचक्षुरहं नधीः । अहंकारो विषमिदं शरीरे वर्त्तते नृणाम्

ਉਹ ਯੋਗੀ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਹੈ, ਵਿਵੇਕ-ਨੇਤਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—‘ਮੈਂ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।’ ਕਿਉਂਕਿ ਅਹੰਕਾਰ ਇਕ ਸੁਖਮ ਵਿਸ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 23

तस्मात्स सर्वदा त्याज्यः सुप्ते देवे विशेषतः । अनीहया जितक्रोधो जितलोभो भवेन्नरः

ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ (ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਿੱਚ)। ਨਿਰਲੋਭ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਲੋਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਬਣੇ।

Verse 24

तस्य पापसहस्राणि देहाद्यांति सहस्रधा । मोहं मानं पराजित्य शमरूपेण शत्रुणा

ਉਸ ਲਈ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਢੇਰ ਦੇਹ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਨ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਮ’—ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਯਮ—ਰੂਪੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

विचारेण शमो ग्राह्यः सन्तोषेण तथा हि सः । मात्सर्यमृजुभावेन नियच्छेत्स मुनीश्वरः

ਵਿਵੇਕ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਮ (ਸੰਯਮ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਸਾਦਗੀ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਾਤਸਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਵੇ।

Verse 26

चातुर्मास्ये दयाधर्मो न धर्मो भूतविद्रुहाम् । सर्वदा सर्व दानेषु भूतद्रोहं विवर्जयेत्

ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਿੱਚ ਦਇਆ-ਧਰਮ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਸਦਾ, ਹਰ ਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ-ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

एतत्पापसहस्राणां मूलं प्राहुर्मनीषिणः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या भूतदया नृभिः

ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 28

सर्वेषामेव भूतानां हरिर्नित्यं हृदि स्थितः । स एव हि पराभूतो यो भूतद्रोहकारकः

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

यस्मिन्धर्मे दया नैव स धर्मो दूषितो मतः । दयां विना न विज्ञानं न धर्मो ज्ञानमेव च

ਜਿਸ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਇਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਾ ਸੱਚੀ ਪਰਖ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ—ਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ।

Verse 30

तस्मात्सर्वात्मभावेन दयाधर्मः सनातनः । सेव्यः स पुरुषैर्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

ਇਸ ਲਈ ਸਰਬਾਤਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦਇਆ-ਧਰਮ ਸਨਾਤਨ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਦਾ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ।

Verse 234

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चातुर्मास्यमाहात्म्ये शेपशाय्युपाख्याने ब्रह्म नारदसंवादे चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤਿ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਧੀਨ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖ੍ਯਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਨਿਯਮ-ਵਿਧੀ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮ ਅਧਿਆਇ 234 ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।