Adhyaya 185

Verse 1

। अतिथिरुवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा मे पिंगला गुरुः । संजाता कुररो जातो यथा तत्प्रवदान्यहम्

ਅਤਿਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਿੰਗਲਾ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਗੁਰੂ ਬਣੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕੁਰਰ (ਮੱਛੀ-ਬਾਜ਼) ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ।”

Verse 2

ममासीद्द्रविणं भूरि पितृपैतामहं महत्

ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਸੀ—ਪਿਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੰਪੱਤੀ।

Verse 3

येऽथ पुत्राश्च दायादा बांधवा अपि । ते मां सर्वे प्रबाधन्ते द्रव्यसस्यकृते सदा

ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਵਾਰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਸਦਾ ਧਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

यस्याहं न प्रयच्छामि स मां चैव प्रबाधते । सीदमानस्तु सुभृशं दर्शयन्प्राणसंक्षयम्

ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਤਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਖ਼ਤਮਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 5

एक साम्ना प्रयाचंते वित्तं भेदेन चापरे । भयदानेन चान्येऽपि केचिद्दंडेन च द्विजाः

ਕੁਝ ਲੋਕ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਧਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਫੁੱਟ ਪਾ ਕੇ; ਹੋਰ ਡਰ ਦਿਖਾ ਕੇ; ਅਤੇ ਕੁਝ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ—ਦੰਡ ਦੀ ਧਮਕੀ ਨਾਲ।

Verse 6

एवं नाहं क्वचित्सौख्यं तेषां पार्श्वाल्लभामि भोः । चिन्तयानो दिवानक्तं क्लेशस्य परि संक्षयम् । उपायं न च पश्यामि येन शांतिः प्रजायते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹੋਦਯ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਮੁੱਕੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਪਜੇ।

Verse 7

अन्यस्मिन्दिवसे दृष्टः कृतमांसपरिग्रहः । कुररश्चंचुना व्योम्नि गच्छमानस्त्वरान्वितः

ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਨ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ—ਕੁਰਰ ਪੰਛੀ ਚੋਂਚ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਫੜੇ, ਬੜੀ ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 8

हन्यमानः समंताच्च मांसार्थे विविधैः खगैः । अथ तेन परिक्षिप्तं तन्मांसं पक्षिजाद्भयात्

ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਫੇਰੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਮਾਰਿਆ; ਤਦ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਮਾਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 9

यावत्तावत्सुखी जातस्तेऽपिसर्वे समुज्झिताः । मयापि क्लिश्यमानेन तद्वच्च निजबांधवैः

ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮਾਸ ਨਾਲ ਸੀ, ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੁਖੀ ਹੋਇਆ; ਮਾਸ ਛੱਡਦੇ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਪੰਛੀ ਹਟ ਗਏ। ਇਉਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੰਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਲੇਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 10

सामिषं कुररं दृष्ट्वा वध्यमानं निरामिषैः । आमिषस्य परित्यागात्कुररः सुखमेधते

ਮਾਸ ਵਾਲੇ ਕੁਰਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਨਿਰਮਾਸ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਸ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਕੁਰਰ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ।

Verse 11

एवं निश्चित्य मनसा सर्वानानीय बांधवान् । पुत्रान्पौत्रांस्ततः सर्वान्पुरस्तेषां निवेदितम्

ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ—ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੌਤਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਗੱਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤੀ।

Verse 12

त्रिःसत्यं शपथं कृत्वा नान्यदस्तीति मे गृहे । विभज्यार्थं यथान्यायं यूयं गृह्णीत बान्धवाः

ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸੱਚ ਦੀ ਸੌਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਵੰਡ ਲਵੋ ਅਤੇ ਲੈ ਲਵੋ, ਹੇ ਬੰਧੂਓ।’

Verse 13

ततःप्रभृति तैर्मुक्तः सुखं तिष्ठाम्यहं द्विजाः । एतस्मात्कारणाज्जातो ममासौ कुररो गुरुः

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕੁਰਰ ਪੰਛੀ ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ।

Verse 14

अर्थसंपद्विमोहाय विमोहो नरकाय च । तस्मादर्थमनर्थं तं मोक्षार्थी दूरतस्त्यजेत्

ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਉਸ ‘ਧਨ’ ਨੂੰ—ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨਰਥ ਹੈ—ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।

Verse 15

यथामिषं जले मत्स्यैर्भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान्

ਜਿਵੇਂ ਚਾਰਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਧਨਵਾਨ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 16

दोषहीनोऽपि धनवान्भूपाद्यैः परिताप्यते । दरिद्रः कृतदोषोऽपि सर्वत्र निरुपद्रवः

ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗਰੀਬ—ਦੋਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਹਰ ਥਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

आलंबिताः परैर्यांति प्रस्खलंति पदेपदे । गद्गदानि च जल्पंते धनिनो मद्यपा इव

ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਠੋਕਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਹਕਲਾਂਦੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਧਨ ਦੇ ਮਦ ਵਿਚ ਮਸਤ ਧਨੀ ਮਦਿਰਾਪੀ ਹੋਣ।

Verse 18

भक्ते द्वेषो बहिः प्रीती रुचितं गुरुलघ्वपि । मुखे च कटुता नित्यं धनिनां ज्वरिणामिव

ਭਗਤ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ; ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹਲਕਾ—ਜੋ ਮਨ ਭਾਵੇ ਉਸੇ ਵਿਚ ਰੁਚੀ। ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਸਦਾ ਕੜਵਾਹਟ—ਜਿਵੇਂ ਜ੍ਵਰ ਨਾਲ ਤਪਦੇ ਲੋਕ; ਐਸੇ ਹਨ ਧਨੀ।

Verse 19

अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थो दुःखभाजनम्

ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿਚ ਦੁੱਖ, ਕਮਾਏ ਧਨ ਦੀ ਰਖਿਆ ਵਿਚ ਦੁੱਖ; ਨਾਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖ, ਖਰਚੇ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁੱਖ। ਧਿਕ ਧਨ ਨੂੰ—ਇਹ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ।

Verse 20

अर्थार्थी जीव लोकोऽयं स्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वं यांति सुता अपि

ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿਚ ਇਹ ਜੀਵ ਲੋਕ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਿਧਨ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 21

सुतस्य वल्लभस्तावत्पिता पुत्रोऽपि वै पितुः । यावन्नार्थस्य संबन्धस्ताभ्यां भावी परस्परम् । संबन्धे वित्तजे जाते वैरं संजायते मिथः

ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਦ ਤੱਕ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਧਨ ਦਾ ਨਾਤਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਜਦ ਰਿਸ਼ਤਾ ਧਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਤਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੈਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

एतस्मात्कारणाद्वित्तं मया त्यक्तं तपोधनाः । तेन सौख्येन तिष्ठामि कुररस्योपदेशतः

ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਤਪ-ਧਨੀਆਂ, ਮੈਂ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਤਿਆਗ ਦੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕੁਰਰ ਪੰਛੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 23

शृणुध्वं च महाभागा यथा मेऽहिर्गुरुः स्थितः

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਸੱਪ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰੂ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 24

यथा मया गृहं त्यक्तं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् । गृहारंभः सुदुःखाय सुखाय न कदाचन

ਸੱਪ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਘਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੈ; ਸੱਚੇ ਸੁਖ ਲਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 25

सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते । उषित्वा तत्र सौख्येन भूयोऽन्यत्तादृशं व्रजेत्

ਸੱਪ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਣਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਹੋਰ ਐਸੇ ਹੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

मम त्वं कुरुते नैव ममेदं गृहमित्यसौ । न गृहं जायते तस्य न स्वयं हि कृतं यतः

ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ‘ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਹੈਂ’ ਜਾਂ ‘ਇਹ ਘਰ ਮੇਰਾ ਹੈ।’ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ।

Verse 27

यः पुनः कुरुते हर्म्यं स्वयं क्लेशैः पृथग्विधैः । न तस्य याति तत्पश्चान्मृत्युकालेऽपि संस्थिते

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਨੇਕ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਮਹਲ-ਸਮਾਨ ਘਰ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਤ ਆ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 28

गृहात्संजायते भार्या ततः पुत्रश्च कन्यका । तेषामर्थे करोति स्म कृत्याकृत्यं ततः परम्

ਘਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਨੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਕਰਤੱਬ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਕਰਤੱਬ ਵੀ।

Verse 30

पुत्रदारगृहक्षेत्रसक्ताः सीदंति जंतवः । लोभपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव

ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਅਤੇ ਖੇਤ ਨਾਲ ਲਗਨ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲੋਭ ਦੇ ਕੀਚੜ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਗਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਹਾਥੀ।

Verse 31

एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते

ਇੱਕ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਲ ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਭੋਗਦੀ ਹੈ; ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਛੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਤਾ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

एतस्मात्कारणाद्धर्म्यं मया त्यक्तं द्विजोत्तमाः । मोक्षमार्गार्गला भूतं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम्

ਇਸੇ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੋ, ਮੈਂ ਉਸ ‘ਧਰਮੀ’ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੱਪ ਦੀ ਚਾਲ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਸਾਂਕਲ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।

Verse 33

एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरात्रं पत्तने वसेत् । यो याति स यतिः प्रोक्तो योऽन्यो योगविडंबकः

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਕ ਰਾਤ ਵੱਸੇ, ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਟਿਕੇ। ਜੋ ਸਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ ਉਹੀ ਯਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਯੋਗ ਦਾ ਢੋਂਗੀ ਹੈ।

Verse 34

विधूमे च प्रशांताग्नौ यस्तु माधुकरीं चरेत् । गृहे च विप्रमुख्यानां यतिः स नेतरः स्मृतः

ਜਿਸ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਅਗਨਿ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਧੁਕਰੀ ਭਿਖਿਆ—ਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ—ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵੇ, ਉਹੀ ਯਤੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

Verse 35

दण्डी भिक्षां च वा कुर्यात्तदेव व्यसनं विना । यस्तिष्ठति न वैराग्यं याति नैव यतिर्हि सः

ਦੰਡ ਧਾਰ ਕੇ ਭਿਖਿਆ ਵੀ ਕਰੇ—ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਸਨ ਤੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਉਹ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚਾ ਯਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 36

दिवा स्वप्नं वृथान्नं च स्त्रीकथाऽलोक्यमेव च । श्वेतवस्त्रं हिरण्यं च यतीनां पतनानि षट्

ਦਿਨੇ ਸੌਣਾ, ਵਿਅਰਥ ਅੰਨ ਖਾਣਾ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਣਾ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣਾ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਰੱਖਣਾ—ਇਹ ਛੇ ਯਤੀਆਂ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 37

समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः । सुहृत्पुत्र उदासीनः स यतिर्नेतरः स्मृतः

ਜੋ ਵੈਰੀ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਲਈ ਢੇਲਾ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਅਸੰਗ ਰਹੇ—ਉਹੀ ਯਤੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

Verse 38

समौ मानापमानौ च स्वदेशे परिकेपि वा । यो न हृष्यति न द्वेष्टि स यतिर्नेतरः स्मृतः

ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਯਤੀ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਾਨ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣੇ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਛਲੇ ਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 39

यस्मिन्गृहे विशेषेण लभेद्भिक्षा च वाशनम् । तत्र नो याति यो भूयः स यतिर्नेतरः स्मृतः

ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਯਤੀ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਨਾਲ ਭਿੱਖਿਆ ਤੇ ਵਾਸਾ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 40

एवं ज्ञात्वा मया विप्र दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् । सर्वसंगपरित्यागो मोक्षार्थं परिकल्पितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸੱਪ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਤੱਤ ਸਮਝਿਆ; ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਸਭ ਸੰਗਾਂ ਦਾ ਪਰਿਤਿਆਗ ਹੀ ਮਾਰਗ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।

Verse 41

एवं ममाहिः संजातो गुरुर्ब्राह्मणसत्तमाः । तत्प्रभावान्महत्तेजः संजातं विग्रहे मम

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਹ ਸੱਪ ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਹੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਤਮਿਕ ਤੇਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 42

यथा मे भ्रमरो जातो गुरुस्तद्वद्वदामि च । कस्मिन्वृक्षे मया दृष्टो भ्रमरः कोऽपि संगतः

ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭੌਰਾ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਉਹ ਭੌਰਾ ਵੇਖਿਆ—ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ?

Verse 43

शाखाय तु समाश्रित्य कृतपूर्वनिबंधनम् । वसंतसमये प्राप्ते पुष्पवंतश्च ये द्रुमाः

ਟਾਹਣੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨ੍ਹਾਇਆ; ਜਦ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਆ ਪਹੁੰਚੀ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਖਿੜ ਉਠੇ।

Verse 44

सुगन्धफलपुष्पाश्च सुगन्धदलसंयुताः । तेषामणुं समादाय श्रेष्ठश्रेष्ठतमं रसम्

ਸੁਗੰਧੀ ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਹਿਕਦਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭੌਰਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਅੰਸ਼ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਅਤਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

नियोजयति शाखाग्रे तरोरस्य सदैव हि । अनिर्विण्णतया हृष्टस्तदा सम्यङ्निरीक्षितः

ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਉਸ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਯਤਨ ਲਗਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਉਕਤਾਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਦ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 46

मधुजालं ततो जातं कालेन महता महत् । येनान्ये मधुना तृप्तिं प्राप्ताः शतसहस्रशः

ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਵੱਡਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਧੁ-ਭੰਡਾਰ ਬਣ ਗਿਆ; ਉਸ ਮਧੁ ਨਾਲ ਹੋਰ ਅਨੇਕ—ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 47

तच्चेष्टितं मया वीक्ष्य शास्त्राण्यन्यानि भूरिशः । ततस्तेषां समादाय सारभूतं पृथक्पृथक् । कृतानि भूरिशास्त्राणि वेदांतानि च कृत्स्नशः

ਉਸ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਹਰ ਇਕ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚੇ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵੀ ਪੂਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਰਚੇ।

Verse 48

उपजीवंति यान्यन्ये यथा भृङ्गास्तथा द्विजाः

ਜਿਵੇਂ ਭੌਰੇ ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਰਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦਵਿਜ ਜਨ ਅਨੇਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਉਪਾਯਾਂ ਤੋਂ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 49

एवं मे मधुपो जातो गुरुत्वे च द्विजोत्तमाः । तेनाहं तेजसा युक्तो नान्यदस्तीह कारणम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਗੁਰੁਤਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ‘ਮਧੁਪ’ (ਭੌਰਾ) ਬਣਿਆ। ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ।

Verse 50

वेदांतवादिनो येऽत्र प्रभवंति व्रतान्विताः । निर्लोभा गततृष्णाश्च ते भवंति सुतेजसः

ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਰਲੋਭ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 51

एकेनापि विहीना ये प्रभवंति कुबुद्धयः । लोभमोहान्विताः पापा जायंते ते विचेतसः

ਪਰ ਜੋ ਕੁਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਪਾਪੀ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 52

वेदांतानि सुभूरीणि मया दृष्ट्वा विचार्य च । समरूपाः कृता ग्रन्था मर्त्यलोकहितार्थिना

ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸੁੰਦਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕਸਾਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚੇ।

Verse 53

एवं मे गुरुतां प्राप्तो मधुपो द्विजसत्तमाः । इषुकारो यथा जातस्तथा चैव ब्रवीमि वः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਮੈਂ ਗੁਰੂਤਾ ਦਾ ਭਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਰਸ ਚੁੱਗਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ਼ੁਕਾਰ (ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਨਿਪੁੰਨ ਬਣਿਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਤੱਤਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 54

आत्मावलोकनार्थाय मया दृष्टाः सहस्रशः । योगिनो ज्ञानसंपन्नास्तैः प्रोक्तं च स्वशक्तितः

ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

आत्मावलोकनं भावि सुशिष्याय यथा तथा । स समाधिजद्वारेण चतुराशीतिकेन च

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਯੋਗ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਪਜੇਗਾ—ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਦੁਆਰ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ।

Verse 56

आसनैस्तत्प्रमाणैश्च पद्मासनप्रपूर्वकैः । असंख्यैः कारणैश्चैव ह्यध्यात्मपठनैस्तथा । ततोपि लक्षितो नैव मयाऽत्मा च कथंचन

ਪਦਮਾਸਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ; ਅਣਗਿਣਤ ਉਪਾਏ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।

Verse 57

ततो वैराग्यमापन्नः प्रभ्रमामि धरातले । गुर्वर्थे न च लेभेऽहं गुरुमात्मावलोकने

ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 58

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते राजमार्गेण गच्छता । मया दृष्टो महीपालः सैन्येन महता वृतः

ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਜਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਹੀਪਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 59

ततोऽहं मार्गमुत्सृज्य संमुखस्य महीपतेः । उटजद्वारमाश्रित्य किंचिदूर्ध्वोपि संस्थितः

ਤਦ ਮੈਂ ਰਾਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਹੀਪਤੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਉਟਜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 60

तत्रापि च स्थितः कश्चित्पुरुषः कांडकारकः । ऋजुकर्मणि संयुक्तः शराणां नतपर्वणाम्

ਉੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ—ਕਾਂਡ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਨਤ-ਪਰਵ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 61

तस्मिन्दूरगते भूपे तथान्यः सेवकोऽभ्यगात्

ਜਦ ਭੂਪ ਰਾਜਾ ਕੁਝ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੇਵਕ ਨੇ ਆ ਕੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 62

तं पप्रच्छ त्वरायुक्तः शृण्वतोऽपि मम द्विजाः । कांडकर्मणि संसक्तमृजुत्वेन स्थितं तदा

ਉਸ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਮੈਂ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਸੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਾਂਡ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

Verse 63

कियती वर्तते वेला गतस्य पृथिवीपतेः । मार्गेणानेन मे ब्रूहि येन गच्छामि पृष्ठतः

ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੀ! ਰਾਜਾ ਜਦੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ? ਇਸੇ ਰਾਹ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਸਕਾਂ।

Verse 64

सोऽब्रवीत्तं तदा विप्रा अधोवक्त्रः स्थितो नरः । अनेन राजमार्गेण गच्छमानो महीपतिः

ਤਦ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: “ਇਸੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਮਹੀਪਤੀ ਰਾਜਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

Verse 65

न मया वीक्षितः कश्चिदिदानीं राजसेवक । तदन्यं पृच्छ चेत्कार्यं तवानेन ब्रवीतु सः

“ਹੇ ਰਾਜਸੇਵਕ! ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਜੇ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛ; ਉਹੀ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੇ।”

Verse 66

शरकर्मणि संसक्तस्त्वहमत्र व्यवस्थितः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वचित्ते चिन्तितं मया

“ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ।” ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 67

एकचित्ततया योगो ब्रह्मज्ञानसमुद्भवः । नान्यथा भविता मे स ततश्चित्तनिरोधनम् । करोमि ब्रह्मसंसिद्ध्यै ततो मेऽसौ भविष्यति

ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤਦ ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 68

ततःप्रभृति चित्ते स्वे धारयामि सदैव तु । विश्वरूपं तथा सूर्यं हृत्पंकजनिवासिनम्

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 69

ततो दिक्षु दिगन्तेषु गगने धरणीतले । तमेकं चैव पश्यामि नान्यत्किंचिद्द्विजोत्तमाः

ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਤੱਕ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ—ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਇਕ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ।

Verse 70

अहं च तेजसा युक्तस्तत्प्रभावेण संस्थितः

ਅਤੇ ਮੈਂ ਭੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 71

एवं मे स गुरुर्जातः शरकारो द्विजोत्तमाः । शृणुध्वं कन्यका जाता गुरुत्वे मे यथा पुरा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਉਹ ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਕੁਆਰੀ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਗੁਰੂ ਵੀ ਬਣੀ।

Verse 72

सर्वसंगपरित्यागी यदाहं निर्गतो गृहात् । ममानुपृष्ठतश्चैव ततो भार्या विनिर्गता

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਭ ਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਨਿਕਲ ਆਈ।

Verse 73

शिशुं पुत्रं समादाय कन्यामेकां च शोभनाम् । ततोऽहं भार्यया प्रोक्तो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨੰਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਧੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚਲਿਆ। ਤਦ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 74

कुरु मे वचनं मुक्तिरत्रैव हि भविष्यति । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः । यदि स्यात्संयतात्मा स नूनं मुक्तिमवाप्नुयात्

ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਮੰਨੋ—ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋਵੇ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯਤੀ; ਜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ (ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ)।

Verse 75

अथवा मां परित्यज्य यदि यास्यसि चान्यतः । तदहं च मरिष्यामि सत्यमेतदसंशयम्

ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 76

मृतायां मयि ते बालावेतावनुमरिष्यतः । कुमारी च कुमारश्च तस्मान्नाथ दयां कुरु

ਜੇ ਮੈਂ ਮਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੋਂ ਮਰ ਜਾਣਗੇ—ਧੀ ਵੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਾਥ, ਦਇਆ ਕਰੋ।

Verse 77

मा व्रजस्व परं तीर्थं परिजानन्नपि स्वयम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रमेतत्पुण्यतरं स्मृतम्

ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾ। ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ਅਤਿ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 78

सर्वेषामेव तीर्थानां श्रुतमेतन्मया विभो । वदतां ब्राह्मणेन्द्राणां तथान्येषां तपस्विनाम्

ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਿਆ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਪਸਵੀ ਜਨਾਂ ਦੇ ਮੁਖੋਂ।

Verse 79

श्लोकोऽयं बहुधा नाथ कीर्त्यमानो मया विभो । विश्वामित्रस्य वक्त्रेण सन्मुनेः सत्यवादिनः

ਹੇ ਨਾਥ, ਹੇ ਵਿਭੋ—ਇਹੀ ਸ਼ਲੋਕ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਸਨ੍ਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਨਿਕਲਿਆ।

Verse 81

ततः कृच्छ्रात्प्रतिज्ञातं मयाश्रमनिषेवणम् । वानप्रस्थोद्भवं वा स्यात्ततोऽहं तत्र संस्थितः

ਫਿਰ ਕਠਿਨਤਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਦੀ ਰੀਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ।

Verse 82

तत्रस्थस्य हि मे कन्या क्रीडते परतः स्थिता । वलयापूरिताभ्यां च प्रकोष्ठाभ्यां ततस्ततः

ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰੀ ਧੀ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੀ, ਖੇਡਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ; ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਫਿਰਦੀਆਂ।

Verse 83

यथायथा सा कुरुते कन्दमूलफलाशनम् । तनुत्वं याति कायेन तथा चैव दिनेदिने

ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੰਦ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਹੀ ਆਹਾਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੋਰ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਂਦਾ ਗਿਆ।

Verse 84

ततो मे जायते दुःखं तेषां पतन संभवम् । कस्यचित्त्वथ कालस्य संजातं वलयत्रयम् । तस्या हस्ते ततस्ताभ्यां शब्दः संजायते मिथः

ਤਦ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੁੱਖ ਉੱਠਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕੰਗਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਉੱਠਣ ਲੱਗੀ।

Verse 85

ततः कालेन महता ताभ्यामेकं व्यवस्थितम् । न संघर्षो न शब्दश्च तत्रस्थस्य च जायते

ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਜਦ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਟਕਰਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਧੁਨੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵਿਵਾਦ ਉੱਠਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 86

तद्विचिन्त्य मया सोऽपि ह्याश्रमः परिवर्जितः । चिन्तितं च मया चित्ते कृत्वा चैवं सुनिश्चयम्

ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਜੀਵਨ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 87

बहुभिः कलहो नित्यं द्वाभ्यां संघर्षणं तथा । एकाकी विचरिष्यामि कुमारीवलयं यथा

ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਕਲਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਨਾਲ ਵੀ ਟਕਰਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਭਟਕਾਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਕੁਆਰੀ ਦੇ ਕਲਾਈ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲਾ ਕੰਗਣ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਝੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 88

ततः सुप्तां परित्यज्य तां भार्यां शिशुसंयुताम् । गतोऽहं दूरमध्वानं यत्र नो वेत्ति सा च माम्

ਫਿਰ ਬੱਚੇ ਸਮੇਤ ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ—ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣੇ, ਨਾ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ।

Verse 89

यत्राऽस्तमितशायी च यलब्धकृतभोजनः । भ्रमामि मेदिनीपृष्ठे त्यक्त्वा संसारबन्धनम्

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਹੋਵਾਂ, ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਓਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਿਠ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 90

ततो मे ज्ञानमापन्नमेवं विप्राः शनैःशनैः । अतीतानागतं चैव वर्तमानं विशेषतः

ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਸੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ—ਭੂਤਕਾਲ ਦਾ, ਭਵਿੱਖ ਦਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ।

Verse 91

एवं मे कन्यका जाता गुरुत्वे द्विजसत्तमाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਇਕ ਕੰਨਿਆ ਜਨਮੀ—ਜੋ ਗੁਰੂਤਵ, ਅਰਥਾਤ ਆਦਰਯੋਗ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਨਿਯਤ ਸੀ।

Verse 92

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि गुरोः कृते । न युष्माकं पुरो मिथ्या कीर्तयामि कथंचन

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਝੂਠ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 93

एवं मे ज्ञानमुत्पन्नं प्रकारैः षड्भिरेव च । एभिर्लोकोत्तरं ज्ञानं युष्मत्प्रत्ययकारकम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਠੀਕ ਛੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕੋਤਰ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 94

सूत उवाच । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे पप्रच्छुस्तं द्विजोत्तमाः । वानप्रस्थाश्रमं त्यक्त्वा भार्यां शिशुसमन्विताम् । क्व गतस्त्वं तदाचक्ष्व कियत्कालं च संस्थितः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ—“ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਇਹ ਦੱਸ, ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ?”

Verse 95

अतिथिरुवाच । अहं भीतः सहस्राणि ग्रामाणां च शतानि च । यत्रास्तमितशायी सन्ननेकानि द्विजोत्तमाः । संख्यया रहितान्येव वर्षाणां च शतानि च

ਅਤਿਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਦ੍ਵਿਜੋੱਤਮ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ। ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੈਂ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤਾਏ।”

Verse 96

दृष्टानि मुख्यतीर्थानि तथैवायतनानि च । दृष्टाश्च पर्वताः श्रेष्ठा नद्यश्च विमलोदकाः

“ਮੈਂ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯਤਨਾਂ (ਦੇਵਾਲਿਆਂ) ਦੇ ਵੀ। ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ।”

Verse 97

स्वयमेव मया ज्ञातो वाराणस्यां स्थितेन च । यज्ञः पैतामहो भावी स्थानेऽस्मिन्मामके यतः

“ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਤਾਮਹ ਯਜ੍ਞ ਹੋਵੇਗਾ—ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯਾਗ।”

Verse 98

ततोऽहं सत्वरं प्राप्तः कौतुकेन द्विजोत्तमाः । कीदृशः स मखो भावी यत्र यज्वा पितामहः

“ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋੱਤਮੋ, ਮੈਂ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ: ਉਹ ਯਾਗ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹ ਆਪ ਯਜਮਾਨ ਹੋਣਗੇ?”

Verse 99

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः । वासुदेवं पुरस्कृत्य तथा चैव महेश्वरम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 100

कमान्तरं समासाद्य पुलस्त्याद्यास्तथर्त्विजः । ब्रह्मापि स्वयमायातो मृगचर्मधरस्तथा

ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਪਹੁੰਚੇ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਪ ਵੀ ਆਏ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ।

Verse 101

ततस्ते तुष्टिमापन्नास्तस्य ज्ञानेन तेन च । प्रोचुश्च वरदास्तुभ्यं सर्व एव दिवौकसः

ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਰਦਾਤਾ ਬਣ ਕੇ ਬੋਲੇ।

Verse 102

तस्माद्वरय भद्रं ते प्रार्थयस्व यथेप्सितम् । अवश्यं तव दास्यामो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

ਇਸ ਲਈ ਵਰ ਮੰਗੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੋ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗੇ।

Verse 103

अतिथिरुवाच । यदि तुष्टाः सुरा मह्यं प्रयच्छंति वरं मम । अनेनैव शरीरेण देवत्वं प्रार्थयाम्यहम्

ਅਤਿਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਦੇਵਤਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਵਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤ੍ਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 105

देवा ऊचुः । नूनं त्वं विबुधो भूत्वा देवलोके निवत्स्यसि । अनेनेव शरीरेण यज्ञभागविवर्जितः

ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਵਿਬੁਧ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਂਗਾ; ਪਰ ਇਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਤੂੰ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹੇਂਗਾ।

Verse 106

यच्छामो यदि ते विप्र यज्ञांशं मानुषस्य भोः । अप्रामाण्यं श्रुतेर्भावि तव दत्तेन तेन च

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੇ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਯਜ੍ਞ-ਅੰਸ਼ ਦੇ ਦਈਏ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਦਿੱਤੇ ਕਾਰਨ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਹੀ ਡੋਲ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 107

अतिथिरुवाच । देवत्वेन न मे कार्यं यज्ञांशरहितेन च । तदहं साधयिष्यामि यथा मुक्तिर्भविष्यति

ਅਤਿਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਨੂੰ ਐਸੀ ਦੇਵਤਾ-ਪਦਵੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 109

यज्ञभागसमोपेतं तथान्येषां दिवौकसाम् । विशेषेण सुरश्रेष्ठाः स्थानं चोपरि संस्थितम्

ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦਿਵੌਕਸਾਂ ਲਈ ਵੀ। ਪਰ ਹੇ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇਠੋ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਉਪਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।

Verse 110

प्रतिज्ञातस्तथा सर्वैर्वरोऽस्य विबुधैर्यतः । तस्मात्प्रदीयतामस्मै यदभीष्टं सुरोत्तमाः

ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੇ ਸੁਰੋਤਮੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਇੱਛਿਤ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 111

महेश्वर उवाच । यथाऽस्य जायते तृप्तिर्यज्ञभागाधिका सदा । तथाहं कथयिष्यामि शृण्वंतु विबुधोत्तमाः

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸੁਣੋ।

Verse 112

य एष क्रियते यज्ञस्तस्य नाथो हरिः स्मृतः । एतस्मात्कारणात्प्रोक्तः स देवो यज्ञपूरुषः

ਜੋ ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਥ ਹਰਿ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ‘ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼’—ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਪੁਰਖ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 113

अद्यप्रभृति यत्किंचिच्छ्राद्धं मर्त्ये भविष्यति । दैवं वा पैतृकं वाऽपि तस्य चांते व्यवस्थितः

ਅੱਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਹੋਵੇ—ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ—ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 114

एतस्य नाम संकीर्त्य पश्चाच्च यज्ञपूरुषम् । संकीर्त्य भोजनं देयं ब्राह्मणस्य द्विजोत्तमाः

ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਕੀਰਤਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ‘ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼’ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਉਸੇ ਭਕਤੀਮਈ ਉਚਾਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 115

तेनास्य भविता तृप्तिर्यज्ञांताऽभ्यधिका सदा । अदत्त्वास्य कृतं श्राद्धं यत्किंचित्प्रभविष्यति

ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਸਦਾ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੋਵੇਗੀ; ਪਰ ਇਹ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾ ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 116

तद्यास्यत्यखिलं व्यर्थं तथा भस्महुतं यथा । वैश्वदेवांतमासाद्य यश्चैनं पूजयिष्यति

ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਭਸਮ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇਗਾ… ਉਹੀ ਪੂਜਾ ਸਫਲ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ।

Verse 117

विष्णुनामसमोपेतं भविष्यति तदक्षयम् । दत्तं स्वल्पमपि प्रायः श्रद्धापूतेन चेतसा

ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਅਖੰਡ, ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦਾਨ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 118

श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यश्चैनं नार्चयिष्यति । संप्राप्तं व्यर्थतां तस्य तच्च सर्वं भविष्यति

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕੀਤਾ ਕਰਾਇਆ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 119

अस्मिंस्तुष्टिं गते सर्वे सुरा यास्यंति संमुदम् । पितरश्च तमायांति विमुखे संमुखे तथा

ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਮੁਖ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 120

तच्छ्रुत्वा विबुधाः सर्वे महेश्वरवचस्तदा । तथेति मुदिताः प्रोचुर्ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः

ਤਦ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਤਥੇਤਿ”—ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਸਨ।

Verse 121

ततःप्रभृति संजाता पूजा चातिथिसंभवा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजा कार्याऽतिथेः सदा । यज्ञे पूरुषयज्ञस्य न चैकस्य कथंचन

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਤਿਥੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਯਜ್ಞ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼-ਯਜ್ಞ ਦੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਵੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 122

अतिथिरुवाच । अत्रास्ति मामकं तीर्थं मया यत्र तपः कृतम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पुरुकाले द्विजोत्तमाः

ਅਤਿਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ!”

Verse 123

अंगारकेण संयुक्ता चतुर्थी स्याद्यदा तिथिः । सांनिध्यं तत्र कार्यं च सर्वैर्देवैश्च तद्दिने

ਜਦੋਂ ਅੰਗਾਰਕ (ਮੰਗਲਵਾਰ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚਤੁਰਥੀ ਤਿਥੀ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ।

Verse 124

कुर्यात्तत्रैव यः स्नानं तस्मिन्नहनि संस्थिते । सर्वतीर्थफलं तस्य जायतां वः प्रसादतः

ਜੋ ਕੋਈ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਠਹਿਰ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ; ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 125

तथास्त्विति ततः सर्वेऽतिथिं प्रोचुः सुरोत्तमाः । एतस्मिन्नंतरे प्राह पुलस्त्यर्षिः पितामहम्

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸੁਰੋਤਮਾਂ ਨੇ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤਥਾਸਤੁ—ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਇਸੀ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 126

पुलस्त्य उवाच । ऋत्विजः सकला देवाः संस्थिताः कौतुकान्विताः । उत्तिष्ठंतु च ते शीघ्रं यज्ञकर्मप्रसिद्धये

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ‘ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਲਦੀ ਉੱਠੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ।’

Verse 127

एतस्मिन्नंतरे सर्वे तस्य वाक्यप्रणोदिताः । उत्थिता ऋत्विजो ये च स्वानि स्थानानि भेजिरे । ततः प्रववृते यज्ञः सपुनर्द्विजसत्तमाः । कुर्वता यज्ञकर्माणि होमपूर्वाणि यानि च

ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸਨਾਂ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਫਿਰ ਯਜ੍ਞ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪਿਆ; ਉੱਤਮ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਹੋਮ ਆਦਿ ਅਗਨਿ-ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਕਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।

Verse 129

कोशकारमिवात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यते

ਰੇਸ਼ਮ-ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।